XATTOTLIK SAN'ATI TARIXI

410 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz XATTOTLIK SAN’ATI TARIXI Meliyeva Dilfuza Oʻralovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti oʻqituvchisi Ashurova Zuxra Xolmatovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 4 bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17364870 Annotatsiya: ushbu maqolada xattotlik san’ati tarixining shakllanish bosqichlari, rivojlanish jarayonlari va uning jahon madaniy merosidagi o‘rni ilmiy asosda yoritilgan. Xususan, arab yozuvi asosidagi xattotlikning kelib chiqishi, islom madaniyatida uning tutgan o‘rni, Movarounnahr, Xuroson, Buxoro, Samarqand, Hirot kabi ilm-ma’rifat markazlarida xattotlik maktablarining rivojlanishi tahlil etilgan. Shuningdek, Temuriylar davrida xattotlik san’atining gullab-yashnashi, buyuk xattotlar — Mir Ali Tabriziy, Sulton Ali Mashhadiy, Xoja Mir Muhammad Zamon, va boshqa ustozlar faoliyati o‘rganilgan. Maqolada mustaqillikdan keyingi davrda O‘zbekistonda xattotlik san’atining qayta tiklanishi, zamonaviy yondashuvlar, raqamli kaligrafiya va dizayn yo‘nalishlarining rivojlanishi haqida ham so‘z yuritiladi. Kalit so‘zlar: xattotlik, arab yozuvi, kaligrafiya, san’at tarixi, Movarounnahr, Temuriylar, estetik meros, yozuv madaniyati. Аннотация: в статье рассматривается история становления искусства каллиграфии, его развитие и место в мировой культурной традиции. Особое внимание уделено роли арабской письменности, формированию школ каллиграфии в Мавераннахре, Бухаре, Самарканде и Герате. Показано влияние тимуридского периода на расцвет этого искусства, анализируется деятельность выдающихся каллиграфов Востока. Также раскрываются современные тенденции развития каллиграфии в Узбекистане в условиях независимости и цифровых технологий. Ключевые слова: каллиграфия, арабская письменность, искусство, Мавераннахр, тимуриды, культурное наследие, эстетика письма. Annotation: the article explores the historical development of the art of calligraphy, its origins, evolution, and significance within global cultural heritage. Special attention is given to the Arabic script-based calligraphy, its flourishing in the cultural centers of Mavarannahr, Bukhara, Samarkand, and Herat. The paper analyzes the peak of calligraphy during the Timurid era and the contribution of famous calligraphers such as Mir Ali Tabrizi and Sultan Ali Mashhadi. Moreover, the modern revival of calligraphy in Uzbekistan, including digital calligraphy and design applications, is discussed. Keywords: calligraphy, Arabic script, art history, Mavarannahr, Timurids, aesthetic heritage, writing culture. Insoniyat tarixida yozuv inson tafakkurining eng buyuk kashfiyotlaridan biridir. Yozuv orqali inson o‘z fikrini, tuyg‘ularini, bilim va tajribasini avloddan avlodga yetkazgan. Shu jarayonda yozuvning go‘zal shaklda ifodalanishi — xattotlik san’ati paydo bo‘ldi. Xattotlik — bu nafaqat texnik yozish mahorati, balki ruhiy, estetik va ma’naviy jarayon bo‘lib, unda go‘zallik, aniqlik va uyg‘unlik mujassamdir. Sharq xalqlari, ayniqsa, musulmon olamida xattotlik san’ati juda yuqori darajada qadrlangan. Arab yozuvi asosidagi kaligrafiya Qur’on oyatlarini go‘zal yozishda, masjid va 411 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz madrasa bezaklarida, qo‘lyozma kitoblarda muhim o‘rin tutgan. O‘rta asrlarda har bir bilimli inson xattotlikni egallashni o‘zining ma’naviy burchi deb bilgan. Mazkur maqola xattotlik san’atining kelib chiqishi, rivojlanish bosqichlari, mashhur ustozlar faoliyati, Temuriylar davrida san’atning gullab-yashnashi, hamda mustaqillikdan so‘ng O‘zbekistonda uning qayta tiklanishi masalalarini keng yoritadi. Xattotlik san’ati insoniyat tarixida yozuv paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Dastlabki yozuv shakllari Mesopotamiya, Misr, Xitoy, Hindiston kabi qadimiy sivilizatsiyalarda vujudga kelgan. Sharqda xattotlikning rivojlanishida arab yozuvi hal qiluvchi rol o‘ynadi. Arab yozuvi milodiy VII asrda Qur’on nozil bo‘lgach, diniy, madaniy va ilmiy yozuvlarda asosiy vositaga aylandi. Shu bilan birga, harflarning shakllarini go‘zal tarzda chizish, ularni uyg‘unlashtirish an’analari shakllandi. Arab yozuvida har bir harf ma’lum burchak, uzunlik va ritmga ega bo‘lib, bu xattotlikni san’at darajasiga ko‘tardi. Dastlabki mashhur xattotlardan Qutba ibn Umayya, Ibn Muqlah (X asr), Ibn Bavvob (XI asr) nomlarini tilga olish mumkin. Aynan Ibn Muqlah xattotlikda nisbat qonunini joriy qilib, harflar o‘lchamini geometrik proporsiyalar asosida belgilagan. Arab yozuvi asosida bir nechta yozuv turlari shakllandi: Kufiy, Naskh, Suls, Riqo, Muhaqqaq, Rayhoniy, Ta’liq, Nasta’liq kabi uslublar. Har biri o‘z davrida muayyan maqsadlarda qo‘llanilgan. Kufiy yozuvi dastlab Qur’on nusxalarini yozishda ishlatilgan. Uning chiziqlari qattiq, to‘g‘ri va geometrik shaklda bo‘lgan. Naskh yozuvi yumshoqroq, o‘qilishi oson bo‘lgani sababli kundalik yozuvda keng tarqaldi. Suls esa bezakli yozuv sifatida me’moriy inshootlar va kitob sahifalarida ishlatilgan. Nasta’liq uslubi Eron, Markaziy Osiyo va Hindiston hududlarida eng nafis yozuv turi sifatida tanilgan. Xattotlikning bu maktablari keyinchalik turli hududlarda o‘ziga xos uslubga ega bo‘lib, milliy shaklga ega bo‘ldi. IX–XIV asrlarda Movarounnahr, Xuroson, Buxoro, Samarqand, Hirot kabi shaharlar Sharq madaniyatining markazlariga aylandi. Bu davrda xattotlik ilm, adabiyot va diniy hayotning ajralmas qismiga aylandi. Samarqanddagi Mirzo Ulug‘bek madrasasi, Hirotdagi Sulton Husayn Boyqaro saroyi va Buxorodagi Ko‘kaldosh madrasasida xattotlik darslari muntazam o‘tilgan. Xattotlik san’ati ayniqsa Temuriylar davrida yuksak darajaga ko‘tarildi. Buyuk xattotlar — Mir Ali Tabriziy, Sulton Ali Mashhadiy, Mir Imad Hassani, Mavlono Ahmad Nairizi singari ustozlar tomonidan “nasta’liq” yozuvi mukammallikka yetkazilgan. Ularning asarlari bugungi kunda Istanbul, Tehron, Parij va Toshkentdagi muzeylarda saqlanmoqda. Temuriylar davri (XIV–XV asrlar) xattotlik tarixida oltin davr hisoblanadi. Amir Temur va uning avlodlari san’atni, ilmni, ayniqsa yozuv go‘zalligini qadrlagan. Hirotda Husayn Boyqaro va Alisher Navoiy himoyasida xattotlik, kitobat va bezak san’ati ravnaq topgan. Mir Ali Tabriziy tomonidan “nasta’liq” yozuvi mukammal darajaga yetkazilib, u “eng go‘zal yozuv turi” deb tan olingan. Sulton Ali Mashhadiy esa yozuvni estetik go‘zallik bilan uyg‘unlashtirib, “adab yozuvi” tushunchasini ilmiy jihatdan asoslab bergan. Bu davrda xattotlik faqat san’at emas, balki ilmiy fan sifatida o‘qitilgan. Madrasa va kutubxonalarda maxsus “kitobatxonalar” faoliyat yuritgan. Xattotlar ko‘pincha bezakchilar, miniatyurachilar va musavvirlar bilan hamkorlikda ishlaganlar. 412 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz XVI–XIX asrlarda Buxoro, Xiva, Qo‘qon xonliklari davrida xattotlik o‘z an’analarini saqlab qoldi. Xususan, Buxoroda “Mir Arab” madrasasida, Xivada “Muhammad Aminxon” madrasasida xattotlik darslari o‘tilgan. O‘zbek xattotlaridan Mirzo Abdulla Xattot, Muhammad Sharif Xattot, Muhammad Yusuf Buxoriy, Said Ahmad Xattot kabi san’atkorlar nomi bilan mashhur bo‘lgan. Ularning asarlari Qur’on nusxalari, hadislardan iborat devonlar, tarixiy hujjatlar ko‘rinishida bizgacha yetib kelgan. Xattotlik nafaqat diniy, balki dunyoviy mazmundagi asarlarda ham qo‘llanilgan. Masalan, Alisher Navoiy, Bobur, Ogahiy asarlari aynan xattotlar tomonidan ko‘chirilib, bezatilgan. Xulosa qilib aytganda, xattotlik san’ati insoniyat tafakkurining, go‘zallikka intilishining, sabr va mahoratning yuksak namunasi hisoblanadi. Sharq xalqlari, ayniqsa, o‘zbek xalqining madaniyatida bu san’at o‘ziga xos o‘rin egallagan.Tarixiy manbalardan ma’lumki, xattotlik faqat yozuv emas, balki ruhiy kamolot maktabidir. Unda go‘zallik, aniqlik, uyg‘unlik va ma’naviyat mujassam. Bugungi kunda xattotlik san’ati raqamli texnologiyalar bilan uyg‘unlashib, yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Demak, xattotlik san’ati o‘tmish merosi sifatida emas, balki kelajak avlodni estetik va ma’naviy jihatdan tarbiyalovchi qadriyat sifatida qadrlanishi zarurdir. References: 1. Azimov, U. (2019). Islom madaniyatida xattotlik san’ati. Toshkent: Fan va ta’lim. 2. Karimov, I. A. (2008). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat. 3. Meliyeva, D. O. (2022). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida yozuv madaniyatini shakllantirishning samarali usullari. Toshkent: Ma’rifat. 4. Meliyeva, D. O. (2023). Boshlang‘ich ta’limda estetik tarbiyani shakllantirishda yozuv madaniyatining o‘rni. Toshkent: Fan va ta’lim. 5. Meliyeva, D. O. (2025). Boshlangʻich sinf o‘quvchilarining mustaqil ishlash ko‘nikmalarini innovatsion yondashuv asosida takomillashtirish mexanizmi. Inter education & global study, (2), 320–328. 6. Мелиева, Д. (2024). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mustaqil ishlash qobiliyatini rivojlantirishning davlat miqyosidagi ahamiyati. Журнал универсальных научных исследований, 2(5), 1106–1108. 7. Norov, A. (2021). Kaligrafiya va zamonaviy dizayn. Toshkent: Kamalak. 8. Qosimjonov, B. (2020). Sharq san’ati tarixi. Samarqand: Registon nashriyoti.