HUSNIXATGA O'RGATISH METODIKASINING SHAKLLANISH TARIXI

436 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz HUSNIXATGA O‘RGATISH METODIKASINING SHAKLLANISH TARIXI Meliyeva Dilfuza O‘ralovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti o‘qituvchisi [email protected] Eshova Muyassar Raximovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 4 bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17365224 Annotatsiya: ushbu maqolada husnixatga o‘rgatish metodikasining shakllanish tarixi, uning rivojlanish bosqichlari va zamonaviy ta’limdagi o‘rni tahlil qilinadi. Husnixat fani o‘quvchilarning yozma nutq madaniyatini shakllantirish, tafakkurini rivojlantirish hamda estetik didini yuksaltirish vositasi sifatida qaraladi. Maqolada O‘rta Osiyo xattotlik maktablari, jadid maorifchilari, sovet davridagi yozuv islohoti va mustaqillikdan keyingi metodik yangilanishlar haqida batafsil so‘z yuritiladi. Kalit so‘zlar: husnixat, chiroyli yozuv, metodika, yozuv tarixi, xattotlik, o‘qitish usullari, yozuv madaniyati, innovatsiya. Аннотация : в статье рассматривается история формирования методики обучения каллиграфии, её этапы развития и роль в современном образовании. Анализируется вклад среднеазиатских школ каллиграфии, деятелей джадидизма, советских реформ и современных инноваций в методику преподавания письма. Ключевые слова: каллиграфия, методика, история письма, эстетика, культура письма, обучение, инновации. Annotation : this article explores the historical development of handwriting teaching methodology, its evolution, and its role in modern education. It discusses the influence of Central Asian calligraphy schools, the Jadid reformers, Soviet writing reforms, and contemporary innovations on handwriting pedagogy. Keywords: calligraphy, handwriting, methodology, history of writing, aesthetics, education, innovation. Boshlang‘ich ta’limda husnixatga o‘rgatish — o‘quvchilarda nafaqat yozuv ko‘nikmalarini, balki e’tibor, sabr, aniqlik, estetik did va intizomni shakllantiruvchi jarayondir. Yozuv madaniyatining ildizlari insoniyat tarixining eng qadimiy bosqichlarigacha borib taqaladi. Husnixat san’ati dastlab diniy, siyosiy va madaniy ehtiyojlardan kelib chiqqan bo‘lsa-da, keyinchalik ta’limning ajralmas qismiga aylandi. Bu fan o‘quvchining tafakkurini, qo‘l harakatlarini, ko‘rish va eslab qolish qobiliyatini birgalikda rivojlantiradi. Husnixatga o‘rgatish metodikasining shakllanish tarixi bir necha bosqichlardan o‘tgan: qadimiy yozuv an’analari davri, o‘rta asrlarda xattotlik san’ati, jadidchilik islohotlari, sovet davrida standartlashtirilgan ta’lim tizimi va mustaqillikdan keyingi yangicha innovatsion yondashuvlar. Insoniyat yozuvni kashf etish orqali o‘z fikrini saqlash, yetkazish va o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Qadimiy O‘rta Osiyoda bitiklar sopol taxtachalar, toshlar va yog‘ochlarga o‘yib yozilgan. So‘g‘d, Baqtriya, Xorazm yozuvlari husnixatning dastlabki bosqichlarini tashkil etgan. Bu yozuvlarda harflarning proporsiyasi, chiziq yo‘nalishi va simmetriyaga alohida e’tibor berilgan. Shu jihatdan qadimiy yozuvlar keyingi arab va fors xattotlik maktablariga asos bo‘lib xizmat qilgan. 437 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz VIII–XIX asrlarda O‘rta Osiyo hududida arab yozuvi asosidagi xattotlik san’ati keng tarqaldi. Bu davrda xattotlik nafaqat diniy, balki badiiy san’at sifatida ham shakllandi. Mashhur xattotlik maktablari: • Bag‘dod maktabi – kufiy va nasx yozuv uslublarini rivojlantirgan; • Buxoro maktabi – chiroyli nasta’liq uslubining markazlaridan biri; • Samarqand maktabi – madrasalarda yozuv san’atini ta’lim jarayoniga kiritgan; • Hirot maktabi – husnixatni miniatyura san’ati bilan uyg‘unlashtirgan. Husnixat bu davrda “san’atlarning malikasi” deb atalgan. Xattotlik darslari madrasa ta’limining ajralmas qismi bo‘lib, o‘qituvchilar maxsus “qalam mashq” daftarlari orqali o‘rgatganlar. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida jadid maorifchilari ta’limga yangi ruh olib kirdilar. Ismoil G‘aspirinskiy, Munavvarqori, Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi ziyolilar maktab tizimini isloh qilish bilan birga yozuv va husnixat darslarini ham yangicha yo‘lga qo‘ydilar. Avloniy o‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida chiroyli yozuvni axloqiy tarbiya bilan bog‘laydi. Unga ko‘ra, yozuv insonning ichki dunyosini, tozalik va tartibga bo‘lgan munosabatini ifodalaydi. Jadid maktablarida husnixat darslari quyidagi tamoyillar asosida olib borilgan: • Yozuv darslarini amaliy mashqlar bilan boyitish; • Bolalarni yozuv vositalaridan to‘g‘ri foydalanishga o‘rgatish; • Har bir harfni to‘g‘ri, chiroyli va tez yozishga o‘rgatish; • Yozuvni estetik faoliyat sifatida tushuntirish. Bu yondashuvlar bugungi husnixat metodikasining nazariy asoslarini tashkil etgan. XX asrning 30-yillaridan boshlab, sobiq Ittifoqda yagona o‘quv dasturlari joriy etildi. Husnixat darslari “chiroyli yozuv” faniga aylantirilib, barcha maktablarda bir xil metodik asosda o‘qitila boshlandi. Bu davrda rus tilidagi “metodika propisi” kitoblari asosida darsliklar yaratildi. O‘qituvchilarga harflarni yozish tartibi, qo‘l harakatlari, daftar joylashuvi, yozuv bosimi bo‘yicha qat’iy qoidalar belgilandi. Biroq bu standartlashtirish ba’zan ijodiylikni cheklab qo‘ydi. Shu sababli husnixatni faqat texnik malaka sifatida o‘rgatish kamchiliklarga olib keldi. 1991-yildan so‘ng, O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ta’lim tizimi tubdan isloh qilindi. Yozuv tizimi arab va kirill alifbosidan lotin yozuviga o‘tdi. Bu jarayon husnixat metodikasida yangi bosqichni boshlab berdi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun yangi darsliklar yaratildi, “Chiroyli yozuv” fanining mazmuni boyitildi. Endi yozuv nafaqat texnik ko‘nikma, balki estetik, axloqiy va psixologik jarayon sifatida qaraldi. Husnixatga o‘rgatishda quyidagi yangi tamoyillar shakllandi: • Interfaol mashg‘ulotlar; • Rangli va ko‘rgazmali vositalardan foydalanish; • Multimedia asosida yozuv o‘rgatish; • O‘quvchining individual xususiyatlarini hisobga olish. Bu yondashuvlar husnixatni zamonaviy pedagogik fan sifatida rivojlantirdi. Xulosa qilib aytganda, husnixatga o‘rgatish metodikasi qadimiy yozuv an’analaridan boshlab, bugungi innovatsion yondashuvlargacha rivojlanib keldi. U o‘z tarixida diniy, madaniy, siyosiy va pedagogik omillar ta’sirida shakllangan murakkab jarayondir. Bugungi kunda 438 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz husnixat darslari o‘quvchilarning estetik, intellektual va axloqiy rivojida beqiyos o‘rin tutadi. U nafaqat yozuv texnikasi, balki shaxs kamolotining ko‘zgusidir. Shu sababli o‘qituvchilarning vazifasi – husnixatni nafaqat dars sifatida, balki madaniyat va san’at sifatida talabalarga singdirishdir.. References: 1. Abdullayeva, M. (2023). Boshlang‘ich sinflarda husnixat o‘rgatish metodikasi. Toshkent: TDPU. 2. Amonov, Sh. (2022). Yozuv madaniyatining psixologik asoslari. Samarqand: SamDU. 3. Avloniy, A. (1913). Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent: Jadid matbaasi. 4. Karimova, G. (2020). Boshlang‘ich ta’limda estetik tarbiya. Toshkent: Fan. 5. Meliyeva, D. O. (2025). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mustaqil ishlash ko‘nikmalarini innovatsion yondashuv asosida takomillashtirish mexanizmi. Inter education & global study, (2), 320–328. 6. Мелиева, Д. (2024). Bоshlang‘ich sinf о‘quvchilarining mustaqil ishlash qоbiliyatini rivоjlantirishning davlat miqyоsidagi ahamiyati. Журнал универсальных научных исследований, 2(5), 1106–1108. 7. Rahmonova, D. (2021). Husnixatga o‘rgatishning metodik asoslari. Termiz: TDPI. 8. Yuldasheva, D. (2023). Innovatsion texnologiyalar asosida chiroyli yozuvni o‘rgatish metodikasi. Buxoro: BDU nashriyoti