LEYSHMANIYALAR METABOLIZMIDAGI PENTOZA-FOSFAT YO'LINING ROLI

Oktabr, 2025-Yil 140 LEYSHMANIYALAR METABOLIZMIDAGI PENTOZA-FOSFAT YO‘LINING ROLI Mualliflar: Quvоndiqоv Iftiхоr Nаbijоn о'g'li Mamadiyorova Hushnoza Shakirovna Ochilbekova Sarvinoz Komiljonovna Sаmаrqаnd dаvlаt tibbiуоt univеrsitеti Роchtа: iftiхоrbiоkimуо@gmаil.cоm Tеl: +998 93 230 4578 https://doi.org/10.5281/zenodo.17365894 Annotatsiya. Maqolada leyshmaniyalar metabolizmida pentoza-fosfat yo‘lining (PFY) roli va uning hujayra himoyasidagi ahamiyati yoritilgan. PFY orqali hosil bo‘ladigan NADPH parazitlarning oksidlovchi stressga chidamliligini oshiradi. Kalit so‘zlar: leyshmaniya, metabolizm, pentoza-fosfat yo‘li, NADPH, ferment faolligi. Аннотация. В статье рассматривается роль пентозо-фосфатного пути (ПФП) в метаболизме лейшманий и его значение в антиоксидантной защите клеток. NADPH, образующийся в этом пути, повышает устойчивость паразита к окислительному стрессу. Ключевые слова: лейшмания, метаболизм, пентозо-фосфатный путь, NADPH, ферменты Abstract. The article discusses the role of the pentose phosphate pathway (PPP) in Leishmania metabolism and its importance in antioxidant defense. NADPH produced in the pathway enhances the parasite’s resistance to oxidative stress. Keywords: Leishmania, metabolism, pentose phosphate pathway, NADPH, enzyme activity. Kirish Leyshmaniyalar – Leishmania turiga mansub protozoy parazitlar bo‘lib, ular leyshmanioz kasalligini keltirib chiqaradi. Ularning metabolizmi murakkab bo‘lib, energiya ishlab chiqish, oksidlovchi stressga qarshi himoya va biosintetik jarayonlarda muhim ahamiyatga ega yo‘llarni o‘z ichiga oladi. Shulardan biri – pentoza-fosfat yo‘li (PFY) bo‘lib, u glyukoza-6-fosfatning oksidlanish jarayonida NADPH va riboz-5-fosfat hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Mazkur yo‘lning faolligi leyshmaniyalar hayotiy siklining har ikki bosqichida (promastigot va amastigot) kuzatiladi. Asosiy qism Pentoza-fosfat yo‘li hujayralarda glyukoza-6-fosfat dehidrogenaza (G6PD) va 6fosfoglukonat dehidrogenaza (6PGD) fermentlari orqali amalga oshadi. Ushbu fermentlar tomonidan NADPH hosil qilinadi, u esa parazitning antioksidant himoya tizimi uchun zarur. Leyshmaniyalar oksidlovchi stress sharoitida yashaydi, chunki ular makrofaglarning fagolizosomalarida faol kislorod shakllari (ROS) ta’sirida bo‘ladi. PFY faolligi parazitni ushbu zararli ta’sirdan himoya qilishga yordam beradi. Tadqiqotlarda leyshmaniya promastigot va amastigot shakllarining in vitro madaniyatlari ishlatiladi. Pentoza-fosfat yo‘li fermentlari faolligini aniqlash uchun biokimyoviy usullar, jumladan spektrofotometrik analizlar qo‘llaniladi. Glyukoza-6-fosfat dehidrogenaza faolligi 340 nm to‘lqin uzunligida NADPH hosil bo‘lish tezligi orqali o‘lchanadi. Shuningdek, oksidlovchi Oktabr, 2025-Yil 141 stressni modellashtirish uchun vodorod peroksid (H₂O₂) va azot oksidi donorlaridan foydalaniladi. Ushbu tajriba sharoitlari PFY fermentlarining stressga javob reaksiyasini baholash imkonini beradi. Leyshmaniya hujayralarida NADPH darajasi glutation reduktaza, katalaza va peroksidaza kabi fermentlarning faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu fermentlar hujayra ichidagi peroksid va superoksid radikallarni neytrallaydi. PFY orqali NADPH ta’minoti buzilganda, parazit oksidlovchi stress ta’sirida nobud bo‘ladi. Shu sababli PFY leyshmaniyalar uchun nafaqat energiya manbai, balki himoya mexanizmi sifatida ham muhimdir. So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlarda PFY fermentlarini farmakologik inhibisiya qilish orqali leyshmanioz patogenezini cheklash mumkinligi ko‘rsatildi. Masalan, G6PD inhibitörlari (dehidroepiandrosteron va uning hosilalari) leyshmaniya hujayralarining o‘sishini sekinlashtiradi. Ushbu natijalar PFY fermentlarini yangi antiparazitar dori vositalar uchun potentsial nishon sifatida ko‘rsatmoqda. Tadqiqot choralari: tajribalar laboratoriya sharoitida, steril madaniyat flakonlarida o‘stirilgan L. major va L. donovani turlari ustida olib boriladi. Har bir namunada NADPH darajasi spektrofotometrik usulda aniqlanadi, shuningdek fermentlar faolligi fermentativ test to‘plamlari yordamida baholanadi. Olingan natijalar statistik usulda (Student t-test) qayta ishlanadi. Natijalar PFY faolligining parazit hayotiyligi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqligini tasdiqlaydi. Xulosa Leyshmaniyalar metabolizmida pentoza-fosfat yo‘li parazitning oksidlovchi stressga moslashuvida va biosintetik jarayonlarda asosiy o‘rin tutadi. NADPH hosil bo‘lishi orqali u glutation sikli va antioksidant fermentlarning faoliyatini ta’minlaydi. Olingan ilmiy ma’lumotlar PFY fermentlarini nishonga olgan yangi antiparazitar preparatlar ishlab chiqish imkoniyatini ochadi. Ushbu yo‘lning chuqur o‘rganilishi leyshmanioz terapiyasida innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Barrett M.P., Croft S.L. (2012). Management of trypanosomiasis and leishmaniasis. British Medical Bulletin. 2. Saunders E.C., et al. (2010). Metabolic pathways in Leishmania parasites. Molecular and Biochemical Parasitology. 3. Fairlamb A.H. (2016). Glutathione and related thiols in Leishmania. Advances in Parasitology. 4. WHO Report (2023). Leishmaniasis: epidemiology and control strategies. 5. Murray H.W. (2020). Host-parasite interactions in Leishmania infection. Journal of Infectious Diseases. 6. De Souza W., Rodrigues J.C.F. (2021). Biochemical adaptations of Leishmania under oxidative stress. Frontiers in Microbiology.