BOSHLANGʻICH SINFLARDA ONA TILI DARSLARIDA KOGNITIV SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISH

549 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz BOSHLANGʻICH SINFLARDA ONA TILI DARSLARIDA KOGNITIV SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISH Djumayeva Zoxidaxon Muhammadjonovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Boshlang‘ich ta’lim metodikasi kafedrasi o‘qituvchisi Isomova Ismigul 5-BT 22 - guruh talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17369162 Annotatsiya: Boshlangʻich sinflarda ona tili darslarida kognitiv savodxonlikni rivojlantirish muhim masalalardan biridir. Ona tili darslari nafaqat tilni o‘rganish, balki bolalarda fikrlash, xotira, diqqat, tushunish va mantiqiy tafakkur kabi kognitiv jarayonlarni rivojlantirish uchun asosiy maydondir. Kognitiv savodxonlik tushunchasi o‘z ichiga kishining bilimlarni idrok eta olish qobiliyatini, ularni amaliyotda qo‘llash malakasini, fikr yuritish va hal qilish ko‘nikmalarini oladi. Shuning uchun boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini tashkil etishda bu jihatlarga alohida e’tibor qaratish zarur. Kalit soʻzlar: boshlang‘ich sinflar, kognitiv jarayonlar, savodxonlik, amaliyot, fikrlash, mantiqiy fikrlash, ma'no, so‘z, rolli o‘yinlar, ko‘nikmalar. Аннотация: Развитие когнитивной грамотности на уроках родного языка в начальных классах является одной из важных проблем. Уроки родного языка — это не только место изучения языка, но и ключевая область развития таких когнитивных процессов, как мышление, память, внимание, понимание и логическое мышление у детей. Понятие когнитивной грамотности включает в себя способность человека воспринимать знания, применять их на практике, а также навыки мышления и решения проблем. Поэтому при организации уроков родного языка в начальных классах необходимо уделять особое внимание этим аспектам. Ключевые слова: начальные классы, когнитивные процессы, грамотность, практика, мышление, логическое мышление, значение, слово, ролевые игры, навыки. Abstract: The development of cognitive literacy in native language classes in primary grades is one of the important issues. Native language classes are not only a place for learning the language, but also a key area for developing cognitive processes such as thinking, memory, attention, comprehension, and logical thinking in children. The concept of cognitive literacy includes a person's ability to perceive knowledge, the ability to apply it in practice, and thinking and problem-solving skills. Therefore, it is necessary to pay special attention to these aspects when organizing native language classes in primary grades. Keywords: primary grades, cognitive processes, literacy, practice, thinking, logical thinking, meaning, word, role-playing games, skills. Boshlang‘ich sinflarda ona tili darslari o‘quvchilarning ta’lim olish jarayonidagi eng muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu darslar orqali bolaning tilga bo‘lgan muhabbati shakllanadi, uning to‘g‘ri so‘zlashish, o‘qish va yozishni o‘rganish qobiliyatlari rivojlanadi. Ona tili nafaqat insonning fikrini ifodalash vositasi, balki uning dunyoqarashi, ma’naviyati va madaniyatining ajralmas qismidir. Shuning uchun boshlang‘ich sinflarda ona tilini o‘rgatish jarayoni katta e’tibor va maxsus yondashuvni talab etadi. Ona tilini o‘rgatishda eng birinchi navbatda bolalar uchun tilning asosiy qoidalari, so‘zlarning ma’nosi va ularning gap ichidagi o‘rinlari tushuntiriladi. Bolalar bu bosqichda tilni nafaqat eshitib, balki ko‘rish, eslatmalar 550 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz yozish va amaliy mashqlar orqali mustahkamlash imkoniga ega bo‘ladi. Shuningdek, boshlang‘ich sinflarda o‘qituvchilar tilning grammatikasi, talaffuzi, yozuv qoidalari va uslubiy jihatlarini oddiy va tushunarli tarzda o‘rgatishadi. Bu esa bolalarda ona tiliga nisbatan hurmat va qiziqishni oshiradi. Darslarning mazmuni va uslubi bolalarning yoshiga, qobiliyatlariga moslashtirilgan bo‘lib, bunda interaktiv metodlardan, hikoyalar, she’rlar, o‘yinlar, musiqalar va vizual vositalardan foydalanish muhim rol o‘ynaydi. Bu nafaqat o‘quvchilarning e’tiborini jalb qiladi, balki tilni o‘rganishni yanada qiziqarli va samarali qiladi. Ona tilini o‘rgatish jarayonida bolaning mustaqil fikrlashga, o‘z fikrini ifoda etishga, muloqotga kirishishga o‘rgatilishi ham juda muhimdir.[1] Boshlang‘ich sinflarda ona tilini o‘rgatish nafaqat til ko‘nikmalarini rivojlantirish, balki bolaning axloqiy va ma’naviy tarbiyasida ham katta ahamiyatga ega. Til orqali o‘quvchilar o‘z xatti-harakatlarini boshqarishni, boshqalar bilan to‘g‘ri muloqot qilishni o‘rganadilar. Shuningdek, yaxshi ona tilini bilish bola uchun keyinchalik boshqa fanlarni o‘rganishda ham mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi. Til o‘rganish jarayonida bolalarning lug‘at boyligini oshirish ularda so‘z tushunishini va ifoda etish qobiliyatini yaxshilaydi. Ona tili darslarida yangi so‘zlarni o‘rganib, ularning ma’nosini anglash, o‘xshash va qarama-qarshi ma’nodagi so‘zlarni farqlash bolalarning tanqidiy fikrlashini kuchaytiradi. Shu bilan birga, ona tilining grammatik qonuniyatlarini o‘zlashtirish ularning sintaksis va morfologik bilimlarini kengaytiradi, bu esa ularning matnlarni yaxshiroq tushunishiga va ularni yaratishga yordam beradi. Ona tili darslarida matn bilan ishlash, o‘qilgan yoki tinglangan materiallarni tahlil qilish, asosiy fikr va tafsilotlarni ajratib olish kabi faoliyatlar bolalarning o‘qish madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Bularga qo‘shimcha ravishda, savollar va munozaralar orqali bilimlarni chuqurlashtirish, og‘zaki va yozma muloqotni rivojlantirish ta’lim jarayonini yanada samarali qiladi. Shu tarzda talabalar o‘z fikrini aniq va mantiqiy ifodalash, fikrlarini tizimli ravishda qurish ko‘nikmalariga egalar bo‘ladilar. O‘quv jarayonida mantiqiy fikrlashni faollashtirish uchun bolalarga qiziqarli vazifalar berish muhimdir. Masalan, matnlarni o‘qib, undagi vaziyatlarni tasvirlash, sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash, o‘xshashliklar va farqlarni topish kabi mashqlar bolalarning fikrlash qobiliyatini oshiradi. Bunday faoliyatlar ularni mustaqil fikrlashga o‘rgatadi, o‘zgaruvchan vaziyatlarda tez va to‘g‘ri qaror qabul qilish ko‘nikmasini shakllantiradi. Shuningdek, ona tili darslarining interaktiv ko‘rinishdagi o‘tishi ham muhim ahamiyatga ega. Bolalarni guruhlarga bo‘lib, birgalikda loyihalar yaratish, hikoyalar tuzish yoki rolli o‘yinlar o‘ynash kognitiv jarayonlarni rag‘batlantiradi. O‘zaro muloqotda bo‘lish, fikr almashish yaratuvchanlikni oshiradi, diqqatni jamlashga yordam beradi va o‘rganishni yanada qiziqarli qiladi. Bu esa, o‘z navbatida, kognitiv savodxonlik darajasini oshirishga xizmat qiladi.[2] Bola tilini o‘rganishda vizual va audio materiallardan foydalanish ona tili bilimlarini mustahkamlashda katta yordam beradi. Rasm va videolar orqali yangi mavzularni yoritish, ular bilan bog‘liq savollar berish bolalarda eslab qolish va tushunishni yaxshilaydi. Shuningdek, audiomateriallar ona tilini eshitish va talaffuzni rivojlantirishga hissa qo‘shadi. Shu tarzda o‘quvchilar ko‘p qirrali o‘rganish tajribasini oladilar, bu esa kognitiv jarayonlarni kuchaytiradi. Kognitiv savodxonlikni shakllantirishda o‘quvchilarning o‘z-o‘zini baholash va o‘z faoliyatini tahlil qilish imkoniyatini yaratish ham muhimdir. O‘qituvchi tomonidan berilgan vazifalarni bajarishdan so‘ng, o‘quvchilar o‘z ishlarini ko‘rib chiqishlari, xatolarini aniqlashlari va 551 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz to‘g‘rilashlari bilishni mustahkamlaydi, fikrlash sifatini oshiradi. Shu tariqa, talabalarda mustaqil o‘rganish, o‘z bilimlarini boshqarish ko‘nikmalari rivojlanadi. Shu bilan birga, ona tili darslarida kognitiv savodxonlikni rivojlantirish uchun o‘qituvchi pedagogik mahoratiga alohida e’tibor berish zarur. O‘qituvchi darsni qiziqarli, interfaol va didaktik vositalardan samarali foydalanib tashkil qilishi, har bir o‘quvchining individual qobiliyatini hisobga olishi kerak. Differensial yondashuv va muammoli vaziyatlarni yaratish orqali o‘quvchilarni faol o‘rganishga rag‘batlantirish mumkin.[3] Ta'limda yangi pedagogik yondashuvlar, jumladan, metakognitiv strategiyalarni qo‘llash ham kognitiv savodxonlikni yaxshilashga yordam beradi. Metakognitiv yondashuvlar o‘quvchilarga o‘z o‘rganish jarayonlarini anglash, nazorat qilish, tartibga solish imkonini beradi. Bunday yondashuvda o‘quvchilar o‘z o‘rganish usullarini tanlaydi, ehtiyojga ko‘ra o‘z maqsadlarini belgilaydi va erishilgan natijalarni baholaydi. Bundan tashqari, boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini o‘tkazishda o‘yin texnologiyalarini qo‘llash kognitiv jarayonlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘yin shaklida o‘rganish esa bolaning qiziqishini oshiradi, xotira va diqqatni yaxshilaydi, muloqot qobiliyatini rivojlantiradi. Mavzuni o‘yin yordamida o‘rganish orqali bolalar nafaqat bilim olishadi, balki ularni amalda qo‘llash ko‘nikmalarini ham shakllantiradilar.[4] O‘zbek tilining fonetik va ortografik xususiyatlarini o‘rgatishda ham kognitiv savodxonlikni rivojlantirish uchun didaktik vositalardan foydalanish mumkin. Masalan, tovushlarning talaffuzi va yozilishi o‘rtasidagi farqlarni ko‘rsatadigan mashqlar bolalarning analytik fikrlashini kuchaytiradi. Shuningdek, turli grammatik to‘g‘riliklar va sintaksis qoidalarini tinglab va yozib ishlash orqali ular mavzuni chuqurroq anglashadi. Shu tarzda, boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarida kognitiv savodxonlikni rivojlantirish uzoq muddatli jarayon bo‘lib, unga o‘quv materiallarini tanlashdan tortib, o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olishgacha bo‘lgan ko‘p jihatlar kiradi. Bu jarayon davomida nafaqat tilni o‘rganish, balki tafakkur qobiliyatlarini mustahkamlash, muloqot va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish muhim bo‘ladi. Bola tafakkurining shakllanishida ota-ona va maktab o‘rtasida samarali hamkorlik ham katta ahamiyatga ega. Uyda bolaning bilimlarini mustahkamlash uchun ona tili darslarida o‘rganilgan yangi so‘zlar va qoidalarni takrorlash, suhbatlashish, turli vaziyatlarda so‘zlashishga rag‘batlantirish kognitiv jarayonlarni yaxshilaydi. Shuningdek, ota-onalar bolalarning qiziqishlari va qobiliyatlarini qo‘llabquvvatlash orqali ularning ona tili bilan bog‘liq masalalarga qiziqishlarini o‘stiradilar. O‘quv jarayonining har bir bosqichida bolaning kognitiv ehtiyojlariga mos keladigan darslik va o‘quvmateriallardan foydalanish lozim. Bu materiallar bolalar uchun tushunarli, qiziqarlikni uyg‘otadigan va har bir o‘quvchining bilimini mustahkamlashga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Shuningdek, yangi texnologiyalarni qo‘llash, elektron darsliklar va interaktiv taqdimotlar kognitiv jarayonlarni rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.[5] Xulosa: Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarida kognitiv savodxonlikni rivojlantirish o‘quvchilarni har tomonlama rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda til bilimlarini o‘rgatish bilan birga, mantiqiy fikrlash, xotira, diqqat kabi kognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishga e’tibor qaratish lozim. Darslarning interfaol, qiziqarli va ko‘p qirrali bo‘lishi, o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish ular kognitiv savodxonligini oshirishga sezilarli 552 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz hissa qo‘shadi. Shu bois, o‘qituvchilar va ota-onalar birgalikda ishlashlari, zamonaviy pedogogik yondashuv va metodlarni tatbiq etishlari kerak. Bu esa yosh avlodning ona tiliga bo‘lgan muhabbatini oshiradi, ularning fikrlash qobiliyatini mustahkamlaydi hamda zamonaviy jamiyat talablariga javob beradigan bilimlarni egallashlarini ta’minlaydi. References: 1. G‘.Hamroyev Ona tili o‘qitishning samarali usullari. Metodik qo‘llanma. - Toshkent. Bayoz. 2018. 197 b. 2. MURODOVA, M. F., SATTOROVA, F., & JUMAYEVA, Z. M. (2025). BOLALAR MEHRIBONLIK UYLARIDA AMALGA OSHIRILAYOTGAN TAʼLIM VA TARBIYA JARAYONLARI. SHOKH LIBRARY. 3. Jumayeva, Z., Choriyeva, D., & Berdimurodova, M. (2024). YANGI OʻZBEKISTONDA IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR BILAN OLIB BORILAYOTGAN IJTIMOIY-PEDAGOGIK JARAYONLARNING MAZMUN VA MOHIYATI. Молодые ученые, 2(36), 78-81. 4. Jumayeva, Z. (2022, October). YOSHLARNI MILLIY TARBIYA ASOSIDA TARBIYALASH. In Archive of Conferences (pp. 9-19).bo-lajak-o-qituvchilarda-innovatsion-pedagogikfaoliyatni-shakllantirishning-nazariy-asoslari 5. Jumayeva, Z., Abdullayeva, Z., & Abdullayeva, N. (2024). IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR BILAN OLIB BORILADIGAN IJTIMOIY PEDAGOGIK FAOLIYAT. Молодые ученые, 2(36), 135-138. 6. Jummayeva, Z., Salomova, U., & Joʻrayeva, K. (2024). YANGI OʻZBEKISTONDA IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR BILAN OLIB BORILADIGAN IJTIMOIY PEDAGOGIK FAOLIYAT MAZMUN VA MOHIYATI. Молодые ученые, 2(37), 27-30.