NUTQ MADANIYATI KONTSEPTSIYASI VA UNING BOSQICHLARI (BOSHLANG'ICH TA'LIM KONTEKSTIDA)

572 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz NUTQ MADANIYATI KONTSEPTSIYASI VA UNING BOSQICHLARI (BOSHLANG‘ICH TA’LIM KONTEKSTIDA) Toshquvvatova Feruza Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 5-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17371625 Annotatsiya: Ushbu maqolada nutq madaniyati kontseptsiyasi va uning shakllanish bosqichlari bosqichma-bosqich tahlil qilinadi. Boshlang‘ich ta’lim sharoitida nutq madaniyatini rivojlantirishning pedagogik asoslari, metodik yondashuvlari va o‘quv jarayonidagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Maqolada nutq madaniyati tushunchasi, uning tarkibi va boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalarda nutq madaniyatining shakllanishi jarayoni batafsil o‘rganiladi. Shuningdek, nutq madaniyatini rivojlantirishda ota-ona va o‘qituvchilarning roli ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: Nutq madaniyati, nutq madaniyati bosqichlari, boshlang‘ich ta’lim, pedagogika, kommunikatsiya, tilshunoslik, bolalar nutqi, muloqot madaniyati Аннотация: В данной статье анализируется концепция речевой культуры и этапы её формирования в контексте начального образования. Рассматриваются педагогические основы и методические подходы к развитию речевой культуры в учебном процессе. Статья подробно изучает понятие речевой культуры, её структуру и процесс формирования у детей младшего школьного возраста. Особое внимание уделяется роли родителей и учителей в развитии речевой культуры. Ключевые слова: Речевая культура, этапы речевой культуры, начальное образование, педагогика, коммуникация, лингвистика, детская речь, культура общения Abstract: This article analyzes the concept of speech culture and its developmental stages within the context of primary education. It examines pedagogical foundations and methodological approaches for fostering speech culture in the learning process. The article provides a detailed study of the notion of speech culture, its components, and the formation process in young school-aged children. The roles of parents and teachers in developing speech culture are also highlighted. Keywords: Speech culture, stages of speech culture, primary education, pedagogy, communication, linguistics, children’s speech, communication culture Nutq madaniyati insonning til va nutq sohasidagi bilimlari, ko‘nikmalari, madaniyati va odob-axloq qoidalarini o‘zida mujassam etgan tushuncha bo‘lib, u muloqotda to‘g‘ri va samarali ishtirok etish imkonini beradi. Nutq madaniyati nafaqat nutqning grammatik va talaffuz jihatlarini o‘z ichiga oladi, balki nutqning madaniy-axloqiy, estetik va kommunikativ tomonlarini ham qamrab oladi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’limda nutq madaniyati bolalarda til va muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish uchun asosiy omil hisoblanadi. Nutq madaniyati kontseptsiyasini yanada aniqroq tushunish uchun uning tarkibiy qismlarini tahlil qilish lozim. Nutq madaniyati lingvistik, pragmatik, madaniy-axloqiy va estetik komponentlardan tashkil topadi. Lingvistik komponent so‘z boyligi, grammatik to‘g‘rilik va talaffuzni o‘z ichiga oladi. Pragmatik komponent nutqning kontekstga mosligi, maqsadga muvofiqligi va muloqotda samaradorligini ta’minlaydi. Madaniy-axloqiy komponent nutqda axloq qoidalariga rioya qilishni, hurmat va odobni o‘z ichiga oladi. Estetik komponent esa 573 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz nutqning ohang, intonatsiya va uslub jihatlarini o‘zida aks ettiradi. Ushbu komponentlar birgalikda nutq madaniyatining to‘laqonli shakllanishini ta’minlaydi. Nutq madaniyati va til madaniyati o‘rtasida yaqin aloqalar mavjud bo‘lib, nutq madaniyati til madaniyatining amaliy ko‘rinishidir. Til madaniyati insonning ona tilini bilishi, undan to‘g‘ri foydalanishi va uni himoya qilishi bilan bog‘liq bo‘lsa, nutq madaniyati esa shu bilimlarni muloqot jarayonida samarali qo‘llashga qaratilgan. Boshlang‘ich ta’lim yoshidagi bolalarda nutq madaniyatining shakllanishi bir necha bosqichda kechadi. Bu jarayonning muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun o‘qituvchilar va ota-onalar tomonidan tizimli pedagogik yondashuvlar qo‘llanilishi zarur. Boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalar nutq madaniyatini avvalo so‘z boyligini kengaytirish, talaffuz va grammatik qoidalarga amal qilish, shuningdek, nutqning madaniy-axloqiy va kommunikativ jihatlarini o‘rganish orqali rivojlantiradilar. Quyidagi jadvalda boshlang‘ich ta’lim yoshidagi bolalarda nutq madaniyatining shakllanish bosqichlari va ularning xususiyatlari ko‘rsatilgan: 1-jadval Bosqich nomi Yosh oralig‘i Shakllanadigan ko‘nikmalar va xususiyatlar Pedagogik e'tibor Dastlabki nutq rivojlanish bosqichi 6-9 yosh Talaffuzni to‘g‘ri qilish, so‘z boyligini oshirish, oddiy gaplar Talaffuz mashqlari, so‘z boyligini kengaytirish, o‘yinlar Nutq madaniyati shakllanish bosqichi 10-11 yosh Muloqot madaniyati, pragmatik qoidalar, nutq uslubi Dialog va muloqot mashqlari, nutq madaniyati qoidalarini o‘rgatish Nutq madaniyati mustahkamlanish bosqichi 12 yoshdan keyin Nutq madaniyatini ongli qo‘llash, xatolarni tuzatish, hurmatli muloqot Nutqni tahlil qilish, guruh ishlarida faol ishtirok Nutq madaniyatini shakllantirishda tilshunoslik va pedagogika nazariyalari muhim rol o‘ynaydi. Tilshunos olimlar nutq madaniyatining shakllanish jarayonini psixolingvistik va kommunikativ yondashuvlar asosida o‘rganadilar. Psixolingvistika bolaning nutq rivojlanishini ongli va noongli bosqichlarda o‘rganish imkonini beradi, kommunikativ yondashuv esa nutq madaniyatining muloqotdagi samaradorligini ta’minlashga qaratilgan. Boshlang‘ich maktabda nutq madaniyatini rivojlantirish uchun pedagogik usullar xilmaxil bo‘lib, ular o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga moslashtirilgan. Talaffuz va grammatik qoidalarga e'tibor berish, nutqdagi madaniy-axloqiy normalarni tushuntirish, muloqot jarayonida nutq madaniyatini qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirish uchun o‘yinlar, rolli mashg‘ulotlar, dialog va bahs-munozaralar tashkil etiladi. Shuningdek, o‘qituvchi nutqni baholash va tahlil qilish orqali o‘quvchilarni nutq madaniyatiga doimiy rag‘batlantirib boradi. Nutq madaniyatining shakllanishi faqat maktab bilan cheklanmaydi, balki uy sharoitida ota-ona tomonidan ham qo‘llab-quvvatlanishi muhimdir. Ota-onalar bolalar bilan kitob o‘qish, nutq mashqlari o‘tkazish, hurmat va odob qoidalarini eslatish orqali nutq madaniyatining 574 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz rivojlanishiga katta hissa qo‘shadilar. Ijtimoiy muhit va madaniy an’analar ham bolalarning nutq madaniyatiga ta’sir ko‘rsatadi. Nutq madaniyati bosqichma-bosqich rivojlansa, bolalar jamiyatda samarali va madaniyatli muloqotga ega bo‘lib, o‘z fikrlarini aniq va to‘g‘ri ifodalashni o‘rganadilar. Nutq madaniyatining rivojlanishi ularning ta’limdagi muvaffaqiyatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki o‘quv jarayonida o‘z fikrini to‘g‘ri bayon eta oladigan, tinglashni va tushunishni biladigan o‘quvchilar bilimlarni tezroq va samaraliroq egallaydilar. Quyidagi jadvalda nutq madaniyati rivojlanishining pedagogik usullari va ularning boshlang‘ich ta’limdagi qo‘llanilishi ko‘rsatilgan: 2-jadval Pedagogik usul Ta'rifi va qo‘llanilishi Boshlang‘ich ta’limdagi amaliyoti Talaffuz mashqlari To‘g‘ri talaffuzni shakllantirish uchun takrorlash va o‘yinlar Har kuni talaffuz mashqlari, she’r va she’riy o‘qishlar So‘z boyligini oshirish Yangi so‘zlarni o‘rganish va ularni nutqda qo‘llash ko‘nikmasi So‘z lug‘atlari, hikoyalar, suhbati mashqlari Nutq madaniyati qoidalarini o‘rgatish Madaniy va axloqiy nutq qoidalarini tushuntirish va amaliyotda qo‘llash Hurmatli so‘zlashuv, muloyimlik, tinglash madaniyati Muloqot mashqlari Dialog, bahs, rolli o‘yinlar orqali nutq madaniyatini rivojlantirish O‘quvchilar o‘rtasida faol muloqot, guruh ishlarida qatnashish Nutq madaniyatini rivojlantirish jarayonida pedagoglar bolalarning nutqini doimiy ravishda kuzatib borishlari, xatolarni tuzatishlari va yutuqlarni rag‘batlantirishlari kerak. Shu bilan birga, ota-onalar bilan hamkorlik qilish nutq madaniyatining mustahkamlanishida katta ahamiyatga ega. Umuman olganda, nutq madaniyati nafaqat ta’lim jarayonining, balki ijtimoiy hayotning muhim qismi hisoblanadi. Nutq madaniyatiga ega bo‘lgan shaxs jamiyatda o‘z o‘rnini topadi, muloqotda muvaffaqiyatga erishadi va madaniyatli fuqaroga aylanadi. Boshlang‘ich ta’limda nutq madaniyatining bosqichma-bosqich shakllantirilishi yosh avlodning intellektual, axloqiy va madaniy rivojlanishiga xizmat qiladi. References: 1. Abdullayeva, M. (2019). Boshlang‘ich ta’limda nutq madaniyati. Toshkent: O‘zbekiston. 2. Karimov, D. (2020). Pedagogik tilshunoslik asoslari. Toshkent: Fan. 3. Ismoilov, S. (2018). Nutq madaniyati va kommunikatsiya. Toshkent: O‘qituvchi. 4. Jones, D. (2015). Speech Culture and Communication. London: Routledge. 5. Sapargaliyev, T. (2018). Kommunikativ kompetensiya va nutq madaniyati. Almaty: Nauka. 6. Murodova, M. F., Sattorova, F., & Jumayeva, Z. M. (2025). Bolalar mehribonlik uylarida amalga oshirilayotgan taʼlim va tarbiya jarayonlari. Shokh library. 575 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz 7. Jumayeva, Z., Choriyeva, D., & Berdimurodova, M. (2024). Yangi Oʻzbekistonda imkoniyati cheklangan bolalar bilan olib borilayotgan ijtimoiy-pedagogik jarayonlarning mazmun va mohiyati. молодые ученые, 2(36), 78-81. 8. Jumayeva, Z. (2022, october). Yoshlarni milliy tarbiya asosida tarbiyalash. in archive of conferences (pp. 9-19).bo’lajak o’qituvchilarda innovatsion pedagogik-faoliyatni shakllantirishning nazariy asoslari 9. Jumayeva, Z., Abdullayeva, Z., & Abdullayeva, N. (2024). Imkoniyati cheklangan bolalar bilan olib boriladigan ijtimoiy pedagogik faoliyat. молодые ученые, 2(36), 135-138. 10. Jummayeva, Z., Salomova, U., & Joʻrayeva, K. (2024). Yangi Oʻzbekistonda imkoniyati cheklangan bolalar bilan olib boriladigan ijtimoiy pedagogik faoliyat mazmun va mohiyati. молодые ученые, 2(37), 27-30.