ҚЎҚОН ХОНЛИГИ МОЛИЯ ТИЗИМИ: НОРБЎТАХОН ДАВРИ ТАНГАЛАРИ ВА УЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ

PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 68 ҚЎҚОН ХОНЛИГИ МОЛИЯ ТИЗИМИ: НОРБЎТАХОН ДАВРИ ТАНГАЛАРИ ВА УЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ Xatamova Zumradxon Nazirjonovna, Central Asian Medical Universty Tibbiyot universiteti Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat kafedrasi dotsenti, t.f.b.falsafa doktori(PhD) Аннотация: Мақолада Қўқон хонлиги молия тизими ва Норбўтахон даврида зарб этилган тангалар таҳлил қилинган. Тангаларнинг олд ва орқа томонидаги ёзувлар орқали мамлакатнинг иқтисодий, сиёсий ва ижтимоий аҳволи ҳақидаги маълумотлар ёритилган. Мис тангалар Қўқон хонлигида пул айланиши ва давлат молиясининг муҳим элементи бўлиб, улар тарихийнумизматик манба сифатида Ўзбекистон тарихи ва маданиятини ўрганишда катта аҳамиятга эга экани кўрсатилган. Калит сўзлар: Қўқон хонлиги, молия тизими, Норбўтахон, танга, мис танга, тарихий-нумизматика, Ўзбекистон тарихи, иқтисодий ислоҳотлар. Аннотация: В статье анализируется финансовая система Кокандского ханства и монеты периода правления Норботахона. Рассматриваются надписи на аверсе и реверсе монет, которые дают информацию об экономическом, политическом и социальном состоянии страны. Медные монеты были важным элементом денежного обращения и государственной финансовой системы Кокандского ханства, служа ценным историконумизматическим источником для изучения истории и культуры Узбекистана. Ключевые слова: Кокандское ханство, финансовая система, Норботахон, монета, медная монета, историко-нумизматика, история Узбекистана, экономические реформы. PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 69 Abstract: The article analyzes the financial system of the Kokand Khanate and coins from the reign of Norbotahon. The inscriptions on the obverse and reverse sides of the coins provide information about the economic, political, and social conditions of the country. Copper coins were an important element of the currency circulation and the state financial system of the Kokand Khanate, serving as valuable historical-numismatic sources for studying the history and culture of Uzbekistan. Keywords: Kokand Khanate, financial system, Norbotahon, coin, copper coin, historical numismatics, history of Uzbekistan, economic reforms. Ўзбекистон тарихи юксак маданий меросга ва бой тарихиётга эга бўлган давлатлар тарихидан бири сифатида, ўз даврида Қўқон хонлиги молия тизими орқали ўз иқтисодий ва сиёсий барқарорлигини мустаҳкамлаган. Қўқон хонлигининг молия тизими нафақат давлат бюджетини шакллантириш ва бошқариш билан чекланиб қолмай, балки мамлакат иқтисодиётини барқарор ривожлантириш, савдо-сотиқни ривожлантириш ва ижтимоий тармоқларни молиялаштиришда ҳам муҳим рол ўйнаган. Бу тизим орқали давлат даромадлари йиғилиб, ҳарбий эҳтиёжлар, давлат хизматчилари маошлари ва ижтимоий инфратузилмаларни таъминлаш учун сарфланган. Шунингдек, Қўқон хонлиги молия тизими иқтисодий ислоҳотларни амалга ошириш, яъни савдо йўлларини яхшилаш, тўқимачилик ва қишлоқ хўжалигини ривожлантириш учун зарур маблағларни тақсимлашда муҳим аҳамиятга эга бўлган. Бу эса, ўз навбатида, хонликнинг иқтисодий салоҳиятини ошириш ва халқ фаровонлигини таъминлашга хизмат қилган. Молия тизимига оид моддий манбалар — тангалар, солиқ ёзувлари ва бошқа ҳужжатлар орқали бу даврнинг ижтимоий-иқтисодий вазияти, давлатнинг ташқи ва ички сиёсат йўналишлари ҳақида маълумот олиш мумкин. Айниқса, Қўқон хонлигида зарб этилган мис тангалар давлат PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 70 молияси ва сиёсий барқарорликнинг рамзи сифатида қаралиб, Ўзбекистон тарихини ўрганишда муҳим тарихий-нумизматик манба саналади. Қўқон хонлиги молия тизимига оид моддий манбалар орасида олд томонида “داب ریخ”- “Хайрли бўлсин” деб, орқа томонида эса “ ۵۹۱۱ هنس ” – “1195 ҳижрий” деб ёзилган мис танга топилган. Кўрсатилган санада хонликда Норбўтахон ҳукмронлик қилганлиги сабабли, танга унинг томонидан зарб этилган деган хулоса асослидир. Бу мис тангалар давлат молияси ва сиёсий барқарорлигининг рамзидир ҳам. Чунки улар Қўқон хонлиги тарихини ўрганишда муҳим тарихий-нумизматик манбадир. Танганинг олд томонидаги форсий хайр бод «داب ریخ» (хайрли бўлсин) деган ёзув аҳолига байрамона ва яхши кайфият, омад тилаш маъносини берган. Демак, тангалардаги ёзувлардан мамлакатнинг ижтимоий анъаналарини ҳам ўрганиш мумкин. 1210 йилда зарб қилинган яна бир тангада - ۰۱۲۱ یزورون - , яъни, Наврўз-1210 деган ёзув мавжуд. Унинг орқа томонида “ مهم هياقب” – “абадий, доимий” маъносидаги битик бор. Бу маданий ҳаёт ва иқтисодий ислоҳотни боғлиқ эканлигини билдиради. Яна бир мис тангада эса “جيار سولف” ва “۵۱۲۱” каби ёзувлар бор. Бу “айланишдаги пул” ва “1215” деган маънони бериб, у ҳам Норбўтахоннинг бошқарув даври хронологиясига киради. Бу маълумотлар қуйида жадвал кўринишида келтирилди: № Зарб йил Зарб жойи Метал Олд ёзув Орт ёзув Изоҳ 1 1195 Номаълум Мис داب ریخ ۵۹۱۱ هنس Танга бутун ҳолда эмас 2 1210 Номаълум Мис ۰۱۲۱ یزورون هياقب مهم Танга давомий зарб қилинган 3 1212 Номаълум Мис جيار سولف ۵۱۲۱ Айланмадаги пул PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 71 Норбўтахон даврига оид кумуш ва олтин тангалар ҳозирга қадар топилмаган ёки мавжуд бўлса-да, улар бизгача етиб келмаган бўлиши эҳтимолдан холи эмас. Бу тангаларнинг топилмаганлиги ёки тарқалмаганлиги уларнинг ишлаб чиқариш ҳажми кичик ёки махсус мақсадларда қўлланганини кўрсатиши мумкин. Бироқ, Норбўтахон даврига тегишли мис тангаларнинг аҳоли ўртасида кенг тарқалганлиги, уларнинг иқтисодий ҳаётдаги аҳамияти ва кенг қўлланилиши ҳақида аниқ тасаввур беради. Мис тангалар энг кўп айланишда бўлган пул воситаси сифатида савдо, солиқ тўловлари ва кундалик муомалаларда муҳим аҳамият касб этган. Шу билан бирга, улар давлат молияси барқарорлигининг, иқтисодий муносабатлар тизимининг ва сиёсий ҳокимиятнинг рамзи бўлиб хизмат қилган. Бу тангалар орқали Қўқон хонлиги иқтисодий ҳаётининг турли жабҳалари ҳақидаги маълумотларни ўрганиш мумкин. Хулоса сифатида айтиш мумкинки, Қўқон хонлиги молия тизимига оид моддий манбалар, айниқса мис тангалар, Ўзбекистон тарихини, айниқса иқтисодий ва сиёсий барқарорлик даврларини ўрганишда муҳим аҳамиятга эга бўлиб хизмат қилади. Норбўтахон ҳукмронлиги даврида зарб этилган тангалар орқали мамлакатнинг молиявий сиёсатини, ижтимоий анъаналарини ва маданий ҳаётини яққол кўриш мумкин. Танганинг олд ва орқа томонларидаги ёзувлар нафaқат давлатнинг иқтисодий соҳадаги вазифаларини, балки аҳоли кайфияти ва умидларини ҳам акс эттиради. Бу тангалар Қўқон хонлиги иқтисодий ҳаётида пул айланишининг муҳим воситаси бўлиб, давлат молияси ва ижтимоий тартибнинг мустаҳкамланишида асосий роль ўйнаган. Шу билан бирга, тангалардаги ёзувлар ва уларнинг таърихи Қўқон хонлигида амалга оширилган иқтисодий ислоҳотлар ва маданий тадбирларнинг ҳамгина манбаси сифатида хизмат қилади. Бу маълумотлар орқали Ўзбекистон тарихидаги ижтимоий-иқтисодий жараёнларнинг ривожланишига оид янгича ва чуқурроқ назарий қарашлар шакллантириш PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 72 мумкин. Шу сабабли, бундай тарихий-нумизматик манбаларни тўлиқ тадқиқ қилиш ва уларни илмий айниқса, халқаро даражада оммалаштириш Ўзбекистон тарихшунослиги ва иқтисодий тарих фанлари учун катта аҳамиятга эга. Хулоса қилиб айтганда, Қўқон хонлиги молия тизими ва унга оид тангалар ўтмишнинг бой маданий мероси сифатида нафақат тарихий фанлар, балки иқтисодий ва ижтимоий ривожланишни ўрганувчи соҳалар учун ҳам қимматли манба ҳисобланади. Фойдаланилган адабиётлар 1. Хатамова, З. (2021). Expenditure of income from taxes and levies in the kokand khanate: https://doi. org/10.47100/conferences. v1i1. 1230. In research support center conferences (No. 18.05). 2. Nazirjonovna, K. Z. (2022). SH. VOKHIDOV'S CONTRIBUTION TO THE STUDY OF THE HISTORY OF THE KOKAND KHANATE. Innovative Society: Problems, Analysis and Development Prospects, 139-141. 3. Хатамова, З. (2023). Из истории денежной политики в финансовой системе Коканского ханства. Актуальные проблемы истории Узбекистана, 1(1), 327–336. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/historyof-uzbekistan/article/view/16511 4. Nazirjonovna, K. Z. (2022). Political-Financial Analysis of the Issues of Science of the Kokand Khanate in the Work of Khudoyorkhonzade “Anjum AtTavorikh”. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES AND HISTORY, 3(10), 102-111. Retrieved from https://cajssh.centralasianstudies.org/index.php/CAJSSH/article/view/463 5. Burkhonov, I. M. (2020). “ZAKAT” HAS ENSURED FAIRNESS AND BALANCE IN SOCIETY. Theoretical & Applied Science, (5), 201-204. 6. Muhiddinovich, B. I. (2020). Negative impact of the tax system on political life-on the example of the history of the Kokand Khanate (1850– PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 73 1865). ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 10(5), 790-795. 7. Burkhonov, I. (2021, June). The importance of the scientific heritage of asomiddin urinboyev in the study of the history of the Kokand khanat. In Конференции. 8. Burkhonov, I. (2021). The importance of the scientific heritage of asomiddin urinboyev in the study of the history of the Kokand khanat: https://doi. org/10.47100/conferences. v1i1. 1242. In RESEARCH SUPPORT CENTER CONFERENCES (No. 18.05). 9. Бурханов, И. (2023). Научное наследие Шарафиддина Али Язди в интерпретации Асомиддина Оринбоева. Актуальные проблемы истории Узбекистана, 1(1), 165–171. 10. BURKHONOV, I. FROM THE HISTORY OF THE TRANSLATION OF THE WORK OF ABURAZZAK SAMARKAND" MATLA'I SA'DAYN AND MAJMA'I BAHRAIN. ЭКОНОМИКА, 138-144. 11. Muhiddinovich, B. I. (2022). The Importance of Asomiddin Urinboev's Scientific Research in the Study of the History of the Kokan Khanate. Kresna Social Science and Humanities Research, 3, 175-179. 12. Muhiddinovich, B. I. (2022). In the Study of the History of the Kokand Khanate. Eurasian Journal of History, Geography and Economics, 6, 6871. 13. Burkhanov , I. . (2022). FROM THE HISTORY OF THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF KOKAND SCIENTISTS ASOMIDDIN URINBOEV. International Bulletin of Medical Sciences and Clinical Research, 2(10), 63–67. 14. Хатамова, З. (2021, August). EXPENDITURE OF INCOME FROM TAXES AND LEVIES IN THE KOKAND KHANATE: https://doi. org/10.47100/conferences. v1i1. 1230. In RESEARCH SUPPORT CENTER CONFERENCES (No. 18.05). PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 74 15. Хатамова, З. Н. Особенности налоговой системы Кокандского ханства / З. Н. Хатамова. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2020. — № 5 (295). — С. 254-256. — URL: https://moluch.ru/archive/295/66918/ 16. Nazirjonovna, H. Z., & Abdumannobovich, N. M. (2020). Tax system on the territory of kyrgyzstan during the Kokand Khanate. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 10(6), 209-212. 17. Xatamova, Z. (2020). Expenditure of state funds replenished by taxes in the history of the kokand khanate. EPRA International Journal of Research and Development (IJRD), 5(3), 274-277. 18. Nazirjonovna, K. Z. (2024). THE SIGNIFICANCE OF ZAKAT IN THE FINANCIAL SYSTEM OF THE KOKANDD KHAN. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 12(3), 100-105. 19. Nazirjonovna, K. Z. (2024). FROM THE HISTORY OF THE FINANCIAL SYSTEM OF THE KOKAND KHAN: CUSTOMS TAX AND OTHER COLLECTIONS. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 12(3), 94-99. 20. Nazirjonovna, K. Z. (2024). THE ISSUE OF CRAFTSMANSHIP IN THE FINANCIAL SYSTEM OF THE KOKAND KHANATE. World Bulletin of Public Health, 31, 8-10. 21. Burkhanov I.A VIEW ON THE LIFE AND SCIENTIFIC ACTIVITY OF A. URINBOEV. (2024). Synergy: Cross-Disciplinary Journal of Digital Investigation (2995-4827), 2(11), 2427. https://multijournals.org/index.php/synergy/article/view/2639 22. Burkhanov I. M. (2024). The Significance of A. Orinboev’s Research in the Study of the Historical Heritage of the Turkish People. Excellencia: International Multi-Disciplinary Journal of Education (2994-9521), 2(11), 113117. https://doi.org/10.5281/ PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 75 23. Burkhanov I. M. (2024). The Significance of A. Urinboev's Research in the Study of the Histurical Heritage of the Turkish People. https://doi.org/10.5281/zenodo.14095929 24. Ilyosxon Muxiddinovich Burxonov Farg'ona, Markaziy Osiyo tibbiyot universiteti (CAMU) o'qituvchisi. (2024). XIV-XV ASR TARIXIGA OID MANBALARNI A.O'RINBOEV TADQIQOTLARIDA AKS ETISHI. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.14061206 25. Xatamova Zumradxon Nazirjonovna. (2023). QO‘QON XONLIGI MOLIYAVIY TIZIMIGA ELCHILIK MASALALARINING TA’SIRI: XUDOYORXONZODANING “ANJUM AT-TAVORIX” ASARI ASOSIDA: THE IMPACT OF THE AMBASSADOR’S PROBLEMS ON THE FINANCIAL SYSTEM OF THE KOKAND-KHANATE: ON THE BASIS OF "ANJUM ATTAVORIH" OF KHUDYAROKHANZODA. Farg’ona Davlat Universiteti, 28(5), 12. Retrieved from https://journal.fdu.uz/index.php/sjfsu/article/view/2192 26. Khatamova Zumradkhan Nazirjonovna. (2024). Important Islamic Sources in Studying the Financial System of the Kokan Khan. Excellencia: International Multi-Disciplinary Journal of Education (2994-9521), 2(11), 478481. https://doi.org/10.5281/ 27. Nazirjonovna, K. Z. (2024). The Issue of Financing MaterialArchitectural Culture in the History of the Kokan Khan. EUROPEAN JOURNAL OF BUSINESS STARTUPS AND OPEN SOCIETY, 4(11), 189–193. Retrieved from https://inovatus.es/index.php/ejbsos/article/view/4603 28. Khatamova Zumradkhan Nazirjonovna. (2024). An Organic Research of the History of the Turkish Nations: A Social Problem in the Financial System of the Kokand Khanate. American Journal of Political Science and Leadership Studies, 1(7), 30–32. Retrieved from https://semantjournals.org/index.php/AJPSLS/article/view/505 29. A VIEW ON THE LIFE AND SCIENTIFIC ACTIVITY OF A. URINBOEV. (2024). Synergy: Cross-Disciplinary Journal of Digital PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 76 Investigation (2995-4827), 2(11), 2427. https://multijournals.org/index.php/synergy/article/view/2639 30. The Significance of A. Urinboev’s Research in the Study of the Histurical Heritage of the Turkish People. (2024). Innovative: International Multidisciplinary Journal of Applied Technology (2995-486X), 2(11), 2628. https://multijournals.org/index.php/innovative/article/view/2633