BIG DATA TEXNOLOGIYALARINING O'ZBEKISTONDA QO'LLANILISHI VA ISTIQBOLLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 7 BIG DATA TEXNOLOGIYALARINING O‘ZBEKISTONDA QO‘LLANILISHI VA ISTIQBOLLARI Nuriddin Alibekov Millat Umidi universiteti Annotatsiya: Maqolada Big Data (katta ma’lumotlar) tushunchasi, uning nazariy asoslari, qo‘llanilish sohalari hamda O‘zbekiston sharoitida rivojlanish imkoniyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, ushbu texnologiyalarning iqtisodiyot, ta’lim, sog‘liqni saqlash va davlat boshqaruvidagi ahamiyati ko‘rsatib berilgan. Big Data bilan bog‘liq muammolar, xususan kadrlar salohiyati, texnologik infratuzilma va ma’lumotlarni himoya qilish masalalari ham muhokama qilinib, kelgusidagi istiqbollar va takliflar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: Big Data, katta ma’lumotlar, sun’iy intellekt, raqamli iqtisodiyot, O‘zbekiston, axborot texnologiyalari, tahlil. Kirish So‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyotning jadallik bilan rivojlanishi natijasida katta hajmdagi ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash va tahlil qilish masalalari dolzarb bo‘lib bormoqda. “Big Data” atamasi dunyo ilmiy va amaliy sohalarida keng qo‘llanilib, ko‘plab iqtisodiy, ijtimoiy va texnologik jarayonlarni samarali boshqarishda asosiy vosita sifatida qaralmoqda. O‘zbekiston ham raqamli transformatsiya yo‘lida Big Data texnologiyalarini joriy etish va ulardan samarali foydalanishga katta e’tibor qaratmoqda. Big Data ning nazariy asoslari va xususiyatlari Big Data – bu hajmi, tezligi va turli xil shakllari bilan an’anaviy ma’lumotlar bazasi tizimlari uchun murakkab bo‘lgan ma’lumotlar to‘plami hisoblanadi. Mutaxassislar Big Data ni besh asosiy xususiyat orqali izohlaydi: Volume (hajm): juda katta hajmdagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Velocity (tezlik): ma’lumotlar real vaqt rejimida shakllanadi va tahlil qilinadi. Variety (xilma-xillik): matn, rasm, audio, video, sensor ma’lumotlari kabi turli shakllarda bo‘ladi. Veracity (ishonchlilik): ma’lumotlarning haqqoniyligi va sifat darajasi muhim ahamiyatga ega. Value (qiymat): ma’lumotlardan foydali natijalar olish va qaror qabul qilishda ulardan foydalanish. Big Data qo‘llanilishi Bugungi kunda Big Data ko‘plab sohalarda qo‘llanilmoqda: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 8 Ta’lim tizimi: talabalar faoliyati, o‘quv dasturlarining samaradorligini tahlil qilish, masofaviy ta’limni rivojlantirish. Sog‘liqni saqlash: kasalliklarni erta aniqlash, elektron tibbiy kartalar, epidemiologik prognozlar. Davlat boshqaruvi: elektron hukumat, soliqlarni boshqarish, transport tizimini tartibga solish. Iqtisodiyot va biznes: marketing tahlili, mijozlar xulqini o‘rganish, moliyaviy risklarni boshqarish. O‘zbekistonda Big Data rivojlanishi O‘zbekistonda so‘nggi yillarda axborot texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha qator tashabbuslar amalga oshirilmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi asosida: davlat xizmatlari elektron shaklga o‘tkazilmoqda; raqamli iqtisodiyotning huquqiy bazasi yaratilmoqda; data-markazlar va bulutli texnologiyalar infratuzilmasi shakllantirilmoqda; yosh mutaxassislarni tayyorlash uchun oliy o‘quv yurtlarida “Big Data Analytics”, “Sun’iy intellekt” yo‘nalishlari ochilmoqda. Shuningdek, Toshkent, Samarqand va Buxoro shaharlarida yirik IT-parklar faoliyati kengayib bormoqda. Biroq, texnologiyani keng ko‘lamda joriy etish uchun malakali kadrlar yetishmasligi, infratuzilmaning to‘liq shakllanmagani hamon muammoligicha qolmoqda. Big Data bilan bog‘liq muammolar O‘zbekiston sharoitida Big Data rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan asosiy omillar quyidagilar: Texnik infratuzilma cheklanganligi – yuqori samarali server va bulutli texnologiyalar yetarli emas. Kadrlar salohiyatining pastligi – data-analitik va ilmiy tadqiqotchilar soni kam. Qonunchilik masalalari – shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha qonunlar yetarlicha rivojlanmagan. Moliyaviy cheklovlar – xususiy sektor va davlat muassasalarida IT-investitsiyalarning yetishmasligi. Taklif va istiqbollar Big Data texnologiyalarini samarali rivojlantirish uchun quyidagi choralar muhim ahamiyatga ega: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 9 Kadrlar tayyorlashni kuchaytirish: universitetlarda Big Data, Data Science, Sun’iy intellekt bo‘yicha maxsus kurslar va magistratura dasturlarini kengaytirish. Infratuzilmani rivojlantirish: zamonaviy data-markazlar va milliy bulutli platformalarni tashkil etish. Qonunchilikni takomillashtirish: shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va ma’lumotlar almashinuvi bo‘yicha xalqaro standartlarga mos huquqiy baza yaratish. Xususiy sektorni rag‘batlantirish: startaplar va texnologik kompaniyalar uchun soliq imtiyozlari va grant dasturlarini yo‘lga qo‘yish. Xorijiy tajribani o‘zlashtirish: rivojlangan davlatlar bilan hamkorlikda qo‘shma loyihalarni amalga oshirish. Xulosa Big Data texnologiyalari O‘zbekistonning raqamli iqtisodiyotini rivojlantirishda muhim omil bo‘lib, ta’limdan tortib sog‘liqni saqlash va davlat boshqaruvigacha bo‘lgan barcha sohalarda samarali natija berishi mumkin. Shu bilan birga, kadrlar, infratuzilma va qonunchilik bilan bog‘liq muammolarni bosqichma-bosqich hal qilish talab etiladi. Kelgusida Big Data texnologiyalarini joriy etish O‘zbekistonni mintaqadagi yetakchi raqamli markazlardan biriga aylantirish imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Talipova O.K., Samadov D., Samadov D. Big Data: Current Technologies, Challenges, and Solutions for Analyzing Large-Scale Data in Uzbekistan. Zenodo, 2025. 2. Abdimuminov Sh. Legal Aspects of Use of Big Data in Public Administration of Uzbekistan. Modern Science and Research, 2024. 3. Ibrokhimov N., Ibragimov S.X. AI and Big Data Analytics in Uzbekistan’s Tourism: A Case Study of Samarkand. Academic Journal of Digital Economics and Stability, 2024. 4. Ubaydullayev U., Otaxonov R. Big Data: Challenges and Solutions. The Journal of Economics, Finance and Innovation, 2023. 5. Tuychiev I. Big Data Analysis in Marketing and Its Implementations in Uzbekistan. JournalNX, 2020. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasi, 2020.