JAVHARIYNING AS-SIHAH ASARI VA UNING KEYINGI ARAB LUG'ATLARI (LISAN AL-'ARAB)GA TA'SIRI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 20 JAVHARIYNING AS-SIHAH ASARI VA UNING KEYINGI ARAB LUG‘ATLARI (LISAN AL-‘ARAB)GA TA’SIRI Muxlisa Akramova O‘qituvchi, Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti Annotatsiya: Maqolada Abu Nasr Ismoil ibn Hammad al-Javhariyning “as-Sihah” lug‘ati arab leksikografiyasi tarixidagi ahamiyati va metodologik yangiliklari tahlil qilinadi. Asarda so‘zlarning ildiz oxirgi harfiga ko‘ra tartiblanishi arab lug‘atshunosligi rivojida muhim bosqich bo‘lgani ko‘rsatib beriladi. Ushbu metodologiya keyingi yirik lug‘atlar, xususan Ibn Manzur tomonidan yaratilgan “Lisan al-‘Arab”da keng qo‘llanilganligi ilmiy manbalar asosida asoslanadi. Tadqiqotda “as-Sihah”ning mazkur asarga bevosita ta’siri, undan foydalanish darajasi va arab tilshunosligining keyingi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Shuningdek, lug‘atshunoslikdagi merosiy uzviylik va ilmiy an’analarning shakllanish jarayoni tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Javhariy, “as-Sihah”, “Lisan al-‘Arab”, arab leksikografiyasi, ilmiy meros, lug‘atshunoslik metodologiyasi, ildiz tizimi, tilshunoslik tarixi Kirish qismi: Arab tilshunosligi va lug‘atshunoslik tarixi ko‘p asrlik ilmiy merosga ega bo‘lib, uning shakllanishida yirik allomalarning hissasi beqiyosdir. Arab tilining boy lug‘aviy tizimini izchil o‘rganish, tartibga solish va yozma manbalar orqali keyingi avlodlarga yetkazish jarayonida lug‘atlar alohida o‘rin egallaydi. Ular nafaqat tilshunoslik, balki adabiyot, fiqh, tafsir, hadis va boshqa ko‘plab islomiy fanlar rivojida ham muhim manba sifatida xizmat qilgan. Shu jihatdan Abu Nasr Ismoil ibn Hammad al-Javhariy (vaf. 1003/1008 y.) tomonidan yaratilgan “asSihah fi al-lugha” (“As-Sihah”) lug‘ati arab leksikografiyasining eng muhim manbalaridan biri hisoblanadi. Muallif o‘z asarida ilgari mavjud lug‘atlarni tahlil qilgan, ularning ijobiy jihatlarini jamlab, kamchiliklarini bartaraf etishga intilgan. “As-Sihah”ning o‘ziga xos jihati – undagi tartib prinsipi, ya’ni so‘zlarning ildiz oxirgi harfiga qarab joylashtirilishidir. Bu uslub arab lug‘atshunosligida yangilik bo‘lib, keyingi asrlarda keng qo‘llanilgan metodologik asosga aylandi. Mazkur asar keyingi yirik lug‘atlar uchun asosiy manbalardan biri bo‘ldi. Xususan, XIII asr olimi Ibn Manzur tomonidan yaratilgan mashhur “Lisan al-‘Arab” lug‘ati ko‘p jihatdan “AsSihah”ga tayangan bo‘lib, uning materiallarini kengaytirgan va boshqa manbalar bilan boyitgan. Natijada “Lisan al-‘Arab” arab tili tarixi va lug‘aviy merosini eng mukammal tarzda mujassam etgan asarlardan biri sifatida e’tirof etildi. “As-Sihah” nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham arab tilshunosligining rivojida muhim bosqich bo‘lib, ilmiy an’analar uzviyligida alohida ahamiyat kasb etdi. Ushbu maqolada mazkur lug‘atning ilmiy-metodologik xususiyatlari, keyingi lug‘atlarga, ayniqsa “Lisan al-‘Arab”ga ta’siri hamda arab lug‘atshunosligidagi o‘rni batafsil tahlil qilinadi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 21 Asosiy qism: Arab tilshunosligi va lug‘atshunoslik tarixida Javhariyning “as-Sihah” lug‘ati alohida o‘rin tutadi. Abu Nasr Ismoil ibn Hammad al-Javhariy IX–X asrlar chegarasida yashab ijod qilgan yirik olimlardan bo‘lib, o‘z davrida arab tili leksikografiyasining yangi bosqichini boshlab berdi. Uning “as-Sihah fi al-lugha” asari arab tilining lug‘aviy boyligini tartibga solish va tizimlashtirishda muhim ahamiyat kasb etdi. Ushbu asarning yaratilishiga qadar mavjud bo‘lgan lug‘atlar, xususan Xalil ibn Ahmad al-Farohidiyning “al-‘Ayn” lug‘ati, tartib jihatidan murakkab bo‘lib, ulardan foydalanish qiyin edi. Javhariy esa tilni o‘rganishda qulaylik yaratishga intilib, o‘z lug‘atida so‘zlarni ildizning oxirgi harfiga qarab joylashtirish usulini qo‘lladi. Bu metod arab lug‘atshunosligida yangilik bo‘lib, keyinchalik keng tarqaldi. “As-Sihah”ning ilmiy-metodik ahamiyati juda katta bo‘lib, u nafaqat so‘zlarning ma’nosini izohlab bergan, balki ularning grammatik shakllari va adabiy namunalar bilan qo‘llanishini ham ko‘rsatib o‘tgan. Shu sababdan lug‘at tilshunoslar, adabiyotshunoslar, fiqh va tafsir ilmi bilan shug‘ullanuvchi olimlar uchun asosiy manba vazifasini o‘tagan. Asarning ixchamligi, aniq va ilmiy uslubda yozilgani uni keng doirada qo‘llaniladigan qo‘llanma sifatida mashhur qildi. Javhariyning bu asari keyingi barcha yirik arab lug‘atlariga manba bo‘lib xizmat qildi. Ayniqsa, XIII asr olimi Ibn Manzur tomonidan yaratilgan “Lisan al-‘Arab” lug‘ati “as-Sihah”ning bevosita ta’sirida yozilgan. Ibn Manzur Javhariy asarini asosiy manba sifatida keng qo‘llagan va uni boshqa lug‘atlar hamda ilmiy meros bilan boyitgan. Shu tariqa “Lisan al-‘Arab” arab tilining eng mukammal ensiklopedik lug‘atlaridan biriga aylandi. Bunda “as-Sihah”ning o‘rni alohida bo‘lib, u metodologik asos vazifasini bajardi. Javhariy lug‘atda qisqa va ixcham sharhlarni bergan bo‘lsa, Ibn Manzur bu izohlarni kengaytirib, tarixiy, adabiy va fiqhiy dalillar bilan to‘ldirdi. “As-Sihah”ning ta’siri nafaqat “Lisan al-‘Arab”da, balki keyingi ko‘plab lug‘atlarda ham yaqqol ko‘rinadi. Masalan, az-Zabidiyning “Taj al-‘Arus” asari ham Javhariyning metodidan keng foydalangan. Arab lug‘atshunosligi tarixida ildiz oxirgi harfiga qarab tartiblash prinsipi Javhariy merosi sifatida shakllanib, asrlar davomida qo‘llanib keldi. “as-Sihah” arab lug‘atshunosligida nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham ilmiy merosning uzviy qismi sifatida muhim ahamiyat kasb etdi. Uning ta’sirida yaratilgan “Lisan al- ‘Arab” esa arab tilshunoslik tarixida cho‘qqi nuqtani tashkil etib, ilmiy an’analarni yanada mustahkamladi. Demak, Javhariyning “as-Sihah” asari arab lug‘atshunosligi tarixida poydevor, Ibn Manzur yaratgan “Lisan al-‘Arab” esa uning mukammal davomchisi sifatida qaraladi. Tahlillar Javhariyning “as-Sihah” asari arab lug‘atshunoslik tarixida burilish yasagan ilmiy manba sifatida baholanishi mumkin. Chunki u lug‘atshunoslik metodologiyasida bir necha yangiliklarni joriy qilgan. Eng avvalo, so‘zlarni ildizning oxirgi harfiga qarab tartiblash usuli tilni amaliy o‘rganishda yod olish va qo‘llash qulayligini ta’minladi. Bu metod she’riyat, qofiya va til amaliyotida keng qo‘llanilib, keyingi asrlarda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmadi. Shu bois, “asSihah” lug‘atshunoslik tarixida metodologik yangilik sifatida qadrlanadi. “As-Sihah”ning yana bir muhim xususiyati – unda nafaqat so‘zlarning izohi, balki ularning grammatik shakllari, ishlatilish doirasi va adabiy namunalar bilan mustahkamlanganidir. Bu jihat lug‘atni nafaqat tilshunoslar, balki fiqh, tafsir, hadis va adabiyot bilan shug‘ullanuvchi olimlar ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 22 uchun ham ishonchli manba darajasiga olib chiqdi. Demak, Javhariyning asari ko‘p tarmoqli ilmiy faoliyat uchun metodik asos vazifasini bajargan. Keyingi davrda Ibn Manzur tomonidan yaratilgan “Lisan al-‘Arab” lug‘ati esa “as-Sihah”ning bevosita ta’sirida paydo bo‘lgan. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “as-Sihah”da mavjud ixcham sharhlar “Lisan al-‘Arab”da kengaytirilgan, tarixiy va ijtimoiy kontekst bilan boyitilgan. Ibn Manzur Javhariy usulini saqlab qolgan holda uni ensiklopedik darajaga ko‘tardi. Bu orqali “asSihah” metodik asos bo‘lsa, “Lisan al-‘Arab” ilmiy merosning cho‘qqisi sifatida shakllandi. Bundan tashqari, “as-Sihah”ning ta’siri faqat “Lisan al-‘Arab” bilan chegaralanmaydi. Zabidiyning “Taj al-‘Arus”i kabi boshqa yirik lug‘atlar ham “as-Sihah”dan keng foydalangan. Bu holat Javhariy merosining arab lug‘atshunosligida uzviylik tamoyilini shakllantirganini ko‘rsatadi. Har bir keyingi lug‘at avvalgisiga tayanib, uni boyitgan, ammo metodik asos Javhariyning asariga borib taqalgan. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “as-Sihah” arab lug‘atshunosligining poydevorini tashkil etgan bo‘lsa, “Lisan al-‘Arab” uning ilmiy merosini kengaytirgan va mukammallashtirgan. Ularning o‘zaro bog‘liqligi arab tilining lug‘aviy merosini saqlash va tizimlashtirishda beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, bugungi kunda ham arab tilshunosligi tadqiqotlarida asosiy manba sifatida qadrlanadi. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Abu Nasr Ismoil ibn Hammad al-Javhariyning “as-Sihah fi al-lugha” asari arab lug‘atshunosligi tarixida metodik asos yaratgan eng muhim manbalardan biridir. Unga qadar mavjud lug‘atlar tartib va foydalanish qulayligi jihatidan murakkab bo‘lgan bo‘lsa, Javhariy o‘z asarida so‘zlarni ildiz oxirgi harfiga qarab joylashtirish uslubini joriy etib, lug‘atshunoslikka soddalik va tizimlilik olib kirdi. Ushbu metod keyingi barcha yirik lug‘atlarda davom ettirildi va arab tilshunosligida an’ana sifatida qaror topdi. “As-Sihah” nafaqat metodik yangilik, balki mazmuniy jihatdan ham keng imkoniyatlarga ega bo‘ldi. Unda so‘zlarning lug‘aviy ma’nolari izohlanibgina qolmay, ularning grammatik shakllari, adabiy namunalarda qo‘llanishi va turli kontekstlardagi ma’nolari ham berilgan. Bu jihat lug‘atni ko‘p tarmoqli ilmiy tadqiqotlar uchun asosiy manba darajasiga olib chiqdi. Tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, Ibn Manzur yaratgan “Lisan al-‘Arab” lug‘ati “as-Sihah”ning bevosita davomchisi sifatida qaraladi. Javhariyning ixcham izohlari Ibn Manzur tomonidan kengaytirilib, boshqa manbalar bilan boyitilgan, natijada arab tilining eng yirik ensiklopedik lug‘ati shakllangan. Shunday qilib, “as-Sihah” arab lug‘atshunosligining poydevori bo‘lsa, “Lisan al-‘Arab” uning cho‘qqisiga aylangan. Bundan tashqari, “as-Sihah”ning ta’siri faqat bitta lug‘at bilan chegaralanib qolmay, keyingi asrlarda yaratilgan “Taj al-‘Arus” kabi boshqa yirik lug‘atlarda ham yaqqol namoyon bo‘lgan. Bu holat Javhariyning asari arab lug‘atshunosligi rivojida ilmiy uzviylik va an’ana tamoyillarini shakllantirganini ko‘rsatadi. Umuman olganda, o‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Javhariyning “as-Sihah” asari arab tilshunosligida metodologik burilish yasab, keyingi asrlar ilmiy merosining uzviy qismiga aylangan. Ibn Manzur va boshqa lug‘atshunoslarning ishlari bu asar ta’sirida shakllangan bo‘lib, arab leksikografiyasining boyligi va mukammalligini ta’minlashda muhim rol o‘ynagan. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 23 Xulosa qismi: Arab lug‘atshunosligi tarixi ko‘p asrlik ilmiy izlanishlar va an’analar asosida shakllangan bo‘lib, bu jarayonda Javhariyning “as-Sihah” asari alohida o‘rin egallaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ushbu lug‘at arab tilining boy leksik merosini tartibga solish va tizimlashtirishda metodik burilish yasagan. Javhariy tomonidan qo‘llangan ildizning oxirgi harfiga qarab tartiblash prinsipi arab lug‘atshunosligida yangilik bo‘lib, keyingi barcha yirik lug‘atlarga metodologik asos yaratdi. Bu jihatdan “as-Sihah” arab leksikografiyasining poydevori sifatida qaraladi. “As-Sihah”ning mazmuniy boyligi ham uning ahamiyatini belgilab beradi. Lug‘atda so‘zlarning ma’nolari izohlanishi bilan birga, ularning grammatik shakllari, adabiy matnlardagi qo‘llanishi va turli kontekstlarda anglatadigan ma’nolari keltirilgan. Shu sababdan asar nafaqat tilshunoslik, balki fiqh, tafsir, hadis va adabiyotshunoslik kabi boshqa fanlar uchun ham muhim manba bo‘lib xizmat qilgan. Keyingi davrlarda Ibn Manzur tomonidan yaratilgan “Lisan al-‘Arab” lug‘ati Javhariy merosining bevosita davomchisi sifatida namoyon bo‘ladi. “As-Sihah”dagi ixcham va aniq izohlar “Lisan al-‘Arab”da kengaytirilgan, tarixiy, ijtimoiy va adabiy kontekstlar bilan boyitilgan. Natijada “Lisan al-‘Arab” arab tilining eng yirik ensiklopedik lug‘ati sifatida shakllangan bo‘lsada, uning metodik asosi “as-Sihah”ga borib taqaladi. Shunday qilib, Javhariyning asari arab lug‘atshunosligida ilmiy poydevor, Ibn Manzurning asari esa shu poydevor asosida qurilgan mukammal tizim sifatida qaraladi. Bundan tashqari, “as-Sihah”ning ta’siri faqat “Lisan al-‘Arab” bilan chegaralanmay, keyingi asrlarda yozilgan boshqa yirik lug‘atlar, jumladan az-Zabidiyning “Taj al-‘Arus”ida ham yaqqol namoyon bo‘lgan. Bu holat arab lug‘atshunosligi tarixida uzviylik va ilmiy an’analar davomiyligini ta’minlaganini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, Javhariyning “as-Sihah” asari arab tilining lug‘aviy boyligini tizimlashtirgan, ilmiy an’analarni shakllantirgan va keyingi asrlarda yaratilgan yirik lug‘atlarga metodik asos bo‘lgan. U arab lug‘atshunosligida poydevor bo‘lib qolgan bo‘lsa, “Lisan al-‘Arab” va undan keyingi lug‘atlar bu poydevor ustida qurilgan ilmiy cho‘qqilar sifatida e’tirof etiladi. Demak, Javhariyning ilmiy merosi nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunda ham arab tilshunosligi va leksikografiya tadqiqotlari uchun bebaho ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Al-Jawhariy, Abu Nasr Ismail ibn Hammad. As-Sihah fi al-lugha. Qohira: Dar al-‘Ilm, 1987. 2. Abdullayeva, Markhabo. "FORMATION OF ALTERNATIVE VARIANTS IN THE PROCESS OF ARTISTIC TRANSLATION (ON THE EXAMPLE OF A WORK OF “SUCH IS LIFE”)." International Journal of Artificial Intelligence 1.3 (2025): 1287-1291. 3. Begmatova B. TRANSLATION IN AN AUDIOVISUAL CONTEXT: CULTURAL WORDS AND THEIR ADAPTATION //International Journal of Artificial Intelligence. – 2025. – Т. 1. – №. 3. – С. 125-128. 4. BEGMATOVA B., RAHMATOVA G. O. AUDIOVIZUAL KONTEKSTDAGI TARJIMA: MADANIY SO ‘ZLAR VA ULARNING MOSLASHUVI //Научный информационный бюллетень. – 2025. – Т. 7. – №. 1. – С. 91-95. 5. Ibn Manzur, Muhammad ibn Mukarram. Lisan al-‘Arab. Bayrut: Dar Sadir, 1990. 6. Al-Farahidi, Khalil ibn Ahmad. Kitab al-‘Ayn. Bayrut: Dar Maktabat al-Hilal, 2003. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 24 7. Касымова С. С. Способы изложения синтаксических отношений в произведении «Мукаддима» Хамидуддина Дарири //Вестник Челябинского государственного университета. – 2012. – №. 12 (266). – С. 127-131. 8. Kasimova S. S. et al. 55 Advancing solar and wind power for sustainable city models //Emerging Technologies In Sustainable Innovation, Management and Development. – 2025. – С. 359. 9. Sezgin, Fuat. Geschichte des Arabischen Schrifttums. Leiden: Brill, 1967. 10. Lane, Edward William. Arabic-English Lexicon. London: Williams & Norgate, 1863. 11. al-Khalaf, Ahmad. Dirasat fi al-Lugha al-‘Arabiyya wa Qawamiisuha. Dimashq: Dar alFikr, 2001. 12. Abdullayeva, Marxabo, and Sarvinos Kasimova. "INGLIZ VA ARAB TILLARINING O ‘RGANILISHIDAGI MURAKKABLIKLAR VA IMKONIYATLAR." SHOKH LIBRARY (2025).