BO'LAJAK BOSHLANGʻICH SINF О'QITUVСHILАRIDА TANQIDIY VA KREATIV FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHNING SAMARALI PEDAGOGIK TEXNIKALARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 43 BO‘LAJAK BOSHLANGʻICH SINF О‘QITUVСHILАRIDА TANQIDIY VA KREATIV FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHNING SAMARALI PEDAGOGIK TEXNIKALARI Mamasoliyeva Shirinoy Sirojiddin qizi University of economics and pedagogika NOTM “Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim” kafedrasi katta-o‘qituvchisi +998772681408 [email protected] Anotatsiya: Mazkur maqolada bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida tanqidiy va kreativ fikrlashni shakllantirishning samarali pedagogik texnikalari yoritilgan. Tanqidiy fikrlash – tahlil qilish, baholash va asosli qaror qabul qilish jarayoni sifatida, kreativ fikrlash esa yangicha yondashuvlar, innovatsion g‘oyalar va ijodkorlikni talab etuvchi jarayon sifatida izohlanadi. Maqolada interfaol metodlar, muammoli ta’lim, loyiha usuli, klaster, “Baliq skeleti”, “Aqliy hujum”, “6x6x6” kabi texnikalarning samaradorligi ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, pedagogik texnologiyalardan foydalanish orqali bo‘lajak o‘qituvchilarning tafakkurini rivojlantirish, o‘z g‘oyalarini mustaqil ilgari surish va ularni himoya qilish ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: Tanqidiy fikrlash, kreativ fikrlash, pedagogik texnika, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, interfaol metodlar, muammoli ta’lim, loyiha usuli, ijodkorlik, tafakkur rivoji. So‘nggi yillarda ta’lim tizimida yuz berayotgan tub o‘zgarishlar, axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi va globallashuv jarayoni o‘qituvchilik kasbiga bo‘lgan talablarni sezilarli darajada oshirmoqda. Endilikda o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, ijodiy yondashish va yangilik yaratish ko‘nikmalarini shakllantiruvchi shaxs sifatida qaralmoqda. Shu bois, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida tanqidiy va kreativ fikrlashni rivojlantirish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. UNESCO, OECD kabi xalqaro tashkilotlar tadqiqotlarida 21-asr kompetensiyalari orasida kreativlik, tanqidiy fikrlash, muammoni hal qilish va hamkorlikda ishlash ko‘nikmalari alohida ta’kidlanmoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, mazkur ko‘nikmalarga ega o‘qituvchilar o‘z o‘quvchilarini ham muvaffaqiyatli hayotga tayyorlaydi, ularni zamon talablariga mos raqobatbardosh shaxslar sifatida tarbiyalaydi. O‘zbekiston Respublikasida ham ta’lim sohasida olib borilayotgan keng ko‘lamli islohotlarda bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida kreativlik va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘qituvchining ijodkorligi va tanqidiy yondashuvi bolalarda tafakkurni shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Zero, boshlang‘ich ta’lim bosqichi bolaning intellektual va ma’naviy kamolotining poydevori hisoblanadi. Tanqidiy fikrlash – bu mavjud ma’lumotlarni tahlil qilish, asosli dalillar keltirish, turli nuqtayi nazarlarni solishtirish va asoslangan xulosalar chiqarish qobiliyati bo‘lsa, kreativ fikrlash – yangi g‘oyalar yaratish, nostandart yechimlarni topish va yangicha yondashuvlarni ishlab chiqish ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 44 qobiliyatidir. Har ikkisi o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, zamonaviy o‘qituvchining eng muhim kasbiy kompetensiyalari sifatida qaraladi. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonida innovatsion metodlar, interfaol texnologiyalar, loyiha asosida ta’lim, muammoli vaziyatlar yaratish va refleksiv yondashuvlardan foydalanish zarur. Bu nafaqat ularning kasbiy salohiyatini oshiradi, balki kelajakda o‘z o‘quvchilariga mustaqil, erkin va ijodiy fikrlashni o‘rgatish imkonini beradi. Tanqidiy fikrlash – bu shaxsning mavjud g‘oyalar va qarorlarni tahlil qilish, asosli xulosalar chiqarish, dalillarga tayangan holda mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatidir. Kreativ fikrlash – yangilik yaratish, o‘ziga xos yondashuvlarni ishlab chiqish, muammoni noodatiy yo‘llar bilan hal etish, innovatsion g‘oyalarni ilgari surish jarayonidir. Samarali pedagogik texnikalar 1. Interfaol metodlar – “Aqliy hujum”, “6x6x6”, “Insert”, “Fikrlar charxi” kabi metodlar o‘qituvchilarni faol ishtirok etishga undaydi. 2. Muammoli ta’lim – talabalarni mustaqil izlanishga va ijodiy tafakkurga yo‘naltiradi. 3. Loyiha usuli – kichik guruhlarda ishlash orqali ijodkorlikni rivojlantiradi. 4. Grafik va vizual texnikalar – “Klaster”, “Baliq skeleti”, “Venn diagrammasi” orqali g‘oyalarni tizimlashtirish imkonini beradi. 5. Refleksiya texnikalari – “Sinkveyn”, “Blits-so‘rov”, “Yarimta jumla” usullari talabalarni o‘z fikrini lo‘nda ifodalashga o‘rgatadi. Amaliy ahamiyati Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida tanqidiy va kreativ fikrlashni shakllantirish: o‘z darslarini samarali tashkil etishga, muammolarga turli nuqtai nazardan yondashishga, o‘quvchilarni ijodkorlikka yo‘naltirishga, ta’lim jarayonini innovatsion ruhda olib borishga yordam beradi. 2.1. Tanqidiy va kreativ fikrlash tushunchasi Tanqidiy va kreativ fikrlash pedagogika va psixologiya fanlarida keng o‘rganilayotgan masalalardan biridir. Tanqidiy fikrlash — mavjud axborotni tahlil qilish, dalillarga asoslanib qaror qabul qilish, turli nuqtayi nazarlarni solishtirish va xulosaga kelish qobiliyatini anglatadi. U shaxsning intellektual faolligini, ma’lumotni tanlash va qayta ishlash darajasini ko‘rsatadi. Kreativ fikrlash esa — yangicha g‘oyalar yaratish, nostandart yondashuvlarni ishlab chiqish, mavjud muammolarga original yechimlar topish qobiliyatidir. Bu ikki ko‘nikma o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, o‘qituvchi faoliyatining asosiy sifatlarini belgilaydi. Boshlang‘ich ta’limda o‘qituvchining tanqidiy va kreativ fikrlash darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, u o‘quvchilarni ham shunchalik samarali tarzda mustaqil izlanishga, ijodkorlikka va erkin fikrlashga yo‘naltira oladi. Shuning uchun bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida ushbu ko‘nikmalarni shakllantirish pedagogik jarayonning asosiy maqsadlaridan biri bo‘lishi kerak. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 45 2.2. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida kreativlikni shakllantirish yondashuvlari Kreativlikni shakllantirishda quyidagi yondashuvlar muhim o‘rin tutadi: Innovatsion yondashuv – yangi pedagogik texnologiyalarni o‘qituvchilar tayyorlash jarayoniga joriy etish, interfaol metodlardan foydalanish; Faoliyatga yo‘naltirilgan yondashuv – bo‘lajak o‘qituvchilarni real pedagogik vaziyatlarga jalb qilish, muammoli topshiriqlarni yechishga o‘rgatish; Ijodiy muhit yaratish – dars jarayonida erkin fikrlash, savol-javob, bahs-munozara, loyihalar asosida ishlash uchun imkoniyat berish; Refleksiv yondashuv – o‘z faoliyatini tahlil qilish, xatolardan to‘g‘ri xulosa chiqarish va o‘z ustida ishlashni odatga aylantirish. Mazkur yondashuvlar bo‘lajak o‘qituvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish, pedagogik faoliyatda yangilik kiritishga intilish va zamonaviy ta’lim talablariga moslashish imkonini beradi. 2.3. Tanqidiy fikrlashni shakllantirishning samarali texnikalari Tanqidiy fikrlashni shakllantirishda bir qator pedagogik texnikalar mavjud bo‘lib, ular quyidagilardan iborat: 1. “INSERT” texnikasi – matn bilan ishlash jarayonida “bilaman – bilmoqchiman – o‘rgandim” kabi belgilar qo‘yish orqali tahlil qilish; 2. Klaster tuzish – asosiy tushuncha atrofida g‘oyalarni tizimlashtirish va ularning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatish; 3. “Debat” va “Munozara” usuli – qarama-qarshi fikrlarni solishtirish, dalillash va asoslash orqali tanqidiy yondashuvni rivojlantirish; 4. Keys-stadi (case study) – real hayotiy vaziyatlarni tahlil qilish va amaliy yechim topish; 5. Sokratik suhbat – savol-javoblar orqali mantiqiy xulosalarga kelish. Ushbu texnikalar bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida o‘z fikrini asoslash, dalillash, tanqidiy yondashish va muammolarga kompleks qarash ko‘nikmalarini shakllantiradi. 2.4. Kreativ fikrlashni rivojlantirish texnikalari Kreativlikni oshirish uchun quyidagi samarali metodlar keng qo‘llaniladi: “Aqliy hujum” (Brainstorming) – qisqa vaqt ichida ko‘plab g‘oyalarni ilgari surish va ularni tahlil qilish; “Rol o‘ynash” (Role play) – turli vaziyatlarni ijro etish orqali yangi g‘oyalarni sinash; “Six thinking hats” (Oltita shlyapa) – muammoni turli nuqtayi nazarlardan baholash; Loyiha usuli – o‘quvchilarni mustaqil yoki guruh bo‘lib ijodiy mahsulot yaratishga jalb qilish; Metaforik tasavvur – biror tushunchani boshqa so‘zlar bilan ifodalash orqali yangi g‘oyalar topish. Mazkur metodlar bo‘lajak o‘qituvchilarda yangilik yaratish, nostandart fikrlash va ijodiy yondashuvni kuchaytiradi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 46 2.5. Amaliy tajribalar va mavjud muammolar Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun tanqidiy va kreativ fikrlashni rivojlantirishga oid dars mashg‘ulotlari yetarlicha yo‘lga qo‘yilmagan. Ko‘p hollarda an’anaviy o‘qitish usullari ustuvorlik qiladi, talabalar faqat tayyor bilimlarni o‘zlashtirishga yo‘naltiriladi. Bu esa ularda mustaqil, tahliliy va ijodiy tafakkurning shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Shuningdek, ayrim pedagogik texnologiyalarni qo‘llash uchun metodik qo‘llanmalar va o‘quvuslubiy majmualar yetarli emas. Shu sababli, bo‘lajak o‘qituvchilarni zamonaviy texnikalar bilan qurollantirish, ularni amaliy mashg‘ulotlar orqali mustahkamlash va tajribaviy darslarda qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida tanqidiy va kreativ fikrlashni shakllantirish ularning kasbiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Tanqidiy fikrlash o‘qituvchiga muammolarni tahlil qilish, dalillarga asoslangan holda qaror qabul qilish va o‘z fikrini mantiqan asoslash imkonini bersa, kreativ fikrlash esa yangicha yondashuvlarni ishlab chiqish, innovatsion g‘oyalarni ilgari surish va o‘quv jarayonini ijodkorlik asosida tashkil etishga yordam beradi. Interfaol metodlar, muammoli ta’lim, loyiha usuli, grafik va refleksiya texnikalari bo‘lajak pedagoglarning tafakkurini rivojlantirish, ijodiy g‘oyalarni ilgari surish va ularni himoya qilish malakasini shakllantiradi. Natijada, ushbu ko‘nikmalar ularning pedagogik mahoratini yuksaltiradi, ta’lim jarayonini samarali tashkil etish va o‘quvchilarni ijodkor shaxs sifatida tarbiyalash imkoniyatlarini kengaytiradi. o‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida tanqidiy va kreativ fikrlashni shakllantirish ularning kasbiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Tanqidiy fikrlash o‘qituvchiga muammolarni tahlil qilish, dalillarga asoslangan holda qaror qabul qilish va o‘z fikrini mantiqan asoslash imkonini bersa, kreativ fikrlash esa yangicha yondashuvlarni ishlab chiqish, innovatsion g‘oyalarni ilgari surish va o‘quv jarayonini ijodkorlik asosida tashkil etishga yordam beradi. Interfaol metodlar – “Aqliy hujum”, “6x6x6”, “Fikrlar charxi” kabi usullar talabalarda hamkorlik, erkin fikr almashish va g‘oyalarni tanqidiy baholash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Muammoli ta’lim esa ularni mustaqil izlanishga, noodatiy yechimlarni izlashga va ijodiy tafakkurni kuchaytirishga yo‘naltiradi. Shuningdek, loyiha usuli bo‘lajak pedagoglarning jamoada ishlash, yangicha g‘oyalarni ishlab chiqish va ularni amalda qo‘llash malakasini rivojlantiradi. Grafik texnikalar – klaster, Venn diagrammasi, baliq skeleti kabi vositalar esa o‘quv materialini tizimlashtirish, tahlil qilish va taqqoslab xulosa chiqarishga xizmat qiladi. Refleksiya metodlari orqali talabalar o‘z fikrini lo‘nda ifodalash, mustaqil xulosa chiqarish va o‘z faoliyatini baholash imkoniga ega bo‘ladi. Natijada, tanqidiy va kreativ fikrlashni rivojlantirish bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik mahoratini yuksaltiradi, ularning ta’lim jarayonini samarali tashkil etish, o‘quvchilarni mustaqil va ijodkor shaxs sifatida tarbiyalash salohiyatini oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Hasanboeva, O., To‘xtaxo‘jaeva, M. Pedagogika. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021. 2. Xoliqulov, A., Musayeva, N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2020. 3. Mahkamova, M. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish metodlari. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2019. 4. Dewey, J. How We Think. – Boston: D.C. Heath & Co, 1910. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 47 5. Paul, R., & Elder, L. Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your Learning and Your Life. – New Jersey: Prentice Hall, 2014. 6. Torrance, E. P. Creativity: Prospects for the Twenty-First Century. – Lexington Books, 1993.