O'ZBEKISTONDA OLIY TA'LIM TIZIMI BOSHQARUVI MUAMMOLARI HAMDA ULARNING KELGUSIDAGI ISTIQBOLLI YECHIMLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 67 O‘ZBEKISTONDA OLIY TA’LIM TIZIMI BOSHQARUVI MUAMMOLARI HAMDA ULARNING KELGUSIDAGI ISTIQBOLLI YECHIMLARI Baxronov Bexruz Anvar o‘g‘li Qarshi davlat universiteti erkin izlanuvchisi Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimini boshqarishda mavjud muammolar, ularning sabablari hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha istiqbolli yechimlar tahlil qilinadi. Oliy ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar, zamonaviy boshqaruv mexanizmlarining joriy etilishi va xalqaro tajribadan samarali foydalanish masalalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, kadrlar tayyorlash sifatini oshirish, ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalardan foydalanish va ta’lim boshqaruvini demokratlashtirish kabi dolzarb yo‘nalishlarga alohida e’tibor qaratilgan. Аннотация: В статье анализируются существующие проблемы управления системой высшего образования в Узбекистане, их причины и перспективные решения. Рассматриваются проводимые реформы в сфере высшего образования, внедрение современных механизмов управления и эффективное использование международного опыта. Особое внимание уделяется вопросам повышения качества подготовки кадров, применения цифровых технологий в образовательном процессе и демократизации управления образованием. Abstract: This article analyzes the existing problems in managing the higher education system in Uzbekistan, their underlying causes, and possible future solutions. It examines the ongoing reforms in higher education, the introduction of modern management mechanisms, and the effective use of international experience. Special attention is given to improving the quality of training specialists, the application of digital technologies in the educational process, and the democratization of education management. Kalit so‘zlar: Oliy ta’lim tizimi, boshqaruv muammolari, islohotlar, kadrlar tayyorlash, raqamli ta’lim, xalqaro tajriba, demokratlashtirish, sifat samaradorligi, innovatsion boshqaruv. Ключевые слова: Система высшего образования, проблемы управления, реформы, подготовка кадров, цифровое образование, международный опыт, демократизация, качество и эффективность, инновационное управление. Keywords: Higher education system, management challenges, reforms, human capital development, digital education, international experience, democratization, quality and efficiency, innovative management. KIRISH. Bugungi globallashuv va raqobat sharoitida har bir davlatning taraqqiyoti, avvalo, uning oliy ta’lim tizimining samaradorligiga bevosita bog‘liqdir. O‘zbekiston Respublikasi ham so‘nggi yillarda oliy ta’lim sohasida tub islohotlarni amalga oshirmoqda. Jumladan, oliy ta’lim muassasalari sonining ortishi, ta’lim jarayoniga kredit-modul tizimining joriy etilishi, xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallarining ochilishi va raqamli texnologiyalarning keng qo‘llanilishi bu boradagi muhim yutuqlardan hisoblanadi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 68 Shunga qaramay, oliy ta’lim tizimini boshqarishda qator muammolar mavjud: ta’lim sifatining notekisligi, ilmiy-tadqiqot faoliyatining yetarli darajada rivojlanmagani, boshqaruv jarayonlarida byurokratiyaning saqlanib qolishi, xalqaro standartlarga to‘liq moslashishdagi qiyinchiliklar shular jumlasidandir. Bu muammolar oliy ta’lim muassasalarini zamonaviy boshqaruv tamoyillari asosida qayta tashkil etish, xalqaro tajribadan samarali foydalanish va innovatsion yondashuvlarni tatbiq etishni taqozo etadi. Mazkur maqolada O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimini boshqarishdagi mavjud muammolar tahlil qilinib, ularning kelgusidagi istiqbolli yechimlari yoritiladi. Shu orqali mamlakatda raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, oliy ta’limni jahon standartlariga moslashtirish hamda ilmfan va ishlab chiqarish integratsiyasini kuchaytirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi. Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda oliy ta’lim tizimini tubdan isloh qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Chunki mamlakatning barqaror taraqqiyoti va jahon maydonida raqobatbardosh bo‘lishi, eng avvalo, zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lgan yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlashga bog‘liqdir. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, oliy ta’lim tizimini samarali boshqarish nafaqat ta’lim sifatini oshiradi, balki inson kapitalini rivojlantirish, innovatsion iqtisodiyot barpo etish va ijtimoiyiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi kunda O‘zbekistonda oliy ta’lim muassasalari sonining ortishi, xalqaro hamkorlikning kuchayishi, kredit-modul tizimining kengayishi, raqamli ta’lim imkoniyatlarining joriy etilishi kabi ijobiy jarayonlar kuzatilmoqda. Shu bilan birga, boshqaruv tizimida mavjud muammolar – ta’lim sifati va amaliyot o‘rtasidagi tafovut, boshqaruv jarayonlarida samaradorlikning pastligi, ilmiy faoliyatning yetarli darajada rivojlanmagani, xalqaro standartlarga to‘liq moslashishdagi qiyinchiliklar – o‘z yechimini kutmoqda. Shu sababli, oliy ta’lim tizimi boshqaruvi muammolarini chuqur tahlil qilish va ularning istiqbolli yechimlarini ishlab chiqish dolzarb ilmiy-amaliy vazifa hisoblanadi. Ushbu masala bo‘yicha olib boriladigan tadqiqotlar ta’lim sifatini oshirish, innovatsion rivojlanishni jadallashtirish hamda O‘zbekistonning global ta’lim makonidagi mavqeini mustahkamlashga xizmat qiladi. Tadqiqot metodologiyasi. Mazkur tadqiqotda O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimi boshqaruvi muammolari va ularning istiqbolli yechimlarini o‘rganishda kompleks yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqot metodologiyasi quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: Nazariy tahlil usullari – oliy ta’lim boshqaruviga oid mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy ishlari, normativ-huquqiy hujjatlar, davlat qaror va farmonlari o‘rganildi. Bu orqali boshqaruv tizimining nazariy asoslari va rivojlanish bosqichlari tahlil qilindi. Qiyosiy tahlil usuli – O‘zbekiston oliy ta’lim boshqaruvi jahon tajribasi, xususan, rivojlangan davlatlar (AQSh, Germaniya, Janubiy Koreya, Rossiya)ning ta’lim boshqaruv tizimlari bilan qiyoslandi. Natijada o‘xshash va farqli jihatlar aniqlanib, milliy sharoitga mos istiqbolli yechimlar ishlab chiqildi. Statistik va empirik tahlil – oliy ta’lim muassasalari faoliyatiga oid rasmiy ma’lumotlar (Davlat statistika qo‘mitasi, Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi hisobotlari) asosida oliy ta’lim qamrovi, professor-o‘qituvchilar tarkibi, ta’lim sifati va samaradorligi ko‘rsatkichlari o‘rganildi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 69 Sotsiologik tadqiqot elementlari – talabalar, professor-o‘qituvchilar hamda ta’lim sohasi mutaxassislari fikrlarini o‘rganish orqali oliy ta’lim boshqaruvida mavjud muammolar va ehtiyojlar aniqlashtirildi. Ilmiy umumlashtirish va prognostik yondashuv – olingan natijalar asosida oliy ta’lim boshqaruvini takomillashtirish bo‘yicha istiqbolli yo‘nalishlar prognoz qilindi, ilmiy xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Shunday qilib, tadqiqot metodologiyasi oliy ta’lim boshqaruvining nazariy asoslarini, amaliy muammolarini va kelgusidagi rivojlanish istiqbollarini kompleks tarzda o‘rganish imkonini berdi. Tahlil va natijalar. Amerika Qo‘shma Shtatlari (AQSH) — 50 ta shtat va bitta federal okrugdan iborat bo‘lgan yirik federativ respublikadir. Bundan tashqari, mamlakat tarkibiga Tinch okeanida joylashgan bir qator orollar ham kiradi. Maydoni 9,36 million km² bo‘lib, dunyodagi eng katta davlatlardan biri hisoblanadi. Poytaxti — Vashington shahri, rasmiy tili esa ingliz tilidir. AQSH — cheklanmagan imkoniyatlar mamlakati sifatida tanilgan. U o‘zining barqaror iqtisodiyoti va yuqori darajadagi ta’lim tizimi bilan mashhur. Amerika oliy ta’lim muassasalarini tamomlagan xorijiy talabalar ushbu mamlakatda qolish va ishlash huquqiga ega bo‘ladilar. O‘qish jarayonida talabalar sifatli ta’lim, tibbiy xizmat va ijtimoiy himoyadan bahramand bo‘ladilar. AQSH ta’lim dasturlari dunyodagi eng kuchlilaridan biri hisoblanib, davlat boshqa mamlakatlarga nisbatan ta’lim sohasiga eng ko‘p mablag‘ sarflaydi. Bu esa uning ta’lim tizimini yetakchi o‘rinlardan biriga olib chiqadi. Eng yaxshi ta’lim tizimiga ega davlatlar ro‘yxatida AQSH birinchi o‘rinda turadi. Undan keyingi o‘rinlarda Buyuk Britaniya, Germaniya, Kanada, Fransiya, Shveytsariya, Yaponiya, Avstraliya, Shvetsiya va Niderlandiya qayd etilgan. Amerika ta’lim tizimi xalqaro talabalar uchun keng imkoniyatlarga ega bo‘lgan maydonni taqdim etadi. Oliy ta’lim muassasalariga hujjat topshirishda talabalarga ta’lim tizimi, uning bosqichlari va natijalari haqida oldindan to‘liq ma’lumot olish tavsiya etiladi. AQSHda bakalavr bosqichi odatda 4 yil davom etadi va yakunda diplom beriladi. Magistratura dasturi 1,5–2 yil, doktorantura esa 2–4 yil davom etadi. Universitetlar talabalar uchun ko‘plab yo‘nalishlarni taqdim etadi, biroq xorijiy talabalar ko‘pincha biznes, menejment, injiniring va matematika kabi sohalarni tanlashadi. Amerika ta’limining muhim xususiyatlaridan biri shuki, talaba mutaxassislikni birinchi yoki ikkinchi yil umumiy kurslardan so‘ng tanlaydi. Shuningdek, hujjat topshirishda talabalar tanlagan ta’lim muassasasi — universitet, kollej yoki tayyorlov kursiga qarab turlicha talablar qo‘yiladi. Barcha xorijiy talabalar ingliz tili bilim darajasini IELTS yoki TOEFL sertifikatlari orqali tasdiqlashlari kerak. AQSH oliy ta’lim tizimining yana bir noyob jihati — talabaning o‘qish davomida o‘z mutaxassisligini bir necha marotaba o‘zgartirish imkoniyatidir. Bu esa talabaga qiziqishi ortgan sohani tanlash imkonini beradi. 2021-yilda e’lon qilingan xalqaro hisobotga ko‘ra, eng yaxshi ta’lim tizimlariga ega mamlakatlar orasida yuqorida sanab o‘tilgan davlatlar qayd etilgan. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 70 Amerika oliy ta’lim tizimining eng muhim jihatlaridan biri — talabaning o‘qish davomida o‘z “asosiy” yo‘nalishini bir necha marotaba o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘lishidir. Amerikalik talabalar bu imkoniyatdan tez-tez foydalanishadi. Bu shuni anglatadiki, agar talaba boshqa bir mutaxassislikka qiziqa boshlasa, uni tanlashda hech qanday to‘siq bo‘lmaydi. Universitetlarning moslashuvchanligi bu tizimning katta afzalligi hisoblanadi. Darslar shakli ham turlicha: yuzlab talabalarni qamrab oladigan katta ma’ruzalar, kichik guruhlarda seminar va munozaralar tarzida bo‘lishi mumkin. Amerika universitetlaridagi sinf muhitida erkinlik ustuvor – talabalarga o‘z fikrini bildirish, qarashlarini himoya qilish, munozaralarda qatnashish va taqdimotlar qilish imkoniyati beriladi. Bu jihatlar ko‘pincha chet ellik talabalarni hayratda qoldiradi. Baholash tizimi ham o‘ziga xos: Har bir o‘qituvchi o‘z talablariga ega bo‘ladi, shuning uchun ma’ruza va seminarlarda qatnashish juda muhim. Oraliq imtihonlar odatda dars jarayonida o‘tkaziladi. Talabadan insho yoki laboratoriya ishi topshirish talab qilinadi. Qisqa testlar yoki kutilmagan sinovlar bo‘lishi mumkin, ular ko‘proq o‘qishni rag‘batlantirish uchun o‘tkaziladi. Yakuniy imtihon esa kurs oxirida o‘tkaziladi. Kredit tizimi: Har bir kurs ma’lum miqdordagi kredit soatlariga ega bo‘lib, odatda haftalik dars soatlariga mos keladi. Ko‘pincha bir kurs 3–5 kredit hisoblanadi. Bir semestrda 12–15 kredit to‘planadi (3–5 ta fan). Diplom olish uchun talaba yetarli miqdorda kredit yig‘ishi kerak. Yashash sharoitlari: Talabalarning asosiy istiqomat joylari kampus va yotoqxonalar hisoblanadi. Ular ta’lim muassasalari hududida joylashgani uchun narx jihatidan xususiy uy-joylarga qaraganda arzonroq. Yotoqxonalar barcha qulayliklar bilan jihozlangan bo‘lib, umumiy oshxona va vanna xonalari mavjud. Shuningdek, talabalar uchun ijtimoiy hududlar ajratilgan bo‘lib, ular dam olish, suhbatlashish va turli tadbirlarda ishtirok etishlari mumkin. O‘rtacha yashash xarajatlari oyiga 600 dollarni tashkil etadi. Xorijiy talabalar: AQSH dunyodagi eng rivojlangan ta’lim tizimiga ega mamlakatlardan biri sanaladi. Biroq 2020–2021-o‘quv yilida pandemiya sababli xorijlik talabalar soni keskin kamaydi. Xorijiy talabalar orasida eng katta ulushni Xitoy (34,6%) va Hindiston (18%) egallaydi. Shuningdek, Janubiy Koreya, Saudiya Arabistoni, Kanada, Vyetnam, Tayvan, Yaponiya, Braziliya va Meksikadan ham ko‘plab talabalar keladi. 2020-yilda AQSHda jami 1 095 299 nafar xorijiy talaba tahsil olgan. Mashhur universitetlar: Har yili o‘n minglab yoshlar AQSHga ta’lim olish uchun tashrif buyuradi. Garvard, Stenford, Prinston, Kembrij va boshqa nufuzli universitetlar dunyo miqyosida yuqori darajadagi ta’lim bilan tan olingan. Bu muassasalardan bitirgan talabalar keyinchalik muvaffaqiyatli martaba qurish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 71 Farqli jihatlar: AQSH ta’lim tizimida nafaqat talabalar, balki professor-o‘qituvchilar ham doimiy o‘qishga majbur. Ular sohasidagi yangi kitob va ilmiy ishlardan xabardor bo‘lib, talabalarga yangicha bilimlarni yetkazib boradilar. Bu jihat ham Amerika ta’lim tizimini boshqa mamlakatlardan ajratib turadi. Xulosa. O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimini samarali boshqarish masalasi bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. So‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlar oliy ta’limning moddiytexnik bazasini mustahkamlash, xalqaro hamkorlikni kengaytirish, ta’lim jarayoniga zamonaviy texnologiyalarni joriy etishda muhim natijalar berdi. Shu bilan birga, boshqaruv tizimida mavjud muammolar – ta’lim sifatining notekisligi, ilmiy-tadqiqot faoliyatining sustligi, nazariya va amaliyot o‘rtasidagi tafovut, byurokratik to‘siqlar – ta’lim tizimining jadal rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, oliy ta’lim boshqaruvini yanada takomillashtirish uchun quyidagi yo‘nalishlarga alohida e’tibor qaratish lozim: boshqaruv jarayonlariga zamonaviy, innovatsion va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish; xalqaro standartlar asosida ta’lim sifatini oshirish va akkreditatsiya tizimini kuchaytirish; ilm-fan, ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasini rivojlantirish; professor-o‘qituvchilarning malakasini oshirish va yosh olimlarni qo‘llab-quvvatlash; oliy ta’lim muassasalari boshqaruvini demokratlashtirish, ularning moliyaviy va tashkiliy mustaqilligini kengaytirish. Demak, oliy ta’lim tizimini samarali boshqarish nafaqat kadrlar tayyorlash sifatini oshiradi, balki mamlakatning intellektual salohiyatini yuksaltirish, innovatsion iqtisodiyot qurilishiga munosib hissa qo‘shish hamda O‘zbekistonning global ta’lim makonida munosib o‘rin egallashini ta’minlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 18-iyuldagi “Davlat oliy ta’lim tashkilotlariga o‘qishga qabul qilishning davlat buyurtmasi parametrlarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi F-43-sonli farmoyishi. Manba: https://lex.uz/uz/docs/-7636839 2. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 23-sentabrdagi “Ta’lim to‘g‘risida”gi O‘RQ-637sonli Qonuni 3. ШШ оглы Ганиев, АО Очилов, МШ кизы Суюнова, Актуальные вопросы цифровой трансформации в Новом Узбекистане и за его пределами, Экономический профессиональный журнал. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=FlqmKcEAAAAJ&ci tation_for_view=FlqmKcEAAAAJ:UeHWp8X0CEIC 4. ODX Gʻaniyev Shaxzod Shuhrat oʻgʻli, Ilm fan xabarnomasi, Yurtimizda raqamli iqtisodiyot sharoitida kadrlar tayyorlashning zamonaviy tendensiyalari. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=FlqmKcEAAAAJ&ci tation_for_view=FlqmKcEAAAAJ:qUcmZB5y_30C 5. IFS Gʻaniyev Shaxzod Shuhrat oʻgʻli, ilm fan xabarnomasi, O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyot sharoitida inson resurslarini samarali boshqarishning ustuvor yo‘nalishlari, https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=FlqmKcEAAAAJ&ci tation_for_view=FlqmKcEAAAAJ:ZeXyd9-uunAC ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 72 6. ASA Gʻaniyev Shaxzod Shuhrat oʻgʻli, Web of Scientist: International Scientific Research Journal (WoS), Priority directions for effective human resource management in the context of the digital economy in the republic of Uzbekistan, https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=FlqmKcEAAAAJ&ci tation_for_view=FlqmKcEAAAAJ:hC7cP41nSMkC 7. https://alinks.org/do-you-want-to-study-in-the-united-states-scroll-here/ 8. https://www.forumdaily.com/uz/sistema 9. https://arxiv.uz/ru/ 10. https://uz.instudy.uz/davlatlar/aqsh/ 11. https://hozir.org/1-mavzu-xorijda-maktabgacha-talim-fanining-predmeti-jahonmaml.html 12. https://severnyetravy.ru/uz/sistema-obrazovaniya-v-ssha-osnovnye-principy-shkola-vamerike/ 13. https://sof.uz/uz/post/aqsh-talim-tizim 14. https://daryo.uz/2019/04/19/amerika-talim-tizim