HODI ZARIFOV – OʻZBEK FOLKLORSHUNOSLIGI ASOSCHISI

24 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman HODI ZARIFOV – OʻZBEK FOLKLORSHUNOSLIGI ASOSCHISI Ro‘zimurodova Zarina Dusmurod qizi Is'hoqxon Ibrat nomidagi Namangan davlat chet tillar instituti Ta'lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi ixtisosligi 2-bosqich tayanch doktoranti ORCID ID: 0000-0001-7378-633X e-mail: andalusiyasinder[email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17381349 Annotatsiya. Ushbu keng qamrovli maqolada XX asr oʻzbek folklorshunosligining taniqli namoyandasi, olim va tadqiqotchi Hodi Zarifovning butun ilmiy merosi, uning oʻzbek eposshunosligini shakllantirishdagi roli va xizmatlari yoritilgan. Maqolada Zarifovning "Malika ayyor" dostonini oʻrganishdagi metodologik yondashuvi, uning folklor materiallarini toʻplash, tizimlashtirish va nashr etishdagi ulkan hissasi, shuningdek, sovet davri qiyinchiliklariga qaramay, milliy madaniy merosni saqlash va oʻrganish borasidagi jasorati hamda fidoyiligi haqida batafsil maʼlumotlar keltirilgan. Tadqiqotda Zarifovning ilmiy merosi zamonaviy folklorshunoslik kontekstida baholanib, uning oʻrni va ahamiyati chuqur tahlil qilingan. Kalit so'zlar: epos, xalq og'zaki ijodi,, folklor, ilmiy,-badiiy meros. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodiyoti – bu bebaho madaniy meros, uni toʻplash, oʻrganish va keyingi avlodlarga еtkazish har bir millatning burchidir. XX asrning 20–30-yillari oʻzbek folklorshunosligi uchun ham juda murakkab, ham juda samarali davr boʻldi. Aynan shu davrda bir guruh fidoyi ziyolilar – jumladan, Hodi Zarifov kabi olimalar – xalq dostonlarini, ertaklarini, maqollarini yozib olish, tizimlashtirish va nashr etish yoʻlida katta ishlarni amalga oshirdilar. Ular nafaqat folklor materiallarini toʻplash bilan shugʻullanishdi, balki yangi ilmiy metodologiyani ishlab chiqish, folklorshunoslikni mustaqil fan sifatida shakllantirishga hissa qoʻshdilar. Hodi Zarifov – bu oʻzbek folklorshunosligining asoschilaridan biri, uning nomisiz bu fanning rivojlanishini tasavvur etib boʻlmaydi. Uning faoliyati nafaqat ilmiy ahamiyatga ega, balki milliy madaniyatimizni saqlash va rivojlantirish yoʻlidagi kurashning yorqin namunasidir. Hodi Toymurodovich Zarifov 1896-yilda Toshkentda tavallud topgan. Uning bolalik yillari oʻzbek madaniyati va anʼanalari bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan. Yoshligidanoq xalq ogʻzaki ijodiga qiziqishi kuchli boʻlgan Zarifov, keyinchalik bu sohani oʻzining kasbiy faoliyati sifatida tanlab, butun hayotini xalq merosini oʻrganishga bagʻishladi. Zarifovning ilmiy faoliyatining dastlabki yillari 1920-yillarga toʻgʻri keladi. Bu davrda u turli hududlarga folklor ekspeditsiyalarida qatnashib, xalq baxshilarining repertuarini yozib oldi. Uning rahbarligida bir qator muhim folklor ekspeditsiyalari tashkil etildi, xalq baxshilarining ijodiy uslubi va badiiy xususiyatlari chuqur oʻrganildi. Xususan, Fargʻona vodiysiga qilingan ekspeditsiyalar davomida koʻplab yangi dostonchilar aniqlandi, ularning ijodi yozma shaklga keltirildi. 25 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman Zarifov 1931-yilda tashkil etilgan Madaniy qurilish ilmiy-tekshirish institutining etnografiya sektoriga mudir etib tayinlandi. Bu lavozimda u nafaqat folklor materiallarini toʻplash, balki ularni tizimlashtirish va ilmiy asosda oʻrganish ishlarini olib bordi. Uning rahbarligida institutda folklor materiallarini qayta hisobga olish va sistemalashtirish boshlandi. Natijada, hozirgi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til, adabiyot, folklor instituti huzuridagi Folklor arxiviga asos solindi (1934). Oʻshandan beri doimiy ravishda boyib borayotgan bu arxiv juda boy va bebaho xazinaga aylandi. Zarifovning faoliyati davomida u koʻplab yosh folklorshunoslarni tarbiyaladi, ularga ilmiy tadqiqot usullarini oʻrgatdi. Uning shogirdlari keyinchalik oʻzbek folklorshunosligining taniqli namoyandalariga aylanishdi. Zarifov nafaqat oʻz davrida, balki keyingi avlod folklorshunoslar uchun ham ilmiy anʼanalarni yaratdi va ularning rivojlanishiga yoʻl ochdi. Hodi Zarifovning ilmiy merosida “Malika ayyor” dostonini oʻrganish alohida ahamiyatga ega. Ushbu doston “Goʻroʻgʻli” turkumiga kiruvchi asarlardan biri boʻlib, unda mifologik obrazlar va syujetlar keng oʻrin olgan. Zarifov ushbu dostonni nafaqat matn sifatida nashr etdi, balki uning badiiy tuzilishi, obrazlar tizimi, tarixiy va madaniy kontekstini chuqur tahlil qildi. Zarifovning fikricha, “Malika ayyor” dostonida qadimgi animistik eʼtiqodlar, arab-islom mifologiyasi va mahalliy folklor anʼanalari uygʻunlashgan. Doston qahramonlari – devlar, parilar, sehrli hayvonlar – insoniy fazilatlar va kamolotni ifodalovchi ramzlardir. Zarifov ushbu dostonni oʻrganish orqali nafaqat oʻzbek eposining badiiy jihatlarini ochib berdi, balki uning tarixiy ildizlarini ham aniqladi. Zarifov “Malika ayyor” dostonini tahlil qilishda uning mifologik tarkibiga alohida eʼtibor qaratdi. Uning taʼkidlashicha, doston boshdan-oyog mifologiya bilan toʻla boʻlib, undagi personajlarning koʻpi devlar, parilar boʻlib, ular butun doston boʻylab tizilib ketgan. Vogealar, asosan, dev va parilarning sehrli bogʻlarida, tilsimli saroy va goʻrgʻonlarda boradi. Parilar insoniy ishq va muhabbat tashiganlari kabi erkakdan botirlik, chidam, iqtidor va hunar talab qiladilar. Devlar insonga kerak vaqtda yordam berishga, erda yurish, osmonda uchish va er ostiga olib kirishga, inson va hayvonlarning turli qiyofaga kirishiga qodir maxluqlardir. Zarifovning tadqiqotlarida dostonning arab-islom mifologiyasi bilan bogʻliq jihatlari ham oʻrganilgan. Uning fikricha, islom diniy tasavvurlari bilan qadimgi oʻzbek eʼtiqodlari ushbu dastonda uygʻunlashgan. [4] Masalan, dostonda uchraydigan Lot, Manot, Uzzo kabi obrazlar islom asotirlari bilan birgalikda Oʻrta Osiyo mifologiyasiga kirib kelgan boʻlib, xalq ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotda islomiyatdan avvalgi ilohlar nomi, mushriklar sigʻingan maʻbudlarning atamasi sifatida tasavvur qilingan. Zarifov “Malika ayyor” dostonidagi fantastik elementlarni ham chuqur tahlil qildi. Uning 26 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman taʼkidlashicha, doston kuchli ishlangan fantaziyalar bilan, boshdan-oyog tizilib borgan mifologiya boyligi bilan hamma dostonlarimizdan ajralib turadi. Dostonda kishi qarshisiga ketma-ket turli-turli qarshiliklar, kuchli toʻsqinliklar qoʻyiladi. Haybatli uchar devlar, vahimali ajdarlar, tilsimli togʻlar, zaharlich shahmalar, sehrli olovlar, issiq, suvsiz, qumli choʻllar va boshqalar oʻz orzusi yoʻlida dadillik bilan qadam qoʻygan insonni mahv etishga ojiz qoladilar. Inson turli taradudular bilan ularni doim еngadi, oʻziga boʻysundiradi, yoʻq etadi.[3] Hodi Zarifov folklor materiallarini yozib olish va tizimlashtirishda ilmiy transkripsiya usulidan foydalangan. U turkiy xalqlar folklorini yozib olish uchun akademik V.V. Radlov tomonidan ishlab chiqilgan lotin yozuviga asoslangan transkripsiya sistemasini qabul qildi va uni oʻzbek folklori materiallariga moslashtirdi. Bu esa matnlarning aniqligi va ilmiy ishonchliligini taʼminladi. Zarifovning folklor materiallarini toʻplashdagi asosiy prinsipi – xalq ogʻzaki ijodining haqiqiyligini saqlash, unga tashqi aralashuvlarni yoʻq qilish edi. U xalq baxshilarining ijodiy mahoratiga hurmat bilan qaradi, ularning sheʼriy ifoda uslubini, ohangdorligini saqlab qoldi. Uning yozib olgan matnlari nafaqat ilmiy ahamiyatga ega, balki badiiy qimmati jihatidan ham yuqori darajada turadi.[4] Zarifovning ilmiy uslubi xususiyatlardan umumiy qonuniyatlarga oʻtish, har bir hodisani uning tarixiy va madaniy kontekstida tahlil qilishdan iborat edi. U folklor namunalarini nafaqat alohida-alohida oʻrganish bilan chegaralanmay, ularning oʻzaro bogʻliqligini, rivojlanish tendensiyalarini ham aniqlashga harakat qildi. Zarifovning ilmiy merosi nafaqat folklor materiallarini toʻplash va nashr etish, balki ularni tizimli oʻrganish, tasniflash va tahlil qilishni ham oʻz ichiga oladi. U oʻzbek folklorining turli janrlarini – dostonlar, ertaklar, maqollar, topishmoqlar, qoʻshiqlar va boshqalarni kompleks oʻrgandi. Uning asarlarida har bir janrning oʻziga xos xususiyatlari, badiiy imkoniyatlari va ijtimoiy funksiyalari chuqur ochib berilgan.[18] Zarifovning metodologik yondashuvi uning keyingi avlod folklorshunoslariga boʻlgan taʼsirini kuchaytirdi. Uning ishlari zamonaviy oʻzbek folklorshunosligining nazariy asoslarini shakllantirishga xizmat qildi. Ayniqsa, uning eposshunoslik sohasidagi tadqiqotlari keyinchalik Tura Mirzayev, Mansur Afzalov, Buyuk Karimov kabi olimalar tomonidan rivojlantirildi.[14] Sovet davri qiyinchiliklari va Zarifovning jasorati. 1930–50-yillarda Sovet Ittifogʻida amalga oshirilgan siyosiy qatagʻonlar oʻzbek ziyolilariga, jumladan folklorshunoslarga ham ogʻir taʼsir koʻrsatdi. Koʻplab taniqli olimalar – Abdurauf Fitrat, Gʻozi Olim Yunusov, Gʻulam Zafariy, Elbek kabilar qatagʻon qilindi yoki oʻlimga hukm etildi. Hodi Zarifov ham bu davrda kuzatuv ostida boʻldi, uning ilmiy faoliyati cheklovlarga duch keldi.[11] 27 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman 1932-yilda Ohangaron va Chirchiq vodiyalari hamda Fargʻona vodiysiga folklor ekspeditsiyalari uyushtirilar ekan, shu yillardan folklor toʻplash ishlariga asossiz aralashuvlar, ekspeditsiyalar oldiga siyosiy talablar qoʻyila boshlandi. Shu sababli Zarifov ishtirok etgan ekspeditsiyalarda asosiy eʼtibor sunʼiy ravishda sovet davri folklorini, ayniqsa, kolxozchilar ijodini toʻplashga qaratildi, xalq ijodi boʻlmagan toʻqima namunalar, havaskorlarning folklorga aloqasi boʻlmagan soxta sheʼrlari yozib olindi. 1952-yilda “Alpomish” dostoniga qarshi kampaniya boshlanganda, Zarifov kosmopolitizmda ayblandi va Folklor sektori yopildi. Biroq u, shunga qaramay, oʻzining izlanishlarini davom ettirdi, xalq ijodini oʻrganish va saqlash yoʻlidagi kurashini toʻxtatmadi. U Mansur Afzalov, Muzayyana Alaviya, Zubayda Husainova, Hojiya Shokirova, Zaytuna Karimovalardan iborat kichik bir guruh bilan xalq ijodini keragicha oʻrganish va toʻplash ishlarini davom ettiraverdi. Zarifovning bu davrdagi faoliyati uning jasorati va sadoqatining yorqin namunasidir. U nafaqat oʻzining shaxsiy xavfxatarini, balki butun milliy madaniy merosning yoʻqolib ketish xavfini ham hisobga olgan holda ish olib bordi. Uning bu kurashi keyinchalik oʻzbek folklorshunosligining rivojlanishiga asos boʻldi.[[8] Hodi Zarifovning ilmiy merosi nafaqat “Malika ayyor” dostoniga, balki boshqa koʻplab doston va folklor janrlariga ham tegishli. U “Goʻroʻgʻli” turkumidagi boshqa dostonlarni ham chuqur oʻrgandi, ularning matnlarini nashrga tayyorladi va ilmiy tahlilini amalga oshirdi.[6] Zarifov “Ravshan”, “Kuntugʻmish” kabi dostonlarga yozilgan soʻzboshilarda oʻzbek folklorshunosligi hamda oʻzbek dostonchiligi uchun nihoyatda ahamiyatga ega boʻlgan qimmatli fikirlarini, oʻzbek eposshunosligidagi ilmiy qarashlarini ifodalagan. U mazkur maqolalari orqali xalq dostonlarini oʻrganish usullarini hamda oʻzbek eposshunosligining keyingi taraqqiyot yoʻlini belgilab berdi.[6] Zarifovning dostonchilar ijodini oʻrganishga oid ishlari ham alohida ahamiyatga ega. U Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Usmon Mamatqul oʻgʻli, Islom Nazar oʻgʻli, Poʻlkan, Boʻri baxshi, Bola baxshi, Abdulla shoir kabi taniqli dostonchilarning ijodiy uslubi, repertuari va badiiy mahoratini chuqur oʻrgandi. Xususan, Fozil Yoʻldosh oʻgʻlining ijodiga alohida eʼtibor qaratib, uning oʻzbek xalq dostonchiligida ulkan sanʼatkor, buyuk dostonchi hisoblanishini taʼkidladi.[2] Zarifovning folklorning boshqa janrlariga oid tadqiqotlari ham muhim ahamiyatga ega. U xalq ertaklari, maqollari, topishmoqlari, qoʻshiqlari va boshqa folklor janrlarini ham oʻrgandi, ularning badiiy xususiyatlari va ijtimoiy funksiyalarini aniqladi. Uning “Oʻzbek folklori” xrestomatiyasi (1939, 1941) oliy oʻquv yurtlari talabalari uchun muhim oʻquv qoʻllanmasiga aylandi. Hodi Zarifov – nafaqat oʻzbek, balki butun turkiy xalqlar folklorshunosligining buyuk namoyandasi hisoblanadi. Uning ilmiy merosi, ayniqsa, eposshunoslik sohasidagi 28 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman tadqiqotlari, bugungi kunda ham oʻz ahamiyatini yoʻqotgan emas. Uning ishlari nafaqat folklor materiallarini toʻplash va nashr etish, balki ularni chuqur tahlil qilish, milliy madaniy merosning mifologik, tarixiy va badiiy jihatlarini ochib berish yoʻlida qimmatli hissa boʻlib qolmoqda. Zarifovning merosi shuni koʻrsatadiki, ilmiy tadqiqot nafaqat nazariy bilimlarni toʻplash, balki milliy madaniy merosni saqlash va rivojlantirish, uning keyingi avlodlarga еtkazilishini taʼminlash vositasi hamdir. Uning hayoti va faoliyati ilm-fan bilan milliy maʼnaviyatning uzviy bogʻliqligini, ularning oʻzaro taʼsirida rivojlanish imkoniyatlarini ochib beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov I. Yuksak maʼnaviyat – еngilmas kuch. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2008. 2. Mirzayev T. Xalq baxshilarining epik repertuari. – Toshkent: Fan, 1979. 3. Zarifov X. Fozil shoir – mashhur dostonchi. – Toshkent: Fan, 1973. 4. Zarifov X. Ajoyib doston. – Toshkent: Fan, 1973. 5. Joʻrayev M., Shomusarov Sh. Oʻzbek mifologiyasi va arab folklori. – Toshkent: Fan, 2001. 6. Mirzayeva B. Oʻzbek folklorshunosligida Hodi Zarifovning oʻrni. – Toshkent: 2022. 7. Yoqubov H. Adabiyotshunosligimizning zabardast pioneri. – Toshkent: Fan, 1978. 8. Amonov U. Oʻzbek folklorshunosligining ilmiy-nazariy, amaliy yoʻnalishlari haqida mulohazalar. – BuxDU ilmiy jurnali, 2022. 9. Afzalov M. Oʻzbek xalq dostonlarining poetikasi. – Toshkent: Fan, 1980. 10. Qosimov B. Milliy uygʻonish davri maʼnaviyati. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2001. 11. Roziqov O. Oʻzbek folklorshunosligi tarixi. – Toshkent: Universitet, 2005. 12. Sultonov Y. Oʻzbek xalq ertaklari. – Toshkent: Fan, 1985. 13. Toʻrayev H. Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1990. 14. Oʻrinboev T. Oʻzbek xalq dostonchiligi. – Toshkent: Fan, 1988. 15. Joʻraboyev B. Oʻzbek mifologik tasavvurlari. – Toshkent: Fan, 2003. 16. Nurmonov A. Oʻzbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: Universitet, 2004. 17. Qodirov M. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodiyoti. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1995. 18. Hasanov O. Oʻzbek folklorshunosligining nazariy muammolari. – Toshkent: Fan, 2000. 19. Yusupov S. Oʻzbek xalq maqollari. – Toshkent: Fan, 1987. 20. Rahmonov B. Oʻzbek xalq topishmoqlari. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1992.