O'QUVCHILARDA IJTIMOIY FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHDA O'RTA OSIYO MUTAFAKKIRLARI MEROSIDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARINI TAKOMILLASHTIRISH

864 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz O‘QUVCHILARDA IJTIMOIY FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHDA O‘RTA OSIYO MUTAFAKKIRLARI MEROSIDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARINI TAKOMILLASHTIRISH Djumayeva Zoxidaxon Muhammadjonovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Boshlang‘ich ta’lim metodikasi kafedrasi o‘qituvchisi Abduxalilova S., Xayrullayeva R. Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17382832 Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘quvchilarda ijtimoiy fikrlashni shakllantirishda O‘rta Osiyo mutafakkirlari merosidan foydalanish imkoniyatlarini takomillashtirish bo‘yicha chora tadbirlar, tavsiyalar va imkoniyatlar haqida fikr yuritiladi Kirish. O'rta o'sha mutafakkirlari merosining o'quvchilarni ijtimoiy fikrlashga ta'siri haqida so‘z ketganda, bu jarayon jismoniy bilim berish, balki jamiyatda bo'layotgan ijtimoiy o'zgarishlarni anglash va ularga munosabat bildirishni ham o'z ichiga oladi. O'rta o'sha mutafakkirlari, masalani, Al-Farobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd va boshqalar, o'z asarlarida ijtimoiy, axloqiy va falsafiy masalalarni keng yoritganlar. Ular g'oyalari hozirgi zamon o'quvchilarining fikrlashini kuzatishda juda muhim rol o'ynashi mumkin. Bu muammo, bu mutafakkirlarning tafakkur va ijtimoiy masalalarga muvofiqligi o'quvchilarga o'zaro hurmat, adolat, ilmga bo‘lgan qiziqishni yanada oshiradi. Bugungi kunda o'quvchilarning ijtimoiy fikrlashini rivojlantirish ta'lim qobiliyati keng foydalanuvchilardan biridir. Ijtimoiy fikrlash, yordam, jamiyatdagi vaziyatni tahlil qilish va ularga samarali yordam beradi. Bunday mahsulotlar, faqat ilmiy bilimlarni o'zlashtirish bilan cheklanmay, insoniy qadriyatlarni hurmat qilish, adolat va tenglikni ta'minlash, jamiyatdagi turli ijtimoiy yordam o'zgarishlarni yaxshilashga yordam beradi. O'rta Osiyo mutafakkirlari, o'zlarining asarlari orqali milliy ilmiy, balki ijtimoiy va axloqiy masalalarni ham muhokama qilganlar. Ularning maqolasi, asarlari manbalarini ijtimoiy fikrlashni boshlashda muhim ahamiyatli asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Al-Xorazmiy, AlFarobiy, Ibn Sino, Al-Beruniy va boshqa buyuk mutafakkirlar o'z asarlarida insoniyatni o'ylashga, tahlil qilish va jamiyatdagi rollarini anglashga chaqirganlar. Ularning metodologik kasalliklari o'quvchilarga jismoniy tarixiy, balki zamonaviy ijtimoiy muammolar ham chuqur fik yuritishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada, o'quvchilarning ijtimoiy fikrlashini kuzatishda o'rta osiyo mutafakkirlarning merosidan qanday pedagogic nuqtayi nazardan qanday foydalanish mumkinligi, qanday metodik ishlab chiqarishlar kerakligi tahlili, maqsad, ta'lim jarayonida ijtimoiy fikrlashni rivojlantirishda o'quvchilarni an'anaviy va zamonav bilimlarni egallashga ko‘maklashadi. Asosiy qism. O'quvchilarni ijtimoiy fikrlashini shakllantirish - bu zamonaviy ta'limda juda muhim vazifadir. Chunki bu o'quvchilarning jamiyatdagi o'rnini, etika va axloqiy qarorlarni to'g'ri qabul qilishini ta'minlashga yordam beradi. Ijtimoiy fikrlashni shakllantirish uchun bir nechta usullarni qo'llash mumkin: 1. Darslarda muhokama va fikr almashish: O'quvchilarga turli jamiyatdagi masalalar bo'yicha fikrlarini bildirishi va boshqalarning nuqtai nazarini tinglashi imkoniyatini berish 865 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz muhimdir. Bu orqali ular o'z fikrlarini ifodalashni, boshqalar bilan hamkorlikda fikr yuritishni o'rganadilar. 2. Etika va axloqiy qadriyatlar bo'yicha ta'lim: O'quvchilarga to'g'ri va noto'g'ri, adolat va xolislik kabi qadriyatlarni tushuntirish va ularni kundalik hayotda qo'llashni rag'batlantirish ijtimoiy fikrlashni rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. 3. Ijtimoiy tajriba va faoliyatlar: O'quvchilarga ijtimoiy faoliyatlarda ishtirok etish imkoniyatlarini yaratish (masalan, volontyorlik, jamoat ishlariga yordam berish, muammolarni hal qilishda ishtirok etish) orqali ular jamiyat bilan yanada yaqindan tanishadilar va mas'uliyatni his qiladilar. 4. Ijtimoiy mas'uliyatni targ'ib qilish: O'quvchilarni o'z jamiyatlarining ijtimoiy mas'uliyatini his qilishga o'rgatish, turli ijtimoiy muammolarni hal qilishda faol qatnashishlarini ta'minlaydi. 5. Kritik fikrlash va muammolarni hal qilish: Ijtimoiy masalalarga kritika qilish va tahlil qilishni o'rgatish orqali o'quvchilar murakkab ijtimoiy masalalarni tushunishga va ular bo'yicha qarorlar qabul qilishda ongli va mas'uliyatli bo'lishga o'rganadilar. 6. Model sifatida namuna bo'lish: O'qituvchilar va ota-onalar ijtimoiy mas'uliyatni va axloqiy qadriyatlarni o'zlarining harakatlari bilan namoyish qilishlari o'quvchilarga ijtimoiy fikrlashni shakllantirishda yordam beradi. Bu jarayon, o'quvchilarning nafaqat bilim, balki jamiyatdagi o'z o'rnini anglash, mas'uliyatni his qilish va ijtimoiy masalalarda faollik ko'rsatishlarini ta'minlaydi. O'quvchilarni ijtimoiy fikrlashi — bu jamiyatdagi o'z o'rni, axborotlar, muammolar va muammolarga nisbatan fikr yuritish va qarorlar qabul qilishdir. Bunda o'quvchilarning o'zaro munosabatlari, boshqa insonlar bilan hamkorlik qilish, adolat, tenglik, fuqarolik masalalarida mulohaza yuritish va ijtimoiy muammolarni hal qilish muammosi hal qilishga yordam beradi. Ijtimoiy fikrlash o'quvchilar 1. Jamiyatdagi mas'uliyatni uning qilish: 2. Muammolarni tan olish va topish: 3. Empatiya: 4. Demokratik qadriyatlarni qabul qilish: Ijtimoiy fikrlashni rivojlantirish o'quvchilarini ijtimoiy bilimli, balki axloqiy va jamiyatda faol qilib tarbiyalashdir. O'quvchilarni ijtimoiy fikrlashini qaytadan O'rta Osiyo mutafakkirlari orqali yuklash metodikasi, asosan, tarixiy merosdan foydalanish va zamonaviy pedagogik usullarni birlashtirishni taqozo etadi. O'rta Osiyo mutafakkirlari, masalan, Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy, Mirzo Ulug'bek va boshqalar, o'z asarlarida ilmiy, balki axloqiy, ijtimoiy va falsafiy masalalarni ham ko'targanlar. Ularning hozirgi kunda o'quvchilarni ijtimoiy fikrlashini shakllantirish g'amxo'rlikda samarali vosita bo'ladi O'quvchilarni ijtimoiy fikrlashini o'z vaqtida O'rta Osiyo mutafakkirlari merosidan foydalanish metodikasining ba'zi asosiy yo'nalishlari. Ijtimoiy mas'uliyat va axloqiy qadriyatlarni o'rgatish O'rta Osiyo mutafakkirlari, masalan, Alisher Navoiy, o'z asarlarida insoniy qadriyatlar, axloqiy me'yorlar va ijtimoiy mas'uliyatni ilgari surgan. O'quvchilarga bu manbalarni yaratish, jamiyatda qanday rol o'ynashni o'rgatish, ijtimoiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. 866 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Navoiyning "Mahbub ul-qulub" asaridagi ijtimoiy mas'uliyat va axloqiy hodisalarni o'rgatish, o'quvchilarni o'zaro hurmat va mehr-oqibatda yashashga undaydi. Fikr erkinligini va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish Forobiyning "Fozil shahar" asari Xulosa qilib shuni aytamizki O'quvchilarning Ijtimoiy Fikrlashini Shakllantirishda O'rta Mutafakkirlari Merosidan Foydalanish Metodikasi Bugungi kunda ta'lim tizimida o'quvchilarning ijtimoiy fikrlashini faollashtirish bo'lib, uning o'zgarishlarga va jamiyatning ijtimoiy muammolarini hal qilishdagi faolligini oshirishga ko'maklashadi. Ijtimoiy fikrlash ilmiy ilmiy va axborotlar bilan ishlash ko'nikmasi, balki o'quvchining jamiyatda o'z o'rnini topish, adolat, tenglik va umumbashariy qadriyatlarni anglashga yordam beradi. O'rta Osiyo mutafakkirlari, ijtimoiy g'oyalari, falsafiy qarashlari va ijtimoiy tafakkur rivojlantiruvchi qarashlari esa o'quvchilarga ijtimoiy fikrlashni boshqarishda muhim manba bo'lib xizmat qiladi. References: 1. Vygotskiy L.S. "Psikhologiya i obshchestvennoe razvitiye" 2. Jumayeva, Z., Choriyeva, D., & Berdimurodova, M. (2024). YANGI OʻZBEKISTONDA IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR BILAN OLIB BORILAYOTGAN IJTIMOIY-PEDAGOGIK JARAYONLARNING MAZMUN VA MOHIYATI. Молодые ученые, 2(36), 78-81. 3. MURODOVA, M. F., SATTOROVA, F., & JUMAYEVA, Z. M. (2025). BOLALAR MEHRIBONLIK UYLARIDA AMALGA OSHIRILAYOTGAN TAʼLIM VA TARBIYA JARAYONLARI. SHOKH LIBRARY.