BOSHLANG'ICH SINFLARDA CHIROYLI YOZUVNI SHAKLLANTIRISHDA O'QUVCHI SHAXSINING PSIXOFIZIOLOGIK XUSUSIYATLARINI HISOBGA OLISH

871 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz BOSHLANG‘ICH SINFLARDA CHIROYLI YOZUVNI SHAKLLANTIRISHDA O‘QUVCHI SHAXSINING PSIXOFIZIOLOGIK XUSUSIYATLARINI HISOBGA OLISH Meliyeva Dilfuza O‘ralovna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti o‘qituvchisi [email protected] Uralova Lobar, Xurramova Sohiba Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 4-bosqich talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17382849 Annotatsiya: ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida chiroyli yozuv ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonida shaxsning psixofiziologik xususiyatlarini hisobga olishning ahamiyati yoritilgan. Yozuv jarayonida e’tibor, xotira, harakat koordinatsiyasi, motorika va hissiy holatlarning roli tahlil qilingan. Shuningdek, har bir o‘quvchining individual rivojlanish darajasiga qarab yondashuvni tanlashning metodik yo‘llari keltirilgan. Kalit so‘zlar: husnixat, chiroyli yozuv, psixofiziologik xususiyat, motorika, diqqat, idrok, individual yondashuv, metodika. Аннотация: В статье рассматриваются вопросы учета психофизиологических особенностей личности учащихся при формировании навыков красивого письма в начальных классах. Раскрываются роль внимания, памяти, моторики и эмоционального состояния в процессе обучения каллиграфии, а также методы индивидуального подхода в педагогической практике. Ключевые слова: каллиграфия, психофизиологические особенности, моторика, внимание, индивидуальный подход, начальная школа. Annotation: The article examines the importance of considering students’ psychophysiological characteristics in developing neat handwriting in primary school. It highlights the role of attention, memory, coordination, and fine motor skills, and proposes effective methodological approaches for individualizing handwriting instruction. Keywords: handwriting, psychophysiological traits, fine motor skills, attention, perception, methodology, individual approach. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini chiroyli yozuvga o‘rgatish murakkab psixofiziologik jarayon bo‘lib, u bola organizmining jismoniy, nerviy va aqliy faoliyati bilan bevosita bog‘liq. Yozuv – bu nafaqat qo‘l harakati, balki tafakkur, idrok, diqqat va eslab qolish qobiliyatining uyg‘un faoliyatidir. O‘qituvchi har bir o‘quvchining yoshga oid, fiziologik va psixologik rivojlanish xususiyatlarini chuqur bilishi zarur. Aks holda, yozuvni o‘rganish jarayoni o‘quvchi uchun qiyinchilik tug‘diradi, bu esa nafaqat yozuv sifatiga, balki bolaning motivatsiyasi va o‘ziga ishonchiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Yozuv — bu murakkab koordinatsion harakat bo‘lib, unda miya, asab tizimi, qo‘l muskullari, ko‘z harakati, e’tibor va xotira faol ishtirok etadi. Yozuv jarayonida: • Markaziy asab tizimi harakatlarni boshqaradi; • Barmoqlar muskullari nozik harakatlarni bajaradi; • Ko‘z nazorat funksiyasini amalga oshiradi; 872 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz • Xotira harflar shaklini eslab qoladi; • Tafakkur yozilayotgan so‘z mazmunini anglaydi. Shu sababli husnixatni o‘rgatish — bu faqat qo‘lni mashq qildirish emas, balki butun psixofiziologik tizimni uyg‘un ishlashga o‘rgatishdir. Boshlang‘ich sinf yoshidagi (7–10 yosh) o‘quvchilar quyidagi xususiyatlarga ega: • Harakat tizimi endigina rivojlanayotgan bo‘lib, mayda motorika to‘liq shakllanmagan; • Asab tizimi tez charchaydi, diqqat uzoq vaqt jamlanmaydi; • Ko‘rish idroki hali barqaror emas, bu yozuv aniqligiga ta’sir qiladi; • Tafakkur konkret-obrazli shaklda rivojlangan, ya’ni harflarni shakl sifatida idrok etadi; • Emotsional holat tez o‘zgaradi, shuning uchun rag‘bat muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchi bu xususiyatlarni hisobga olib, dars jarayonini o‘quvchining fiziologik imkoniyatlariga moslashtirishi kerak. Chiroyli yozuvni o‘zlashtirish uchun o‘quvchi diqqatni jamlay olish, harakatni nazorat qilish va harflar shaklini xotirada saqlash ko‘nikmalariga ega bo‘lishi lozim. Yozuv mashqlarida diqqatni jamlashni rivojlantirish uchun: • Yozuvdan oldin qisqa diqqat mashqlari bajarish (masalan, shakllarni topish); • Doskadagi yozuvni kuzatib, xatoni topish mashqlari o‘tkazish; • Yozuv davomida tana holatini o‘zgartirmaslik; • Yozilgan matnni tekshirish odatini shakllantirish. • Bu usullar bola diqqatini boshqarishga va xotirasini mustahkamlashga yordam beradi. Mayda motorika — bu barmoqlarning nozik harakatlarini muvofiqlashtirish qobiliyatidir. • Yozuvni o‘rganishda bu ko‘nikma hal qiluvchi rol o‘ynaydi, chunki: • Harf elementlarini aniq chizish; Bosim kuchini me’yorida ashqlar: • Plastilindan shakllar yasash, • Nuqtalarni birlashtirish, • “havoda yozish”, • Geometrik chizmalardan foydalanish • saqlash; • Satr chizig‘iga rioya qilish aynan motorikaga bog‘liq. Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida chiroyli yozuvni shakllantirishda ularning psixofiziologik xususiyatlarini hisobga olish zarur shartdir. Har bir o‘quvchi o‘z rivojlanish darajasi, harakat qobiliyati va emotsional holati bilan boshqalardan farq qiladi. References: 1. Abdullayeva, M. (2023). Yozuv jarayonida psixofiziologik rivojlanishning metodik asoslari. Toshkent: TDPU. 2. Amonov, Sh. (2022). Boshlang‘ich ta’limda o‘quvchi shaxsini individual rivojlantirish yo‘llari. Samarqand: SamDU. 3. Karimova, G. (2021). Psixologik yondashuv asosida husnixatni o‘qitish metodikasi. Toshkent: Fan. 873 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz 4. Meliyeva, D. O. (2025). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mustaqil ishlash ko‘nikmalarini innovatsion yondashuv asosida takomillashtirish mexanizmi. Inter education & global study, (2), 320–328. 5. Мелиева, Д. (2024). Bоshlang‘ich sinf о‘quvchilarining mustaqil ishlash qоbiliyatini rivоjlantirishning davlat miqyоsidagi ahamiyati. Журнал универсальных научных исследований, 2(5), 1106–1108. 6. Rasulova, Z. (2020). Bolalarda motorika va koordinatsiya jarayonining rivoji. Termiz: TDPI. 7. Yuldasheva, D. (2023). Boshlang‘ich sinfda chiroyli yozuvni o‘rgatishda psixofiziologik omillar. Buxoro: BDU.