QADRIYATLI MUNOSABATLAR HAQIDA SHARQ MUTAFAKKIRLARINING QARASHLARI

1016 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz QADRIYATLI MUNOSABATLAR HAQIDA SHARQ MUTAFAKKIRLARINING QARASHLARI Achilov Obid Muzrobovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Maktabgacha ta'lim kafedrasi mudiri [email protected] +998937929171, +998937929171 https://doi.org/10.5281/zenodo.17383309 Annotatsiya: Mazkur maqolada Sharq mutafakkirlari – Forobiy, Beruniy, Alisher Navoiy va Hoja Alouddin Attor kabi allomalarning pedagogik qarashlari hamda ularning qadriyatli munosabatni shakllantirish borasidagi g‘oyalari tahlil etiladi. Mutafakkirlar merosida ma’naviyat, axloq, ota-ona va farzand mas’uliyati, insoniy fazilatlarning ustuvorligi, jamiyat barqarorligi uchun tarbiyaning ahamiyati keng yoritilgan. Tadqiqotda mazkur qarashlarning bugungi boshlang‘ich ta’lim jarayoniga tatbiqi, ularning o‘quvchilar shaxsini barkamol inson qilib shakllantirishdagi metodologik asoslari ko‘rib chiqiladi. Shu orqali qadriyatli munosabatni tarbiyalashda tarixiy-pedagogik merosning dolzarbligi va amaliy ahamiyati ochib beriladi. Kalit so‘zlar: Sharq mutafakkirlari, qadriyatli munosabat, Alouddin Attor, Alisher Navoiy, Forobiy, Beruniy, milliy-pedagogik asoslar, tarbiya, boshlang‘ich ta’lim, ma’naviyat, metodologiya, yosh avlod tarbiyasi. KIRISH Sharq mutafakkirlarining boy ma’naviy merosi mazkur jarayonning nazariy-metodologik asoslarini chuqur ochib berishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Alisher Navoiy, Alouddin Attor, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino singari allomalar o‘z asarlarida inson kamoloti, axloqiy poklik, ezgulikka intilish, ijtimoiy mas’uliyat va qadriyatli munosabat tarbiyasiga oid g‘oyalarning mukammal konsepsiyasini yaratganlar. Ularning qarashlari zamonaviy ta’lim jarayonida, ayniqsa boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining dunyoqarashini shakllantirishda, milliy va ma’naviy qadriyatlarni anglashga o‘rgatishda metodik tayanch vazifasini bajaradi. O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan, “Yangi O‘zbekiston - maktab ostonasidan boshlanadi” tamoyili asosida ta’lim tizimida olib borilayotgan yangilanishlar Sharq mutafakkirlarining merosiga qayta murojaat qilish, ulardagi pedagogik g‘oyalarni zamonaviy boshlang‘ich ta’limga tatbiq etish zaruratini kuchaytirmoqda. Zero, bu jarayon yosh avlodni nafaqat bilimli, balki milliy qadriyatlarga hurmat bilan qaraydigan, insoniy fazilatlarni qadrlaydigan shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi [2]. Shunday ekan, Sharq mutafakkirlari merosida qadriyatli munosabat tarbiyasining ilmiynazariy tahlili va uni boshlang‘ich ta’lim jarayoniga tatbiq etishning metodik imkoniyatlarini ochib berish mazkur maqolaning asosiy maqsadini tashkil etadi. Sharq mutafakkirlarining merosi insoniyat tamaddunining bebaho xazinasi bo‘lib, unda shaxs tarbiyasi, ma’naviyat, axloqiy poklik va qadriyatlarga hurmat masalalari o‘ziga xos ilmiyfalsafiy yondashuvda yoritilgan. Xususan, Abu Nasr Forobiy “Fozil shahar aholisining qarashlari” asarida jamiyat taraqqiyotining asosini axloqiy qadriyatlarni anglaydigan va ularga amal qiladigan shaxs tashkil etishini ta’kidlaydi [1]. Ibn Sino “Donishnoma” va “Tadbir almanozil” asarlarida ilm, tarbiya va axloqiy kamolotning o‘zaro uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Abu Rayhon Beruniy esa ilmiy bilimlarni insoniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish zarurligini qayd etib, axloqiy poklikni ilmning muqaddimasi sifatida baholaydi. Alisher Navoiy o‘zining 1017 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz “Mahbub ul-qulub”, “Xamsa” kabi asarlarida insonni mehr-oqibat, saxovat, adolat va sabr-toqat kabi fazilatlarga da’vat etib, qadriyatli munosabat tarbiyasining badiiy-pedagogik asoslarini shakllantirgan. Alouddin Attor va boshqa mutafakkirlarning pedagogik qarashlari ham yosh avlodni ma’naviy-axloqiy yetuklikka yetaklashda o‘ziga xos ahamiyatga ega [4]. Zamonaviy pedagogik adabiyotlarda esa qadriyatli munosabat tarbiyasining turli nazariy asoslari keng tahlil etilgan. Jumladan, J. Dewey, M. Montessori, L. Vygotskiy, K. Rogers singari olimlar shaxsni ijtimoiy muhit bilan uyg‘un holda tarbiyalash zarurligini ta’kidlab, bola shaxsida qadriyatlar tizimini shakllantirishning psixologik-pedagogik omillarini ochib berganlar. Mahalliy tadqiqotlarda (H. Yo‘ldoshev, N. Sayidahmedov, M. Ochilov, Sh. Yusupov va boshqalar) boshlang‘ich ta’lim jarayonida tarbiyaviy komponentlarning kuchaytirilishi, milliy qadriyatlarga asoslangan yondashuvlarning samaradorligi yoritib berilgan. Bu esa Sharq mutafakkirlarining merosini hozirgi zamon ta’lim jarayoniga uyg‘unlashtirish ilmiy jihatdan asosli ekanini ko‘rsatadi [5]. Metodologik jihatdan ushbu tadqiqotda tarixiy-pedagogik tahlil, komparativistik yondashuv va mazmuniy tahlil usullaridan foydalanildi. Avvalo, Sharq mutafakkirlarining asarlari tarixiy-pedagogik manba sifatida ko‘rib chiqildi, ulardagi g‘oyalarning zamonaviy ta’lim talablariga mosligi aniqlanib, ular tizimli ravishda tahlil qilindi. Shuningdek, Sharq va G‘arb olimlarining qarashlari qiyosiy jihatdan o‘rganildi, natijada qadriyatli munosabat tarbiyasi universal pedagogik kategoriya ekanligi aniqlashtirildi. Mazmuniy tahlil orqali esa mutafakkirlarning axloqiy-pedagogik qarashlari tizimlashtirildi hamda ularni boshlang‘ich ta’limga tatbiq etishning metodik imkoniyatlari ishlab chiqildi [3]. Sharq mutafakkirlarining merosi nafaqat ma’naviy-axloqiy qarashlar tizimi, balki pedagogik metodologiyaning mustahkam manbai sifatida ham qadrlanadi. Masalan, Farobiy shaxs tarbiyasini faqat nazariy bilimlar emas, balki amaliy odatlar orqali shakllanishini uqtirgan. Bu yondashuv zamonaviy pedagogikada “kompetensiyaviy yondashuv” tamoyili bilan uyg‘unlashadi. Ibn Sino bola ruhiyatini chuqur tahlil qilib, uning yosh xususiyatlariga qarab tarbiya berish lozimligini ta’kidlagan. Bu esa bugungi psixologik-pedagogik tadqiqotlarda “differensial ta’lim” prinsipi sifatida ilmiy asoslangan. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, qadriyatli munosabatni shakllantirish masalasi turli tarixiy davrlarda turlicha talqin etilgan. Masalan, Navoiy asarlarida ijtimoiy tenglik, insonparvarlik va saxovat qadriyat sifatida ko‘rilgan bo‘lsa, zamonaviy xalqaro pedagogik konsepsiyalarda “inklyuziv ta’lim”, “ijtimoiy adolat”, “gender tenglik” kabi kategoriyalar aynan shu qadriyatlarning hozirgi zamondagi talqinidir. Demak, Sharq mutafakkirlari merosini o‘rganish bizga qadriyatlarning tarixiy ildizlarini anglash va ularni zamonaviy ta’limga tatbiq etishda konseptual asos yaratadi [6]. Prognoz shuni ko‘rsatadiki, agar ta’lim tizimida qadriyatli munosabatlarni shakllantirishga yo‘naltirilgan metodik komplekslar keng joriy etilsa, 2030 yilga kelib, o‘quvchilarning ijtimoiy kompetensiyalari va qadriyatli qaror qabul qilish ko‘rsatkichlari kamida 20–25 % ga oshishi mumkin. Bu nafaqat shaxsiy darajadagi kamolotni, balki jamiyat miqyosida barqaror ma’naviy muhitni ta’minlaydi. Shunday qilib, muhokama jarayoni shuni ko‘rsatmoqdaki, Sharq mutafakkirlarining ilmiy-pedagogik merosi va zamonaviy pedagogika integratsiyasi o‘zaro uyg‘unlashgandagina, 1018 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida qadriyatli munosabatni shakllantirish samarador natijalarga olib keladi. Umuman olganda, muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, semiotik yondashuv asosida tashkil etilgan o‘quv-bilish faoliyati nafaqat o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini kengaytiradi, balki ularning ijodkorligi, mantiqiy tafakkuri va kommunikativ kompetensiyalarini ham rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Yuqorida olib borilgan ilmiy izlanishlar va tahlillar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘quv-bilish faoliyatini semiotik yondashuv asosida tashkil etish ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Belgilar, ramzlar, piktogrammalar va boshqa semiotik vositalardan foydalanish orqali o‘quvchilar mavzuni chuqurroq anglaydilar, uni eslab qolishlari osonlashadi hamda bilimlararo mantiqiy bog‘liqlikni mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shuningdek, semiotik yondashuv o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni, mustaqil qaror qabul qilishni va metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu jarayon nafaqat bilim va ko‘nikmalarni egallash, balki o‘quvchilarning ijtimoiy-madaniy identifikatsiyasini shakllantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, semiotik yondashuvning ta’lim jarayoniga joriy etilishi o‘qituvchilardan yuqori metodik tayyorgarlikni, individual yondashuvni va darsliklar hamda qo‘llanmalarning zamonaviylashtirilishini talab qiladi. Demak, kelgusida bu boradagi izlanishlar semiotik metodlarning o‘zbek ta’lim tizimiga moslashtirilgan variantlarini ishlab chiqishga, o‘qituvchilar malakasini oshirishga va xalqaro tajribalarni integratsiya qilishga qaratilishi lozim. Umuman olganda, semiotik yondashuv asosida tashkil etilgan o‘quv-bilish faoliyati boshlang‘ich ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqishi, o‘quvchilarning kognitiv salohiyati va ijodkorligini yuksaltirishi bilan birga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga tayanadigan zamonaviy ta’lim jarayonini shakllantirishda ishonchli ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. References: 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. O‘zbekiston Respublikasida boshlang‘ich ta’lim konsepsiyasi. — Toshkent: 2020. 2. Yo‘ldoshev J.G‘., Hasanboeva O.M. Pedagogika. — Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2019. — 412 b. 3. Ochilov M., Mahmudov B. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. — 368 b. 4. G‘ofurov K., Qodirova F. Didaktika asoslari va o‘quv jarayonini samarali tashkil etish. — Toshkent: Sharq, 2021. — 276 b. 5. Jalolov J.J. Ta’lim jarayonida interfaol metodlar. — Toshkent: Innovatsiya, 2022. — 215 b. 6. Hasanov I., Sattorov N. Semiotik yondashuvning pedagogik asoslari. — Toshkent: Fan, 2021. — 198 b. 7. Saussure, F. de. Course in General Linguistics. — New York: McGraw-Hill, 2011. — 350 p. Ибрагимова, Н. (2024). MATEMATIKA VA FIZIKA FANLARINI BEVOSITA BOG'LAB O'QITISHDA INTERFAOL METODLARNING O'RNI. Журнал универсальных научных исследований, 2(5), 1103-1110 1019 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz 8. Ulug‘Bekovna, I. N. (2024). UZLUKSIZ TA’LIM TIZIMIDA ANIQ FANLAR VA ULARNI O‘QITISHDA INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH. Science and innovation, 3(Special Issue 29), 373-375