TURLI SHAKLDAGI TUBERKULYOZ BILAN OG'RIGAN BEMORLARDA SEPSIS RIVOJLANISHINING ERTA ANIQLASH VA PROFILAKTIKASI

Sentabr, 2025-Yil 246 TURLI SHAKLDAGI TUBERKULYOZ BILAN OG‘RIGAN BEMORLARDA SEPSIS RIVOJLANISHINING ERTA ANIQLASH VA PROFILAKTIKASI Gʻofurjonov Mirzohid FJSTI, Pediatriya-2 kafedrasi assistenti https://doi.org/10.5281/zenodo.17383371 Annotatsiya. Mazkur ilmiy ish turli shakldagi tuberkulyoz bilan og‘rigan bemorlarda sepsis rivojlanishining erta aniqlash va profilaktikasiga bag‘ishlangan. Maqolada tuberkulyozning og‘ir shakllarida immunitetning pasayishi, infeksion asoratlar, ayniqsa sepsis xavfining ortishi bilan bog‘liq omillar tahlil qilingan. Shuningdek, sepsisni erta aniqlashda klinik belgilar, laborator ko‘rsatkichlar va zamonaviy diagnostik usullarning ahamiyati yoritilgan. Kalit so‘zlar: Tuberkulyoz, Sepsis, Erta Diagnostika, Profilaktika, Immunitet, Biomarkerlar. Turli shakldagi tuberkulyoz bilan og‘rigan bemorlarda sepsis rivojlanishining erta aniqlanishi va oldini olish bugungi kunda juda dolzarb masalalardan biridir. Chunki tuberkulyoz nafaqat o‘pka, balki boshqa organlarga ham zarar yetkazib, immun tizimni keskin zaiflashtiradi. Natijada bemor organizmi qo‘shimcha bakterial infeksiyalarga nisbatan himoyasiz holatga keladi, bu esa sepsis xavfini oshiradi. So‘nggi yillarda tuberkulyozning og‘ir va dori vositalariga chidamli shakllari ko‘paygani tufayli, sepsis bilan kechuvchi holatlar soni ham ortib bormoqda. Ushbu holat o‘z vaqtida aniqlanmasa, o‘lim ko‘rsatkichini sezilarli oshiradi. Shu sababli, kasallikning erta bosqichida sepsis belgilarini aniqlash, laborator diagnostika usullarini takomillashtirish hamda profilaktika choralarini kuchaytirish orqali bemorlarning hayot sifatini va omon qolish darajasini oshirish bugungi tibbiyotning muhim vazifasidir. Turli shakldagi tuberkulyoz bilan og‘rigan bemorlarda sepsis rivojlanishi – bu o‘ta xavfli asorat bo‘lib, u bemorning hayotini jiddiy xavf ostiga qo‘yadi. Tuberkulyoz infeksiyasi uzoq davom etuvchi surunkali yallig‘lanish jarayonini yuzaga keltiradi, bu esa organizmning immun tizimini zaiflashtiradi. Natijada ikkilamchi bakterial infeksiyalar oson rivojlanib, sepsis holatiga olib keladi. Ayniqsa o‘pka tuberkulyozi, dissimenlangan, kazeoz pnevmoniya va fibro-kavernoz shakllarda bu xavf yanada yuqori bo‘ladi. Sepsisni erta aniqlash uchun klinik belgilarni diqqat bilan kuzatish muhim. Haroratning keskin ko‘tarilishi, umumiy holsizlik, yurak urish tezligining oshishi, qon bosimining tushishi, nafas yetishmovchiligi, shuningdek, laborator tahlillarda leykotsitoz, CRP va prokalsitonin darajalarining oshishi sepsis rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, qonni bakteriologik tekshirish orqali patogen mikroorganizmlarni aniqlash diagnostikaning muhim bosqichidir. Profilaktika choralari asosan infektsiya manbaini bartaraf etish va immunitetni mustahkamlashga qaratiladi. Tuberkulyozni o‘z vaqtida va to‘liq davolash, antituberkulyoz dori vositalarini to‘liq kursda qo‘llash, gigiyena qoidalariga rioya qilish, bemorlarni muntazam tibbiy kuzatuvda saqlash zarur. Shu bilan birga, ikkilamchi infeksiyalarni erta bosqichda aniqlash va ularni antibiotik terapiyasi bilan nazorat qilish sepsisning oldini olishda katta ahamiyatga ega. Shuningdek, bemor organizmida immunitetni oshirish, to‘g‘ri ovqatlanish, vitaminlar va mikroelementlarni yetarli miqdorda qabul qilish ham profilaktik chora sifatida tavsiya etiladi. Sentabr, 2025-Yil 247 Zamonaviy yondashuvlar orasida prokalsitonin monitoringi va biomarkerlar yordamida sepsisni erta aniqlash usullari samarali natija bermoqda. Umuman olganda, tuberkulyoz bilan og‘rigan bemorlarda sepsisning erta aniqlanishi va profilaktikasi ko‘p tarmoqli yondashuvni talab qiladi. Bu yondashuv infeksionist, ftiziatr, laborator tahlilchi va reanimatologlar hamkorligida amalga oshirilishi lozim. Shu tarzda kompleks tibbiy nazorat orqali o‘lim holatlarini kamaytirish va bemorlarning hayot sifatini yaxshilash mumkin. Xulosa: Turli shakldagi tuberkulyoz bilan og‘rigan bemorlarda sepsis rivojlanishi — bu zamonaviy tibbiyot oldida turgan eng muhim klinik va epidemiologik muammolardan biridir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, immunitetning pasayishi, uzoq davom etuvchi yallig‘lanish jarayoni, dori vositalariga chidamlilik va kech tashxis qo‘yilishi sepsis rivojlanish xavfini sezilarli darajada oshiradi. Shuning uchun bunday bemorlarda klinik va laborator nazoratni kuchaytirish, prokalsitonin, CRP, leykotsitlar soni kabi erta diagnostik biomarkerlarni muntazam kuzatish zarurdir. Profilaktika choralariga to‘liq antituberkulyoz terapiyani o‘z vaqtida va to‘g‘ri o‘tkazish, gigiyena va aseptika qoidalariga rioya qilish, immunitetni mustahkamlovchi omillarni qo‘llash hamda qo‘shimcha bakterial infeksiyalarni erta aniqlab davolash kiradi. Bundan tashqari, ftiziatr, infeksionist va laborator shifokorlar o‘rtasidagi yaqin hamkorlik bemor holatini yaxshiroq nazorat qilish imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. “O‘pka va o‘pka tashqarisi tuberkulyozini tashxislash va davolash bo‘yicha klinik protokollar”, Toshkent, 2023. – 145 bet. 2. World Health Organization (WHO). Global Tuberculosis Report 2024. Geneva: World Health Organization, 2024. – 210 p. 3. Gʻofurjonov, M. (2025). THE DYNAMICS OF THE INCREASE IN ALLERGIC RESPIRATORY DISEASES IN CHILDREN UNDER CLIMATE CHANGE CONDITIONS AND PREVENTIVE MEASURES. Modern Science and Research, 4(5), 161-165. 4. Sepsis-3 Task Force. Singer M., Deutschman C. S., Seymour C. W., et al. “The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3).” JAMA, 2016; 315(8): 801–810. 5. Gʻofurjonov, M. (2025). IQLIM OʻZGARISHI VA OʻSIMLIK CHANGLARI MAVSUMIY ALLERGIK BRONXITGA TAʼSIRI. Modern Science and Research, 4(5), 64-66. 6. Garkavi L. H., Kvetnoy I. M. “Immunological and inflammatory mechanisms in tuberculosis and sepsis comorbidity.” Russian Journal of Infection and Immunity, 2021; 11(3): 389–397. 7. Gʻofurjonov, M. (2025). EVALUATION OF CLINICAL TYPES, SEVERITY LEVELS AND EFFECTIVENESS OF TREATMENT STRATEGIES OF ACUTE BRONCHIOLITIS IN CHILDREN. Modern Science and Research, 4(5), 80-84. Sentabr, 2025-Yil 248 8. Gʻofurjonov, M. (2025). FACTORS CONTRIBUTING TO THE CHRONICITY OF RESPIRATORY INFECTIONS IN PRESCHOOL-AGED CHILDREN AND METHODS FOR THEIR PREVENTION. Modern Science and Research, 4(5), 101-103.