OLIY TA'LIM PROFESSOR-O'QITUVCHILARINING KASBIY KO'RSATGICHLARINI TAKOMILLASHTIRISH (KPI)

1054 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz OLIY TA’LIM PROFESSOR-O‘QITUVCHILARINING KASBIY KO‘RSATGICHLARINI TAKOMILLASHTIRISH (KPI) Sultanov Orifjon Sodiqovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17385773 Annotatsiya: Ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalarida professor-o‘qituvchilarning kasbiy faoliyati samaradorligini baholashda KPI (Key Performance Indicator) tizimini joriy etishning mazmuni, ahamiyati va afzalliklari tahlil qilinadi. Shuningdek, KPI ko‘rsatkichlarini milliy ta’lim tizimi sharoitiga moslashtirish yo‘llari haqida taklif va tavsiyalar ilgari suriladi. Kalit so‘zlar: KPI, oliy ta’lim, professor-o‘qituvchi, kasbiy kompetensiya, ta’lim sifati, baholash tizimi. Аннотация: В данной статье анализируется содержание, значение и преимущества внедрения системы KPI (Key Performance Indicator) при оценке эффективности профессиональной деятельности профессорско-преподавательского состава в высших учебных заведениях. Также будут выдвинуты предложения и рекомендации о путях адаптации показателей KPI к условиям национальной системы образования. Ключевые слова: KPI, высшее образование, профессорско-преподавательский состав, профессиональная компетенция, качество образования, система оценки. Abstract: This article analyzes the content, significance, and advantages of implementing the KPI (Key Performance Indicator) system in assessing the effectiveness of the professional activities of professors and teachers in higher educational institutions. Also, proposals and recommendations will be put forward on ways to adapt KPI indicators to the conditions of the national education system. Keywords: KPI, higher education, professor-teacher, professional competence, quality of education, assessment system. Kirish: So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida oliy ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, xalqaro standartlarga mos raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash, professoro‘qituvchilarning ilmiy salohiyatini yuksaltirish borasida izchil islohotlar olib borilmoqda. Oliy ta’lim sohasi bugun nafaqat bilim berish, balki innovatsion g‘oyalarni amaliyotga tatbiq etish, ilmiy-tadqiqot faoliyatini rivojlantirish va ta’lim sifatini uzluksiz oshirib borish markaziga aylangan. Shu nuqtayi nazardan, professor-o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatini zamonaviy mezonlar asosida baholash zaruriyati kun tartibiga chiqdi. Bugungi global ta’lim maydonida raqobat kuchayib borar ekan, har bir oliy ta’lim muassasasi o‘z professor-o‘qituvchilarining samaradorligini, natijadorligini aniq mezonlar orqali baholashga ehtiyoj sezmoqda. Aynan shunday sharoitda KPI (Key Performance Indicator) – ya’ni asosiy faoliyat samaradorlik ko‘rsatkichlari tizimi joriy etilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu tizim o‘qituvchining mehnat faoliyatini aniq raqamlar, sifat mezonlari va natijaviylik darajasi asosida baholash imkonini beradi.KPI tizimi ilg‘or xorijiy mamlakatlarda ta’lim boshqaruvining ajralmas qismi bo‘lib, o‘qituvchining dars sifati, ilmiy ishlanmalari, talabalar bilan ishlash darajasi, ilmiy maqolalar soni, xalqaro loyihalardagi ishtiroki kabi ko‘rsatkichlarni kompleks tahlil etadi. Shu orqali har bir xodimning mehnat 1055 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz samaradorligi aniq raqamlar bilan ifodalanadi va bu natijalarga asoslangan holda rag‘batlantirish tizimi yo‘lga qo‘yiladi.O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida ham so‘nggi yillarda professor-o‘qituvchilarning faoliyatini KPI asosida baholashga doir dastlabki tajribalar shakllanmoqda. Jumladan, Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan qator universitetlarda o‘qituvchilarning yillik natijalari KPI tizimi orqali tahlil qilinmoqda. Bu jarayon bir tomondan ta’lim jarayonida shaffoflikni ta’minlasa, ikkinchi tomondan o‘qituvchini o‘z ustida ishlashga, yangilik yaratishga undaydi. Asosiy qism: Zamonaviy ta’lim boshqaruvida KPI (Key Performance Indicator) – ya’ni asosiy faoliyat samaradorlik ko‘rsatkichlari tizimi – professor-o‘qituvchilarning mehnat faoliyatini natijaga yo‘naltirilgan holda baholashning samarali vositasi hisoblanadi. Bu tizim o‘qituvchining mehnatini faqat dars yuklamasi yoki tajribasi asosida emas, balki ilmiy, pedagogik va innovatsion yutuqlari orqali aniqlash imkonini beradi [1]. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-sonli “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” to‘g‘risidagi Farmonida ta’lim tizimining samaradorligini oshirish, professor-o‘qituvchilarni natijadorlik asosida rag‘batlantirish hamda ularning faoliyatini adolatli baholash mexanizmlarini joriy etish zarurligi ta’kidlangan [2]. Shu maqsadda oliy ta’lim muassasalarida KPI tizimini tatbiq etish islohoti yo‘lga qo‘yildi. KPI tizimining asosiy maqsadi — o‘qituvchining kasbiy faolligini aniqlash, natijadorlikni oshirish va rag‘batlantirish tizimini shaffof qilishdir. U quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: • Ta’lim sifati — dars o‘tish uslubi, talabalar bilimini baholash, o‘quv jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanish; • Ilmiy faoliyat — maqolalar, monografiyalar, grant va ilmiy konferensiyalardagi ishtirok; • Tarbiyaviy ishlar — talabalar bilan ishlash, ma’naviy-ma’rifiy tadbirlardagi faollik; • Innovatsion faoliyat — yangi o‘quv dasturlari, xalqaro loyihalar, raqamli ta’lim resurslaridan foydalanish darajasi. KPI tizimining afzalligi shundaki, u o‘qituvchining faoliyatini raqamli mezonlar asosida baholaydi, bu esa subyektiv yondashuvlarni kamaytiradi. Natijada, o‘qituvchi o‘z mehnat natijasini aniq raqamlar orqali ko‘ra oladi, bu esa uning kasbiy o‘sish motivatsiyasini kuchaytiradi. Bugungi kunda O‘zbekistonning qator oliy ta’lim muassasalarida KPI tizimi sinov tariqasida joriy etilgan bo‘lib, natijalar bu tizim o‘qituvchilarni o‘z ustida ko‘proq ishlashga undayotganini ko‘rsatmoqda [3]. KPI tizimining samaradorligi to‘plangan ma’lumotlarning sifati va ishonchliligiga bevosita bog‘liq. Agar ma’lumotlar to‘liq bo‘lmasa yoki xatoliklar bilan kiritilsa, natijada o‘qituvchilar faoliyatining haqiqiy ko‘rsatkichlari noto‘g‘ri baholanishi mumkin. Shu sababli oliy ta’lim muassasalarida ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va saqlash tizimlarini takomillashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda [4]. Birinchidan, turli bo‘limlarda to‘planadigan ma’lumotlar o‘zaro uyg‘unlashtirilmagan bo‘lishi mumkin. Masalan, ilmiy faoliyat, o‘quv jarayoni va tashkiliy ishlar haqidagi ma’lumotlar turli formatda yuritiladi. Bu esa KPI tizimida yagona hisob-kitob mexanizmini yaratishni qiyinlashtiradi. Ikkinchidan, ma’lumotlarning yangilanmasligi ham katta muammo sanaladi. Ayrim holatlarda ma’lumotlar yil davomida qayta kiritilmaydi yoki tasdiqlanmagan holatda qoladi. Natijada KPI baholash jarayonida o‘qituvchining haqiqiy natijalari inobatga olinmaydi. Shu sababli, avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini joriy etish zarur [5]. Uchinchidan, ma’lumotlarni boshqarish siyosatining yetishmasligi kuzatiladi. Har bir oliy ta’lim muassasasi 1056 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz ma’lumotlarni yig‘ish, tekshirish va saqlash bo‘yicha aniq reglamentga ega bo‘lmasa, sifat nazorati izchil amalga oshmaydi. Natijada KPI ko‘rsatkichlarining aniqligi va ishonchliligi kamayadi [6]. Yuqoridagi holatlar KPI tizimini samarali qo‘llashga to‘sqinlik qiladi. Shu sababli ma’lumotlar bazasining to‘liqligi, yangilanish tezligi va sifat nazorati uchun yagona elektron platforma yaratish bugungi kunda muhim zarurat hisoblanadi. Hozirgi globallashuv sharoitida oliy ta’lim tizimi oldida turgan asosiy vazifalardan biri — o‘qituvchilarning kasbiy salohiyatini doimiy ravishda oshirish va ularning faoliyatini natijaviylikka yo‘naltirishdir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ta’lim sifatini ta’minlash bevosita o‘qituvchining malakasi, motivatsiyasi va ilmiy-ijodiy faolligiga bog‘liqdir [7]. Kasbiy ko‘rsatkichlar tizimi (KPI) o‘qituvchilarning ish samaradorligini o‘lchashda muhim mezon sifatida xizmat qiladi. U nafaqat o‘qituvchining dars o‘tish jarayonini, balki ilmiy faoliyatini, talabalarga individual yondashuvini, xalqaro loyihalarda ishtirokini ham baholaydi. Shu boisdan, KPI tizimini takomillashtirishda quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratish lozim. Birinchidan, innovatsion ta’lim texnologiyalarini joriy etish muhim ahamiyatga ega. Professor-o‘qituvchilar zamonaviy pedagogik metodlar, masofaviy ta’lim platformalari va raqamli vositalardan faol foydalanishlari zarur. Bu o‘z navbatida ularning faoliyatini natijadorlik nuqtai nazaridan yuqori bosqichga olib chiqadi [8]. Ikkinchidan, motivatsiya tizimini qayta ko‘rib chiqish zarur. Har bir o‘qituvchining mehnati natijalariga qarab moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish mexanizmlari ishlab chiqilishi kerak. Rag‘bat o‘qituvchini faollikka undaydi, o‘z ustida ishlashga turtki beradi [9]. Uchinchidan, ilmiy salohiyatni oshirishga e’tibor qaratish lozim. O‘qituvchilarning ilmiy maqolalari, monografiyalari, xalqaro indeksdagi jurnallarda chop etilgan ishlarini baholash orqali ularning ilmiy faoliyatini tahlil qilish kerak. Shu bilan birga, xorijiy universitetlar bilan hamkorlikni kengaytirish, qo‘shma tadqiqotlar olib borish imkoniyatlarini yaratish ham muhim [10]. To‘rtinchidan, kasbiy malaka oshirish va qayta tayyorlash kurslarini tizimlashtirish lozim. Har bir professor-o‘qituvchi kamida uch yilda bir marta zamonaviy talablar asosida o‘z malakasini oshirishi shart. Bu jarayon KPI natijalariga bevosita ta’sir etadi [11]. Fikrimizcha, KPI tizimini joriy etish orqali oliy ta’lim muassasalarida sog‘lom raqobat muhiti shakllanadi. Chunki har bir o‘qituvchi o‘z natijalarini oshirishga, kasbiy faoliyatini yangilashga intiladi. Natijada ta’lim sifati, talabalar bilimi va ilmiy izlanishlar samaradorligi ortadi. Shuningdek, KPI natijalari asosida o‘qituvchilarning lavozimga tayinlanishi, mukofotlanishi yoki grantlarda ishtirok etish huquqi belgilanadigan tizimni shakllantirish maqsadga muvofiqdir. Bu esa baholash tizimini yanada adolatli va shaffof qiladi. Xulosa: Oliy ta’lim tizimida professor-o‘qituvchilarning kasbiy ko‘rsatkichlarini takomillashtirish (KPI) – bu zamonaviy ta’lim sifatini oshirishda eng muhim omillardan biridir. Chunki o‘qituvchining mehnati faqat dars jarayonidagi ishtiroki bilan emas, balki uning ilmiy, metodik, tarbiyaviy va innovatsion faoliyati bilan ham baholanishi lozim. Shunday yondashuvgina ta’lim muassasalarida natijadorlik, mas’uliyat va adolat tamoyillarini qaror toptiradi. Bugungi kunda raqamli transformatsiya jarayonlari shiddat bilan kechayotgan bir paytda, professor-o‘qituvchilarning faoliyatini aniq mezonlar asosida baholash zaruriyati yanada ortmoqda. KPI tizimini samarali joriy etish orqali o‘qituvchilar o‘z ustida ishlashga, ilmiy izlanishlar olib borishga, ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalarni qo‘llashga intiladilar. Bu esa, o‘z navbatida, oliy ta’lim tizimining xalqaro raqobatbardoshligini oshiradi. 1057 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Kelgusida KPI tizimini takomillashtirishda xalqaro tajribalarni o‘rganish, milliy sharoitga moslashtirilgan baholash modellari ishlab chiqish hamda o‘qituvchilarning ijtimoiy-iqtisodiy rag‘batlantirish mexanizmlarini kengaytirish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qoladi. Zero, ta’lim sifatining asosi – bu o‘z kasbiga sadoqatli, yangilikka intiluvchi va natijadorlikka yo‘naltirilgan o‘qituvchidir. References: 1. Karimova N. Oliy ta’limda natijadorlik ko‘rsatkichlarini baholash tizimi (KPI). — Toshkent: Fan, 2024. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-sonli Farmoni “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”. 3. Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi rasmiy sayti: www.edu.uz, 2024-yilgi ma’lumotlar. 4. Rasulov, B. (2023). Ta’lim tizimida ma’lumotlarni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish masalalari. “Ta’lim islohotlari” jurnali, №3, 41–47. 5. Ismoilova, G. (2022). Oliy ta’limda KPI tizimini joriy etishning texnik va tashkiliy jihatlari. “Innovatsion rivojlanish” ilmiy jurnali, №2, 58–64. 6. www.stat.uz — O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi rasmiy veb-sayti. 7. UNESCO Education Report, 2023. Higher Education and Teaching Quality Standards. 8. Karimov A. Raqamli ta’lim texnologiyalarini joriy etishda zamonaviy yondashuvlar. – Toshkent: Oliy ta’lim, 2022. 9. Abdug‘afforov M. Oliy ta’lim tizimida motivatsiya mexanizmlarini takomillashtirish masalalari. – “Ta’lim va innovatsiyalar” jurnali, №3, 2023. 10. OECD. Performance Measurement in Higher Education: Best Practices and Challenges, 2022. 11. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Oliy ta’lim tizimida o‘qituvchilar malakasini oshirish tartibi to‘g‘risida”gi qarori, 2024-yil.