BOLALAR NUTQINING PSIXOLINGVISTIK TADQIQI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 270 BOLALAR NUTQINING PSIXOLINGVISTIK TADQIQI Qozoqboyeva Dilfuzaxon Andijon davlat chet tillari instituti dotsenti, f.f.f.d (PhD) Annotatsiya: Ushbu maqolada bolalar nutqining psixolingvistik jihatlari tahlil qilinadi. Nutq rivojlanishining bosqichlari, psixik jarayonlar bilan o‘zaro aloqasi, tadqiqot metodlari va nutq buzilishlarini aniqlash usullari yoritilgan. Shuningdek, psixolingvistik yondashuvning pedagogika, logopediya hamda oilaviy tarbiyada qo‘llanishi haqida so‘z yuritiladi. Maqola natijalari bolalar nutqini chuqur o‘rganish va uni rivojlantirishda nazariy hamda amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: psixolingvistika, bola nutqi, nutq rivojlanishi, psixik jarayonlar, logopediya. Psixolingvistika insonning til va nutq faoliyatini ong jarayonlari bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganadigan fan sohasi hisoblanadi. Ayniqsa, bolalar nutqining shakllanishi va rivojlanishi psixolingvistikaning muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biridir. Chunki til ijtimoiy hodisa bo‘lsada, uni o‘zlashtirish jarayoni har bir bolaning individual psixik rivojlanishiga chambarchas bog‘liqdir. Nutq bolaning ijtimoiylashuvi, tafakkuri va shaxsiyati shakllanishining asosiy vositasi sifatida muhim ahamiyatga ega. Shu sababli bolalar nutqini psixolingvistik tadqiq qilish ilmiy va amaliy nuqtai nazardan katta ahamiyat kasb etadi. Bolalar nutqini o‘rganishda bir nechta vazifalar mavjud. Ulardan eng asosiylari nutq rivojlanish bosqichlarini aniqlash, psixik jarayonlar bilan o‘zaro ta’sirini tahlil qilish, til qobiliyatining tabiiy mexanizmlarini izohlash hamda nutq buzilishlarini erta tashxislashdan iboratdir. Bola nutqi turli bosqichlardan o‘tadi. Prelingvistik davrda, ya’ni 0–1 yosh oralig‘ida bola tovushlarga sezgir bo‘ladi, ona ovozini ajrata oladi va g‘o‘ng‘illash kabi tabiiy tovushlarni chiqaradi. Keyingi bosqich bir so‘zli nutq davri bo‘lib, bunda bola “mama”, “dada”, “ber” kabi oddiy so‘zlardan foydalanadi. Ko‘pincha bitta so‘z butun gap ma’nosini anglatadi. Masalan, “suv” deganda “suv ichmoqchiman” mazmuni yashirinadi. Ikki-uch yosh oralig‘ida bola sodda gaplar tuza boshlaydi, lug‘ati kengayadi va ikki-uch so‘zli jumlalardan foydalanadi. 3–6 yosh oralig‘ida esa grammatik tuzilma shakllanadi: bola murakkab gaplar tuzadi, fe’l zamonlari va egalik qo‘shimchalarini qo‘llaydi, tafakkur jarayonlari bilan nutq faoliyati yanada uyg‘unlashadi. Psixolingvistik tadqiqotlarda turli metodlardan foydalaniladi. Kuzatish usuli yordamida bola nutqi tabiiy sharoitda, masalan, oilaviy muloqot yoki bog‘cha jarayonida qayd etiladi. Eksperiment usuli esa maxsus topshiriqlar orqali bolaning so‘zlash va tushunish qobiliyatini tekshiradi. Testlash bolaning lug‘at boyligi, grammatik bilimlari, eslab qolish va qayta aytish imkoniyatlarini baholashga yordam beradi. Suhbat usuli esa bolaning qiziqishlariga asoslanib, savol-javob orqali uning nutqiy ko‘nikmalarini o‘lchash imkonini beradi. Ushbu metodlar yordamida nafaqat umumiy rivojlanish qonuniyatlari, balki individual farqlar ham aniqlanadi. Nutq rivojlanishi boshqa psixik jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq. Xotira so‘zlarni eslab qolish va qayta tiklash jarayonida muhim ahamiyatga ega bo‘lsa, diqqat muloqot jarayonida zarur so‘zlarni tanlashda yordam beradi. Idrok atrofdagi predmetlarni nomlashni ta’minlaydi, tafakkur esa grammatik jihatdan to‘g‘ri gap tuzishning asosi hisoblanadi. Shu sababli bolaning nutqiy rivojlanishini o‘rganish uning psixik rivojlanishini tushunishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 271 Shuningdek, psixolingvistik tadqiqotlar bolalar nutqida uchraydigan buzilishlarni erta aniqlash imkonini beradi. Masalan, dizlaliya - tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish, alaliya - nutqning sust rivojlanishi yoki umuman shakllanmasligi, duduqlanish esa nutq tempi va ritmining buzilishi hisoblanadi. Bunday muammolarni o‘z vaqtida aniqlash logopedik amaliyotda muhimdir. Psixolingvistik yondashuv ularning sabablarini aniqlash va bartaraf etish yo‘llarini ishlab chiqishga yordam beradi. Bolalar nutqini rivojlantirishda psixolingvistik yondashuvning amaliy ahamiyati kengdir. Pedagogika sohasida o‘qituvchilar bolalar bilan ishlashda ularning nutq rivojlanish bosqichlarini hisobga oladilar. Logopediya amaliyotida esa nutq nuqsonlarini aniqlash va tuzatishda samarali natijalar beradi. Oilaviy tarbiya jarayonida ota-onalar ertak o‘qish, qo‘shiq aytish, savol-javob o‘yinlari orqali bolalarning lug‘at boyligini kengaytirib, grammatik ko‘nikmalarini mustahkamlash imkoniga ega bo‘ladilar. Xulosa qilib aytganda, bolalar nutqining psixolingvistik tadqiqi til va ongning o‘zaro bog‘liqligini chuqur anglashga yordam beradi. Nutq rivojlanishini izchil o‘rganish bolaning tafakkuri, xotirasi, diqqat va shaxsiyati shakllanishini yanada mukammal tushunish imkonini beradi. Psixolingvistik yondashuv esa nafaqat ilmiy tahlil uchun, balki ta’lim-tarbiya, oilaviy muhit va logopedik amaliyotda ham samarali qo‘llanishi bilan ahamiyatlidir. Shu bois, bolalar nutqini psixolingvistik nuqtai nazardan tadqiq qilish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega bo‘lib, jamiyatning barkamol avlod tarbiyasiga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Выготский Л.С. Мышление и речь. — Москва, 1934. 2. Леонтьев А.А. Основы психолингвистики. — Москва: Смысл, 1997. 3. Эльконин Д.Б. Психология развития. — Москва: Педагогика, 1989. 4. O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi. Bolalar nutqini rivojlantirish metodik qo‘llanma. — Toshkent, 2019. 5. Karimova V.M. Psixologiya asoslari. — Toshkent: O‘qituvchi, 2004.