ТУРКИСТОН ТОҒ ТИЗМАСИДА ИНТРОДУКЦИЯ ШАРОИТИДА ЎСАЁТГАН НИНАБАРГЛИ ДАРАХТ ТУРЛАРИНИНГ ҲОЛАТИ

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 279 ТУРКИСТОН ТОҒ ТИЗМАСИДА ИНТРОДУКЦИЯ ШАРОИТИДА ЎСАЁТГАН НИНАБАРГЛИ ДАРАХТ ТУРЛАРИНИНГ ҲОЛАТИ Ҳамроев Ҳ.Ф., Туратов М.Н. Тоғлар ер юзининг атиги 12% ни эгаллаган бўлса-да, дунёдаги чучук сувнинг 60% ни таъминлайди. Тоғли ўрмонлар тоғли ва пасттекислик аҳолиси томонидан истеъмол қилинадиган ва саноатда фойдаланиладиган сувнинг миқдори ва сифатига катта таъсир кўрсатади. Тоғ ўрмонлари кесилиб, ер ҳимоясиз қолса, тупроқ эрозияси кучаяди, бу эса канал ва дарёлардаги сув сифатини ёмонлаштиради. Дунё бўйлаб кўплаб шаҳарлар тоғли сувга таянади. Масалан, Вена сувининг 95% и Шимолий Алп тоғларининг тоғли ўрмонларидан келади. Гондураснинг Тегусигалпа шаҳридаги сувнинг 40%и Ла Тигра миллий боғининг булутли ўрмонларидан келади. Кенияда Кения тоғидаги сув гидроэнергетиканинг 97% ни ишлаб чиқаради. Осиёда Тибет платоси тахминан уч миллион одамни сув билан таъминлайди [6]. 2023-йилнинг март ойи ҳолатига кўра, дунёдаги тоғ ўрмонлари хавф остида. Олимларнинг таъкидлашича, 2001 йилдан бери тоғли ўрмонлар майдони 7% га - 78 миллион гектарга қисқарган. Ўрмонларнинг кесилиши, қишлоқ хўжалигининг кенгайиши ва ёнғинлар дарахт қопламининг кескин йўқолишининг асосий сабаблари эди [7]. Ушбу ўрмонлар майдонини кенгайтириш ва мавжудларини яхшилаш учун интродукция қилинган турлардан фойдаланиш муҳим ҳисобланади. Бу эса тоғли ҳудудлардаги ўрмонлардан рекреацион мақсадларда ҳам фойдаланиш имкониятларини оширишга хизмат қилади [4-5] Қорақарағайларнинг қадимий қолдиқлари бўр давридан, кейинчалик плеоцен ва плейстоцен даврларидан маълум бўлиб, улар Европа, Осиё, Шимолий Америка ҳудудларидан топилган [1-2]. Есипова Т.В. маълум қиладики қорақарағайларнинг қолдиқлари Англия эоцена қатламларида, шунингдек Аляска ва Прибалтикада ҳам топилган. [3]. жадвал Туркистон тоғ тизмаси Кўлсой ҳудудида интродукция қилинган айрим нинабаргли дарахтзорларнинг майдони ва ҳолати № Дарахт тури Экилиш схемаси, м Майдони, га Ҳолати 1 Оддий қарағай 3х2 0,24 яхши 2 Қрим қарағайи 3х2 0.54 яхши 3 Оддий қорақарағай 3х2 0.42 яхши 4 Шренк қорақарағайи 3х2 1,26 яхши 5 Сибир оққарағайи 3х2 0.12 яхши 6 Сибир тилоғочи 3х2 1,42 яхши жами 4,0 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 280 Республикамиздаги тоғли ҳудудларда ҳимоя дарахтзорларини барпо этишда фойдаланиладиган дарахт турларининг ассортиментини ошириш мақсадида 1970 йил Туркистон тоғ тизмасининг Кўлсой ҳудудида Pinaceae оиласига мансуб бўлган турларни ўстириш бошланган бўлиб, ҳозирги кунда ҳам уларнинг мавжуд эканлиги яъни ўсибривожланишда давом этаётганлигини қайд этиб ўтишимиз мумкин. Туркистон тоғ тизмасининг Кўлсой ҳудудидан ташқари, Зомин санаторияси ҳудудларида ҳам ушбу турлардан фойдаланган ҳолда кўкаламзорлаштириш ишлари амалга оширилган. Зомин санаторияси ҳудудидаги нинабаргли дарахтлар катта ёшли бўлиб кўчатидан экилган ҳисобланади. расм. Тажриба майдонларидаги интродукция қилинган нинабаргли дарахтларининг ҳолати (2022-2024 йй.) Кўлсой ҳудудидаги нинабаргли дарахтларнинг барчаси 3х2 м схемада 4 гектар майдонган экилган бўлиб, унда оддий қарағай – 0,24 га, қрим қарағайи – 0,54 га, оддиқ қорақарағай – ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 281 0,42 га, шренк қорақарағайи – 1,26 га, сибир оққарағайи – 0,12 га ва сибир тилоғочи – 1,42 га ни ташкил этади. Ушбу турлардан ташкил топган дарахтзорларнинг умумий ҳолати яхши бўлиб, ҳозирги кунда ўсишда давом этаётганлиги аниқланди яъни барча турларда йиллик ўсиш кўрсаткичлари мавжудлиги аниқланди. Тадқиқотларимизда Туркистон тоғ тизмасининг Кўлсой участкаси ҳудудида интродукция қилинган турларнинг ҳолати яхши эканлиги ҳамда ҳозирги кунда ўсишда давом этаётганлиги аниқланди. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Дружинин Н. А. Результаты и оценка многолетней интродукции на особо охраняемых природных территориях южно-таежного района / Н. А. Дружинин Ф. Н. Дружинин, Д. М. Корякина [и др.] // Известия высших учебных заведений. Лесной журнал. – 2020. – № 6 (378). – С. 74–87. 2. Есипова Т.В. Особенности биологии роста видов Ель в Ботаническом саду АН Уз ССР, Интродукция и акклиматизация растений.- 1987. – Вып.21. – с. 82-90. 3. Есипова Т.В. Повышение грунтовой всхожести семян и сохранности сеянцев интродуцированных видов рода Picea, интродукция и акклиматизация растений.- 1986.- Вып. 20.-с. 35-41 4. Хамроев Х.Ф., Туратов М.Н. Нинабаргли ўрмонлар ва уларнинг аҳамияти. Science and innovation, 2024. C. 566-567 5. Хамроев Х., Убойдуллаев Р. Экотуризмни ривожлантириш учун дарахт турларини танлаш ва лойиҳалаштириш принциплари. Science and innovation, 2023. C. 507-511 6. https://www.frontiersin.org/research-topics/40379/mountainous-forest-ecosystemschallenges-and-management-implications/magazine 7. https://www.gismeteo.ru/news/science/gorne-lesa-stremitelno-ischezajut-chto-ugrozhaetvsem-ekosistemam-planety/