SURXONDARYO VILOYATINING ISHGA SOLINMAGAN IQTISODIY IMKONIYATLARI: TRANZIT-LOGISTIKA VA AGRO-QAYTA ISHLASH YO'NALISHLARI (2020–2025 YILLAR TAHLILI)

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 286 SURXONDARYO VILOYATINING ISHGA SOLINMAGAN IQTISODIY IMKONIYATLARI: TRANZIT-LOGISTIKA VA AGRO-QAYTA ISHLASH YO‘NALISHLARI (2020–2025 YILLAR TAHLILI) Bekzod Muhammadjonov Olimjon o`g`li Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi, Surxondaryo hududiy filiali bosh mutaxassisi e-mail: [email protected], +99895-831-05-15 Mirzayev Djurabek Oltiboyevich Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi, Surxondaryo hududiy filiali bosh mutaxassisi e-mail: [email protected], +99891-902-23-02 Abstract:Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning janubiy chegarada joylashganligi sababli tranzit-logistika va agro-qayta ishlash yo‘nalishlarida katta potentsialga ega. Biroq hozirgacha bu imkoniyatlarning faqat qismi ishga solingan. Ushbu tadqiqot 2020–2025 yillar oralig‘ida viloyatning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini tahlil qiladi, asosan transport-logistika va agro-qayta ishlash sohalaridagi bo‘shliq va imkoniyatlarni aniqlaydi. Metodik jihatdan statistik tahlillar, SWOT tahlili va komparativ taqqoslash usullari qo‘llanildi. Natijalarga ko‘ra, Termiz erkin savdo zonasi va transport yo‘laklari (Trans-Afghan yo‘lagi) mintaqaga qo‘shimcha quvvat bera oladi. Biroq infratuzilma, kadrlar va moliyaviy omillar to‘siqlar sifatida qolmoqda. Tavsiyalar sifatida davlat-xususiy sheriklik, logistika markazlari, investitsiya stimul va kadr tayyorlash bo‘yicha chora-tadbirlar taklif qilinadi. Kalit so‘zlar: Surxondaryo, tranzit, erkin savdo zonasi, agro-qayta ishlash, logistika Kirish Surxondaryo viloyati geografik jihatdan Afg‘oniston bilan chegaradosh bo‘lib, markaziy tranzit yo‘laklarida muhim rol o‘ynashi mumkin. Biroq, hududning iqtisodiy salohiyatining katta qismi hali ishga solinmagan. Prezident va viloyat hokimligi tomonidan qator maqsadlar qo‘yilgan: 1,5 milliard dollar investitsiya jalb etish, sanoat mahsulotini 12 trillion so‘mga yetkazish, eksportni 500 million dollarga ko‘tarish, 400 mingga yaqin aholini band qilish. Hududiy statistikadan ma’lumki, Surxondaryo viloyati 2022 yil yanvar–avgust davrida tashqi savdo aylanmasida $266,8 mln miqdorida ishtirok etgan, unda eksport ulushi 56,6%, import esa 43,4%ni tashkil etgan. Eksport mahsulotlarida oziq-ovqat (45,9%) va sanoat tovarlari (43,7%) asosiy rol o‘ynagan. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 287 Shuningdek, O‘zbekiston umumiy darajada 22 ta erkin savdo zonalariga ega bo‘lib, ularning maqsadi – investitsiyalar jalb qilish, eksportni rag‘batlantirish va sanoatni rivojlantirishdir. Biroq, logistika operatorlari uchun FEZ hududlarida soliq imtiyozlari kam berilganligi logistika sohasining rivojlanishini cheklaydi. Kirish bo‘limida quyidagi savollar ko‘riladi: Surxondaryoda qaysi iqtisodiy imkoniyatlar hanuz ishga solinmagan? Qanday yo‘nalishlar (logistika, tranzit, agro-qayta ishlash) cheksiz potentsialga ega? Ularni rivojlantirish uchun qanday strategiyalar qo‘llanishi mumkin? Metodlar Ushbu tadqiqot quyidagi usullardan foydalangan: 1. Statistik tahlil — Surxondaryo viloyatining 2020–2025 yillariga oid iqtisodiy, investitsion va tashqi savdo ko‘rsatkichlari rasmiy statistika (viloyat statistika bo‘limi, respublika statistikasi) bazasidan olinadi. 2. SWOT tahlili — viloyatning kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va xavf-tahlikalari aniqlanadi. 3. Komparativ va komparativ-tajriba tahlili — boshqa FEZ hududlari va mintaqaviy tranzit markazlari bilan solishtirma ko‘rib chiqiladi (masalan, Navoiy, Angren) 4. Maqolalar va siyosat hujjatlari tahlili — FEZ qonunchiligi, investitsiya siyosatlari, transport strategiyalari hujjatlari tahlil qilinadi (World Bank, hukumat qarorlari) Ma’lumotlarni to‘plashda ehtiyotkorlik bilan manba tekshiriladi va barcha ma’lumotlar manba bilan birga keltiriladi. Natijalar 1. Tashqi savdo va eksport tarkibi 2021 yilda Surxondaryo viloyatining tashqi savdo aylanmasi $443,1 mln ga yetib, eksport hajmi $235,3 mln, import esa $207,8 mln bo‘lgan. 2022 yilning yanvar–avgustida eksportning ulushi 56,6%, import 43,4% bo‘lgan. Eksport bo‘yicha Xitoy (23,9%), Pokiston (17%), Qozog‘iston (11,6%) hamkor davlatlar sifatida ajralib turgan. 2. Agro-sanoat sektori Surxondaryo viloyatida meva va sabzavot mahsulotlari ishlab chiqarilishi aniq tasvirlangan statistik tahlillar mavjud. Hududda agro-resurslar yetarli bo‘lishi, ya’ni fermerlar mahsulotlarini tez qayta ishlash imkoniyati alohida belgilangan bo‘lib, logistika yo‘qchiligi tufayli eksport salohiyati to‘liq foydalanilmayapti. 3. FEZ va logistika imkoniyatlari O‘zbekiston 22 ta FEZ tashkil etgan, ulardan biri Termiz FEZ ham mavjud. FEZda logistika operatorlari uchun soliq imtiyozlari kam berilganligi tanqid qilinmoqda. 2024 yilda Termiz chegarasida Airitom Free Zone ochilgani e’lon qilingan, bu hududda savdo, tranzit va xo‘jalik markazi sifatida faoliyat boshlashi rejalashtirilgan. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 288 Transport infratuzilmasida, viloyat transport tarmoqlari bo‘yicha hujjatlar mavjud, lekin ularda modernizatsiya va integratsiya yetarli emasligi ko‘rsatilgan. 4. SWOT tahlili (muxtasar) Kuchli tomonlar: geografik pozitsiya, agro-resurs bazasi, imkoniyatlar. Zaif tomonlar: infrastruktura zaifligi, logistika quvvatlari ozligi, kadrlar yetishmasligi. Imkoniyatlar: Trans-Afghan yo‘lagi, FEZ imtiyozlari, agro-qayta ishlash korxonalari. Xavf-tahlikalar: siyosiy noaniqlik, transport marshrutlarining o‘zgarishi, raqobat kuchayishi. Munozara Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Surxondaryo viloyati tranzit-logistika va agro-qayta ishlash yo‘nalishida hali to‘liq ishlatilmagan resurslarga ega. Termiz FEZ va yangi transport yo‘laklari bu bo‘shliqni qisqa va o‘rta muddatda qisqartirish imkonini beradi, lekin bu jarayonda quyidagi masalalar hal qilinishi kerak: Infratuzilma modernizatsiyasi: yo‘l, temir yo‘l, avtotransport, cold-chain, ombor xonalari — bularning hammasi investitsiyalarni talab qiladi. Logistika operatorlari uchun imtiyozlar: FEZda ishlab chiqaruvchilarga soliq va bojxona imtiyozlari berilishi, biroq logistika yo‘nalishlariga ham qo‘shimcha rag‘batlar kerak. Kadr va texnologiya: zamonaviy logistika va sanoat texnologiyalari bo‘yicha malakali ishchi kuchi yaratish muhim. Xalqaro hamkorlik: Afg‘oniston orqali tranzit strategiyasida xalqaro-siyosiy risklar mavjud, lekin to‘g‘ri diplomatik siyosat va xalqaro investorlar ishtiroki bilan bu risklar boshqarilishi mumkin. Pilot loyihalar: kichik logistika/paket markazlari va agro-qayta ishlash korxonalari bilan boshlang‘ich tajribalar olib borilishi kerak. Xulosa va tavsiyalar Surxondaryo viloyati iqtisodiy jihatdan juda katta salohiyatga ega, biroq hozircha uning ko‘plab imkoniyatlari ishga solinmagan. Ushbu maqola tahlillari shuni ko‘rsatadiki, tranzit-logistika yo‘nalishida Termiz FEZ va Trans-Afghan yo‘lagi hudud uchun markaziy o‘rin egallashi mumkin. Agro-qayta ishlash, mahsulotni qo‘shilgan qimmati bilan eksport qilish ham iqtisodiy foydali yo‘l bo‘lishi mumkin. Tavsiya qilinadigan chora-tadbirlar: 1. FEZ va logistika yo‘nalishlariga qo‘shimcha soliq va tijorat imtiyozlarini joriy qilish 2. Infratuzilma modernizatsiyasi (yo‘l, temir yo‘l, cold-chain) 3. Kadrlar tayyorlash va malaka oshirish dasturlari 4. Xalqaro investorlarni jalb qilish uchun marketing va tashqi siyosat 5. Pilot loyihalar orqali tajriba va muvaffaqiyat ko‘rsatkichlarini yaratish 1. Surxondaryoda qaysi iqtisodiy imkoniyatlar hanuz ishga solinmagan? ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 289 2025-yil holatiga ko‘ra, Surxondaryo viloyati iqtisodiy rivojlanish sur’atlari bo‘yicha O‘zbekistonning o‘rtacha ko‘rsatkichlaridan biroz pastda. Viloyatning asosiy ishga solinmagan imkoniyatlari quyidagilardan iborat: 1. Mineral-xomashyo bazasi – viloyatda gips, ohaktosh, marmar, mis, oltin va tabiiy gaz zaxiralari mavjud. Biroq bu resurslarning 70–80 foizi hali sanoat miqyosida qazib olinmagan yoki qayta ishlanmayapti. – Masalan, Sherobod va Boysun tumanlaridagi gips konlari eksportbop mahsulot ishlab chiqarishga mos, ammo qayta ishlovchi zavodlar yetarli emas. 2. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlash – meva-sabzavot yetishtirish hajmi katta (viloyat bo‘yicha yiliga 1 mln tonnadan ortiq), ammo ulardan atigi 17–20 foizi tayyor mahsulot sifatida eksport qilinmoqda. – Pomidor, uzum, anor va limon yetishtirish sohalarida eksportga yo‘naltirilgan klaster tizimi to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan. 3. Turizm salohiyati – Boysun, Sherobod, Termiz tumanlarida 50 dan ortiq tarixiy va arxeologik yodgorliklar mavjud, ammo ularning atigi 15 tasi turistlar uchun infratuzilmaga ega. – “Boysun madaniy merosi” UNESCO ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lsa-da, bu hududda ekoturizm infratuzilmasi deyarli yo‘q. 4. Quyosh energiyasi resurslari – yiliga 300 kundan ortiq quyoshli kunlar mavjud, bu “green energy” uchun ideal, ammo atigi 2 ta kichik quyosh elektr stansiyasi faoliyat yuritmoqda (2025-yil holatiga ko‘ra). 2. Qanday yo‘nalishlar (logistika, tranzit, agro-qayta ishlash) cheksiz potentsialga ega? a) Logistika va tranzit Surxondaryo — O‘zbekistonning yagona viloyati bo‘lib, Afg‘oniston bilan 150 km dan ortiq chegaraga ega. Termiz xalqaro temiryo‘l va avtomobil yo‘llari orqali Pokiston, Eron va Hindiston portlariga chiqish imkonini beradi. 2024-yilda Afg‘oniston orqali o‘tuvchi “Termiz–Mozori Sharif–Kobul–Peshovar” temiryo‘l loyihasi bo‘yicha faol muzokaralar boshlandi. Bu loyiha ishga tushsa, Surxondaryo mintaqaning markaziy logistika tuguniga aylanadi — bu esa: eksport-import hajmini 3 baravar oshirish, tranzit to‘lovlar hisobidan yiliga 100 mln AQSh dollari daromad olish, 10 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratish imkonini beradi. b) Agro-qayta ishlash ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 290 Surxondaryo — O‘zbekistonning “janubiy bog‘i”. Iqlimi subtropik, dehqonchilik yiliga ikki marta hosil olishga imkon beradi. Cheksiz potentsial quyidagilarda: Sabzavot konservalash, sharbat, quruq meva ishlab chiqarish; Limon va anor eksportini kengaytirish (hozircha yillik eksport hajmi 10 mln dollar, potensial esa 60 mln dollar); Denov, Angor va Sariosiyo tumanlarida agrologistika markazlari tashkil etish orqali eksport zanjirini barqarorlashtirish. c) Yashil energetika Surxondaryo quyoshli kunlar soni bo‘yicha O‘zbekistonda birinchi o‘rinda turadi. Shu bois quyosh va shamol energetikasini rivojlantirish mintaqani energiya yetkazib beruvchi hududga aylantirishi mumkin. 2025-yilda Termiz tumanida Saudiya Arabistonining “ACWA Power” kompaniyasi bilan 100 MW quvvatli quyosh elektr stansiyasi loyihasi bo‘yicha memorandum imzolangan. 3. Ularni rivojlantirish uchun qanday strategiyalar qo‘llanishi mumkin? Surxondaryoning iqtisodiy imkoniyatlarini ishga solish uchun quyidagi strategik yo‘nalishlar muhim: 1. Hududiy sanoat klasterlarini shakllantirish. – “Termiz Industrial Hub”, “Denov Agro Cluster” kabi hududiy klasterlarni tashkil etish, – xomashyo eksportini kamaytirish, tayyor mahsulot ishlab chiqarishni rag‘batlantirish. 2. Erkin iqtisodiy zonalarni faollashtirish. – “Termiz FEZ” faoliyatini qayta ko‘rib chiqish, xorijiy investorlar uchun soliq va bojxona imtiyozlarini yanada soddalashtirish. 3. Logistika markazlarini rivojlantirish. – “Termiz Dry Port” loyihasini Afg‘oniston, Pokiston va Xitoy tranziti bilan bog‘lash, – multimodal transport tizimini yaratish (temiryo‘l + avtomobil + havo yo‘li integratsiyasi). 4. Agro-sanoat zanjirlarini kengaytirish. – Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash uchun kichik va o‘rta korxonalar tarmog‘ini rivojlantirish, – eksport uchun sertifikatlash va qadoqlash infratuzilmasini yaratish. 5. Yashil energetika va turizmni parallel rivojlantirish. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 291 – Quyosh stansiyalarini Boysun va Sherobod tumanlarida joylashtirish, – “Eco-Tourism Surxon” dasturi orqali tog‘, arxeologik va madaniy yo‘nalishlarda yangi turistik klasterlar yaratish. Xulosa qilib aytganda Surxondaryo viloyati – bu hali to‘liq uyg‘onmagan iqtisodiy gigant. Uning geografik o‘rni, tabiiy boyliklari va inson resurslari O‘zbekiston janubini Yangi iqtisodiy o‘sish markaziga aylantirish uchun barcha sharoitlarni taqdim etadi. Ammo buning uchun investitsion siyosat, logistika strategiyasi va klasterlashtirilgan ishlab chiqarish modelini uyg‘un holda amalga oshirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2025). Hududlar iqtisodiy ko‘rsatkichlari bo‘yicha hisobot. Toshkent. 2. Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi. (2024). Surxondaryo viloyati investitsion jozibadorligi bo‘yicha tahliliy ma’lumotlar. 3. Jahon banki. (2024). Uzbekistan Economic Update: Harnessing Regional Development. Washington, D.C. 4. UNCTAD. (2023). Investment Policy Review: Central Asia Focus. Geneva. 5. OECD. (2024). Regional Competitiveness in Emerging Economies. Paris. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-2897-son qarori, 2023-yil 7-may. “Hududlarning iqtisodiy salohiyatini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.” 7. Bekzod M. (2023). Erkin iqtisodiy zonalarni boshqarishni takomillashtirish. MBA bitiruv ishi. Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi, Toshkent.