KAPTARXONA MINORASI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 315 KAPTARXONA MINORASI Allaberdiyeva Durdona Murod qizi Termiz Davlat universiteti talabasi Annotasiya: Buyuk ipak yolida joylashgan Kaptarxona minorasining vazifasi. Kalit so’zlar: Termiz, Kaptarxona, minorasi, memorchilik, o’rta, asrlar. Buyuk ipak yo’lida joylashgan Termiz o’zining ko’plab tarixiy yodgorliklar bilan mashxur. Termiz IX-XII asrlarda dunyoning har tomonlama rivojlangan markazlaridan biri edi. Termiz xalqimizning tarixiy salohiyati, asrlar davomidagi davlatchiligi madaniyati va qudratidan bundan buyan ham hikoya qilishdan davom etadi chunki u ming yillar davomida jahon tafakuri, anaviy, madaniy va diniy qadriyatlani tafakkuriga ulkan xissa qo’shib kelayotgan “imoratlar, avliyo va sahobalar shahri” degan nomga sozovor bo’lgan muqaddas maskanlardan biridir. Shu sababdan ham bu o’lkada ko’plab tarixiy arxeologik yodgorliklar mavjud shu yodgorliklardan biri Kaptarxona minorasi hisoblanadi. Kaftarxona —Oʻzbekiston Respublikasining Surxondaryo viloyatiga qarashli qishloq. Termiz tumani tarkibiga kiradi[1]. Кафтархона қишлоғи Сурхондарё вилояти маркази Термизнинг ёнида, Амударёнинг соҳилида, Ўзбекистоннинг энг жанубида, Афғонистон чегарасига яқин ҳудудда М-39 катта Олма-Ота - Бишкек - Тошкент - Шаҳрисабз - Термиз магистралининг ёнида жойлашган. Тошкентдан 708 км узоқликда. Аҳолиси таҳминан 7000 киши бўлиб, асосан туркманлар яшайди. Унинг ўртасидан темир йўл ўтган бўлиб темир йўлнинг жанубиғарбий томонидагилар ўзларини Оролли, шимоли-шарқий томонидагилар эса Болдирли деб билишади. Унинг ёнгинасида Телеминора, келиб чиқиши ҳақида маълумот кам бўлган тепаликлар ва Учқизил сув омбори жойлашган. Сув омбори бу ҳудудларда коллективлаштириш ва пахта етиштириш мақсадида яратилган.Бу ерларда инсоният фаоллигининг ҳозиргача ўрганилган тарихи камида эрамиздан аввалги икки мингинчи йилларга бориб тақалади. Кушонлар давлатчилигидан тортиб Араб босқини, Ғазнавийлар, Қорахонийлар, Қорахитойлар, Салжуқийлар, Хоразмшохлар, Темурийлар ва Совет давлатчиликларини бошидан кечирган.[2] Бу ҳудудларнинг дунё цивилизациясида муносиб ўрни бўлиб, зардуштийлик, буддавийлик, християнлик ва монийлик каби турли динларнинг шаклланиши, тараққий этишида муҳим ўрин тутади. Шунингдек, Ҳаким Термизий, Варроқ Термизий, Юсуф Ҳаёт Термизий, Абу Исо Термизий, Абул Музаффар Термизий, Саййид Бурхонуддин Ҳусайн Термизий каби алломалар ҳам шу ҳудудларда қадам босиб яшаб ўтган.Shu bois arxeologik yodgorliklar koʻp uchraydi.Ulardan biri Kaptarxona minorasi Bu yodgorlik IX-XII asrlarga tegishli Termiz shahridan 17 km uzoqlikda joylashgan katta magistral yo’l yonida joylashgan. Kaptarxona so’zi (o’zbekcha-kaptar yashash joy tojikcha-xona) degan manoni bildiradi yani kaptarlar uchun maxsus qurilgan joy. Bu yodgorlikni birinchi bo’lib B.N. Zasipkin 1955-yilda o’rganib malumot to’playdi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 316 Bundan ko’rinadiki mahalliy aholi o’ratsida (kaftarxon-kaftarxona)malum bo’lganidek qabul qilingan. Endi bu silindir shakldagi katta dumaloq bino bo’lib uning devorlari 26x26x5 sm o’lchamdagi loy bilan qoplangan. B.N.Zasipkinning binoda 2ta kirish qismi bo’lgan, degan xulosaga keldi Ularning oziga hos hususiyati shundaki XI-XII asrlarda bu Minoralning ichki tuzilishi yer usti va yarim yer to’la xonasidan iborat bo’lib, u yerda past o’tish joyi va qala tepasida joylashgan asosiy kirish eshigi bo’lgan balandroq xonadan iborat. Termiz shahrining 2500 yilligi munosabati bilan Eski Termizda yodgorliklarida keng koʻlamda arxeologik tadqiqotlar olib borildi, bu markazlar va ular atrofida joylashgan meʼmoriy inshootlar zamonaviy usulda taʼmirlandi 2019-yil. Uning uzunligi 7,30 metr, tashqi devor aylanasi 30m ichki devor aylanasi 21m, devor eni 2m bo’lib gumbaz shaklida saqlangan. Uning eshik qismi aylana shaklida bo’lib uzligi 2m, eni 1m devorning ichki qismidagi devor g’ishtlar o’lchami 50x50 sm bo’lib to’g’ri to’rtburchak shaklda ichki qismda shinaklar joylashgan bo’lib 100 ta kichik 20x20 ga teng Kattasi 5ta 60x30 ga teng. Termizning IX-XII asrga oid memorchilik inshoatlarida pishgan g’ishtdan foydalangan, ularda murakkab qurilish uslidan qurlgan, yoysimon shakllar gumbaz va pesh toy usullarini ko’ramiz aynan Kaptarxona minorasi ham shu usullar bilan qurilgan. Mahalliy aholi aytishicha minora mayoq sifatida ham ishlatilgan . Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati 1) IX-XII asrlarda Termiz madaniyati A.Isoev, Ergasheva, O.Isoev Toshkent-200l 2) Termiz tarixidan lavxalar “Sanat jurnali” ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 317 Toshkent-2008 3) Surxondaryo tarixidan lavxalar X.Berdiev va X.Ermatovlar 4) История материальной кильтури выпуек З Ташкент-1962 5) Termiz qadimgi va o’rta asrlarfa Umarov E. Toshkent-2012 6„Joy nomlari taʼbiri lugʻati“. 2023-yil 7-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023yil 25-yanvar. 7Ўзбекистон ССР колхоз ва совхозлари тарихи жамоатчилик институти, Хурсанд Сувонов томонидан қишлоқ ёшулилари, Иккинчи Жаҳон Уруши фаҳрийлари Анна Қурбонов, Қурбон Шаропов, Аллақули Жумаев, Шоназар Сувонов, Пиримқул Ғаффоровлар, ўша вақтдаги колхоз раиси Йўлдош Хайдаров Қаюм Шомуродов, Эшмурод Холмуродов, Оқмурод Давроновлар ёрдамида 1986-йилда 12 ададли, 110 варақли Ленин колхози тарихи китоби. 8Орол МФЙ паспорти