BOSHLANG'ICH SINFLARDA MATN USTIDA ISHLASH KO'NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHDA PEDAGOGIK MAHORATNING AHAMIYATI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 348 BOSHLANG‘ICH SINFLARDA MATN USTIDA ISHLASH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHDA PEDAGOGIK MAHORATNING AHAMIYATI Murtazoyeva Mahliyo Mirzo qizi Buxoro viloyati Vobkent tumani 1-umumiy o‘rta ta’lim maktabining boshlang‘ich ta’lim fani o‘qituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda matn ustida ishlash jarayonining ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati, o‘quvchilarda matnni tahlil qilish, mazmunini anglash, asosiy g‘oyani ajratish va mustaqil fikr bildirish ko‘nikmalarini shakllantirishda o‘qituvchining pedagogik mahorati va metodik yondashuvi tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy darslarda matn bilan ishlashning innovatsion usullari, interfaol metodlar va o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos pedagogik texnologiyalar yoritiladi. Kalit so‘zlar: matn ustida ishlash, boshlang‘ich ta’lim, o‘qish savodxonligi, pedagogik mahorat, interfaol metod, nutq rivoji, tahliliy fikrlash. Kirish Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘qitishning asosiy maqsadi — o‘quvchilarga o‘qish, yozish, fikrlash va nutq madaniyatini shakllantirishdir. Ayniqsa, matn ustida ishlash darslari bu jarayonning markazida turadi. Chunki matn — nafaqat til o‘rganish vositasi, balki o‘quvchining tafakkuri, nutqi, dunyoqarashi va axloqiy qadriyatlarini rivojlantirish manbaidir. Matn bilan ishlash jarayoni o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat, nutq madaniyati, tahliliy fikrlash va o‘quvchilar psixologiyasini chuqur bilishni talab etadi. Tajribali o‘qituvchi har bir matnni bolalar hayoti, qiziqishlari va tajribasiga bog‘lab o‘qitadi, shu orqali o‘quvchi matndan nafaqat so‘z, balki hayotiy mazmun oladi. 1. Matn ustida ishlashning pedagogik mohiyati Matn ustida ishlash — bu o‘quvchining matnni o‘qib tushunish, asosiy fikrni ajratish, g‘oyani anglash, matnga shaxsiy munosabat bildirish va uni qayta ifodalash jarayonidir. Bu faoliyat o‘qish darsining eng muhim qismi bo‘lib, nutq rivojlantirish va fikrlashni o‘stirish bilan bevosita bog‘liqdir. Pedagogik adabiyotlarda (M. Jumayev, N. Rahmatova, G. Yo‘ldosheva va boshqalar) ta’kidlanishicha, matn ustida ishlash quyidagi maqsadlarni amalga oshiradi: o‘quvchining o‘qiganini to‘liq anglash ko‘nikmasini shakllantirish; so‘z boyligini oshirish va nutq madaniyatini rivojlantirish; o‘quvchini mustaqil fikrlash va tahlil qilishga o‘rgatish; badiiy va axloqiy qadriyatlarga hurmat bilan qarashni tarbiyalash. Demak, matn ustida ishlash — bu shunchaki o‘qish emas, balki fikrlash, tahlil qilish va ijod qilish faoliyatidir. 2. Boshlang‘ich sinflarda matn bilan ishlash bosqichlari ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 349 O‘qituvchi matn ustida ishlash jarayonini quyidagi bosqichlarda tashkil etadi: 2.1. Matnga tayyorgarlik bosqichi Bu bosqichda o‘quvchilarning diqqatini mavzuga jalb qilish, matn mazmuniga qiziqish uyg‘otish maqsad qilinadi. Qo‘llaniladigan usullar: suhbat, rasmlar tahlili, so‘z izohlari, savol-javob, topishmoq yoki video lavha. Masalan, “Bahor fasli” matnidan oldin tabiatdagi o‘zgarishlar haqida suhbat o‘tkazish bolalarda emotsional tayyorgarlikni oshiradi. 2.2. Matnni o‘qish bosqichi Matnni o‘qituvchi ifodali tarzda o‘qib beradi, so‘ng o‘quvchilar mustaqil o‘qishadi. Bu jarayonda o‘qituvchi talaffuz, urg‘u, pauza va ohangga alohida e’tibor qaratadi. Ifodali o‘qish o‘quvchilarda mazmunni his qilish va tuyg‘u bilan anglash ko‘nikmasini shakllantiradi. 2.3. Tahlil bosqichi Matn ustida ishlashning markaziy qismi — bu tahlil bosqichidir. O‘quvchilar quyidagilarni bajaradilar: matnning asosiy fikrini aniqlash; voqealar ketma-ketligini topish; qahramonlarning xatti-harakatini baholash; matndan dalillar keltirish. Bu jarayon bolalarda mantiqiy fikrlash, sabab-oqibatni tushunish, xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 2.4. Matn asosida ijodiy ishlar bosqichi O‘quvchilar matn asosida quyidagi ijodiy topshiriqlarni bajarishlari mumkin: matnni davom ettirish yoki o‘zgartirish; hikoya asosida sahna ko‘rinishi tuzish; o‘qilgan matnga o‘xshash voqeani aytib berish; qahramon nomidan xat yozish yoki dialog tuzish. Bu mashg‘ulotlar o‘quvchilarda til hissi,tasavvur,ijodiy fikrlashni rivojlantiradi. 3. Pedagogik mahoratning ahamiyati O‘qituvchining pedagogik mahorati — bu nafaqat bilim va tajriba, balki o‘quvchining ruhiyatini his etish, muloqotni to‘g‘ri tashkil etish va darsni samarali boshqarish san’atidir. Matn ustida ishlash jarayonida pedagogik mahorat quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 350 1. Matn tanlashda – o‘quvchilarning yosh, ruhiy va intellektual xususiyatlariga mos asarlarni tanlash. 2. Tahlil jarayonida – savol berish, fikr uyg‘otish, o‘quvchining shaxsiy mulohazasiga e’tibor berish. 3. Nutqni rivojlantirishda – har bir bola fikrini erkin bayon qilishiga imkon yaratish. 4. Emotsional ta’sirda – o‘qituvchining ifodali so‘zi, mimikasi, ovoz ohangi darsda hissiy muhit yaratadi. Pedagogik mahorat darsni qiziqarli, hayotiy va ta’sirchan qiladi. Tajribali o‘qituvchi har bir o‘quvchini fikr bildirishga undaydi, bu esa matn ustida ishlashni faol o‘rganish jarayoniga aylantiradi. 4. Matn bilan ishlashda qo‘llaniladigan samarali metodlar Bugungi kunda o‘qituvchilar o‘quvchilarning faolligini oshirish uchun interfaol va innovatsion metodlardan keng foydalanmoqda. Eng samarali metodlar quyidagilardir: “Insert” metodi. Matnni o‘qish jarayonida o‘quvchi o‘z belgilarini qo‘yadi: bilgan joyiga (+), yangi ma’lumotga (*), tushunarsiz joyiga (?) kabi. “Klaster” metodi. Matnning asosiy g‘oyasi atrofida fikrlar tarmog‘i tuziladi. Bu bolalarda tizimli fikrlashni rivojlantiradi. “Aqliy hujum”. O‘quvchilar matnga oid savollarga erkin javob berishadi, keyin ularni umumlashtirish orqali xulosa chiqariladi. “Sinkveyn” (besh satrli she’r) metodi. Matn mazmuniga oid qisqa she’r yoki so‘z birikmasi tuzish o‘quvchining badiiy nutqini faollashtiradi. Rolli o‘yinlar. Qahramonlar rolida chiqish bolalarda matnni his etish, obrazni tushunish va nutqni boyitish imkonini beradi. Bunday metodlar darsni interfaol, ijodiy va qiziqarli muhitda tashkil etish imkonini beradi. 5. O‘quvchilarda matn bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish yo‘llari Matn ustida ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishda quyidagi amaliy yo‘llar muhim ahamiyatga ega: muntazam og‘zaki va yozma qayta hikoya qilish mashqlari; ifodali o‘qish bo‘yicha mashg‘ulotlar; so‘z boyligini oshirish uchun lug‘at ishi; matn mazmuni asosida suhbatlar va munozaralar; ijodiy topshiriqlar – hikoya tuzish, sarlavha topish, reja yozish. Shuningdek, har bir darsda o‘qituvchi o‘quvchilarni fikrni mantiqan bog‘lash,matndan dalil topish va xulosalash ko‘nikmalariga yo‘naltirishi zarur. 6. Pedagogik mahoratni rivojlantirish omillari O‘qituvchi o‘z pedagogik mahoratini quyidagi yo‘llar bilan muntazam rivojlantirib borishi kerak: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 351 1. Metodik izlanishlar olib borish – yangi usullarni sinab ko‘rish, tajribani tahlil qilish. 2. Axborot texnologiyalaridan foydalanish – taqdimotlar, audio matnlar, interaktiv o‘yinlardan foydalanish. 3. O‘z-o‘zini tahlil qilish – o‘tgan darsni tahlil qilib, xatolarni tuzatish. 4. Hamkorlik – tajribali o‘qituvchilar bilan fikr almashish, seminar va metodik birlashmalarda qatnashish. Yuksak pedagogik mahorat o‘qituvchiga har bir matndan tarbiyaviy, ma’naviy va intellektual foyda olish imkonini beradi. 7. Natija va tahlil Amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchi matn ustida ishlashni metodik jihatdan to‘g‘ri tashkil etsa: o‘quvchilarning o‘qish savodxonligi sezilarli darajada oshadi; fikrni izchil ifodalash va nutq madaniyati rivojlanadi; o‘quvchilar o‘qigan asarlardan hayotiy saboq chiqaradi; sinfda faol, ijodkor muhit shakllanadi. Demak, matn bilan ishlash nafaqat til o‘rganish vositasi, balki shaxsni tarbiyalashning kuchli pedagogik omilidir. Xulosa Boshlang‘ich sinflarda matn ustida ishlash o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirish, nutqini boyitish, o‘qish savodxonligini shakllantirish va ma’naviy olamini kengaytirishda beqiyos ahamiyatga ega. Bu jarayonning muvaffaqiyati o‘qituvchining pedagogik mahorati,metodik yondashuvi va ijodkorligiga bevosita bog‘liqdir. Yuksak mahoratli o‘qituvchi har bir matnni o‘quvchi shaxsini rivojlantirish vositasi sifatida ko‘radi. Shu bois, o‘qituvchilar darslarda interfaol metodlardan, badiiy asarlar, xalq og‘zaki ijodi namunalari, zamonaviy axborot vositalaridan keng foydalanishlari lozim. Matn ustida ishlashni puxta tashkil etish natijasida o‘quvchilar mustaqil, fikrlovchi, kitobxon va tafakkuri rivojlangan shaxslar sifatida kamol topadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4884-son qarori. – Toshkent, 2021. 3. Jumayev, M. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018. 4. Rahmatova, N. O‘qish darslarida matn ustida ishlash metodikasi. – Toshkent: TDPU, 2019. 5. G‘ulomova, M., & To‘xtayeva, D. Pedagogik mahorat va nutq madaniyati. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2020. 6. Musurmonova, O. Innovatsion metodlar yordamida o‘qish savodxonligini rivojlantirish. – Toshkent, 2022. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 352 7. Yo‘ldosheva, G. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirishda matn tahlilining roli. – Samarqand, 2021.