INSONNING JAMIYATDAGI O'RNINI EGALLASHDA TILNING AHAMIYATI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 353 INSONNING JAMIYATDAGI O‘RNINI EGALLASHDA TILNING AHAMIYATI Komilova Xonzoda Muzaffar qizi ADCHTI ingliz tili va adabiyoti fakulteti talabasi Muqimjon Axunov Muhammadaminovich Ilmiy rahbar: (PhD) dotsent Annotatsiya: Ushbu maqolada tilning inson hayotidagi va jamiyatdagi o‘rni tahlil qilinadi. Til insonni ijtimoiy mavjudot sifatida shakllantiruvchi asosiy omil sifatida qaraladi. Unda tilning shaxs tafakkuri, madaniy merosni saqlash, milliy o‘zlikni anglash va ijtimoiy muloqotni yo‘lga qo‘yishdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy globallashuv sharoitida tilning o‘zgaruvchanlik xususiyatlari ham muhokama etiladi. Kalit so‘zlar: til, jamiyat, shaxs, madaniyat, muloqot, ijtimoiylashuv, milliy o‘zlik. Аннотация: В данной статье анализируется роль языка в жизни человека и в обществе. Язык рассматривается как основной фактор, формирующий человека как социальное существо. Освещается значение языка в развитии мышления личности, сохранении культурного наследия, осознании национальной идентичности и налаживании социального общения. Кроме того, обсуждаются особенности изменения языка в условиях современной глобализации. Ключевые слова: язык, общество, личность, культура, общение, социализация, национальная идентичность. Abstract: This article analyzes the role of language in human life and society. Language is viewed as a fundamental factor that shapes a person as a social being. The paper highlights the importance of language in the development of individual thinking, the preservation of cultural heritage, the understanding of national identity, and the establishment of social communication. Moreover, it discusses the changing nature of language in the context of modern globalization. Keywords: language, society, personality, culture, communication, socialization, national identity. Til — insoniyat taraqqiyotining poydevori, ijtimoiy hayotning ajralmas qismi va madaniy o‘zlikning asosiy ifodasidir. Har qanday jamiyatning shakllanishida, uning ichki tartibi, ma’naviy qadriyatlari va ijtimoiy munosabatlarida til markaziy o‘rinni egallaydi. Chunki inson boshqa mavjudotlardan aynan tili, tafakkuri va muloqot qobiliyati bilan farq qiladi. Inson o‘z fikrini ifoda etadi, his-tuyg‘ularini bildiradi, atrofdagi voqelikni tushunadi va boshqalar bilan aloqaga kirishadi. Shu boisdan, “tilsiz jamiyat, jamiyatsiz esa til” mavjud bo‘lishi mumkin emas. Til insonning tafakkurini shakllantiruvchi va uni jamiyat a’zosi sifatida tarbiyalovchi eng muhim vositadir. Til orqali inson o‘zini anglaydi, dunyoni idrok etadi va o‘z fikrini ifoda etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu jarayonda til nafaqat muloqot vositasi, balki ma’naviy ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 354 qadriyatlarni avloddan avlodga yetkazuvchi, tarixiy xotirani saqlovchi madaniy hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Xalqning ruhi, millatning ifodasi, insoniyat tafakkurining eng nozik va murakkab shaklidir. Shu sababli tilning o‘rni nafaqat lingvistik yoki kommunikativ, balki falsafiy, ijtimoiy va ma’naviy jihatdan ham o‘lchovsizdir. Til bor joyda tafakkur mavjud, tafakkur mavjud joyda esa jamiyat yashaydi. Har bir millatning o‘z tili borligi — uning mavjudligi, o‘zligini anglash va tarixiy davomiyligini ta’minlovchi asosiy omildir. Bugungi globallashuv jarayonida tillarning o‘zaro aralashuvi, yangi so‘zlarning paydo bo‘lishi va nutq madaniyatidagi o‘zgarishlar inson tafakkuriga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu nuqtai nazardan, ona tilini asrash, uni boyitish va avlodlarga yetkazish — har bir jamiyatning ma’naviy burchi hisoblanadi. Chunki til yo‘qolsa, millatning o‘tmishi, ruhi va madaniy xotirasi ham yo‘qoladi. Til insonni ijtimoiy mavjudotga aylantiruvchi vosita Til insonni tabiatdan ajratib turuvchi va uni ijtimoiy mavjudotga aylantiruvchi eng asosiy vositadir. Fikr bildirish, tajriba almashish va o‘zaro muloqot qilish jarayoni til orqali amalga oshadi. Bu jarayon insonni nafaqat aloqa subyekti, balki tafakkur egasi va madaniyat yaratuvchisi sifatida shakllantiradi. Mashhur psixolog L.S. Vygotskiy “Fikr va til” asarida shunday deydi: “Til – bu inson tafakkurining tashqi shakli, tafakkur esa tilning ichki mazmunidir.” Bu degani, inson tafakkuri til orqali shakllanadi va rivojlanadi. Bola o‘z nutqini o‘rganish jarayonida atrofdagi ijtimoiy muhit bilan aloqaga kirishadi, bu esa uni jamiyat a’zosi sifatida shakllantiradi. Demak, til — ijtimoiy tajribani ongga singdiruvchi mexanizmdir. Tilshunoslikning otasi hisoblangan F. de Saussure “Umumiy tilshunoslik kursi” asarida tilni ijtimoiy tizim sifatida talqin qiladi: “Til – bu shaxslar o‘rtasidagi kelishilgan belgilar tizimi bo‘lib, u ijtimoiy shartnomadir.” Ya’ni, til — jamiyat tomonidan birgalikda yaratilgan, avloddan avlodga o‘tuvchi ijtimoiy hodisa. Hech bir inson tilni yolg‘iz o‘zi ixtiro qilmaydi, u jamiyatdan meros qilib oladi. Til antropologik tadqiqotlarda ham insoniyatning eng muhim taraqqiyot bosqichi sifatida ko‘rsatiladi. Masalan, arxeologik izlanishlarga ko‘ra, Homo sapiens turining jadal rivojlanishi nutqning paydo bo‘lishi bilan chambarchas bog‘liq. Nutq paydo bo‘lganidan so‘ng, insonlar ijtimoiy guruhlar, mehnat taqsimoti va madaniyat tizimlarini shakllantira boshlagan. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, til insonning biologik emas, balki ijtimoiy mavjudot sifatidagi o‘sishida asosiy rol o‘ynagan. Til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik Til — milliy madaniyatning ko‘zgusi, xalqning ruhiy dunyosini, dunyoqarashini va qadriyatlarini aks ettiruvchi ijtimoiy hodisadir. Har bir xalq o‘zining urf-odatlari, qadriyatlari, tarixiy xotirasi va tafakkur tarzini aynan tili orqali ifodalaydi. Shu boisdan, til va madaniyat birbirisiz mavjud bo‘la olmaydi — ular bir-birini to‘ldiruvchi va mustahkamlovchi ikki tizimdir. Til madaniyatni shakllantiradi, madaniyat esa tilning mazmunini boyitadi. Masalan, o‘zbek xalqining tili asrlar davomida xalq og‘zaki ijodi, maqollar, dostonlar va rivoyatlar orqali ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 355 sayqallangan. “Or-nomus”, “andisha”, “mehr-oqibat”, “sadoqat”, “vijdon” kabi so‘zlar faqat til birliklari emas, balki o‘zbek xalqining ma’naviy qadriyatlarini mujassamlashtiruvchi madaniy belgilardir. Shu tarzda, til xalqning ma’naviy kodini, ichki dunyosini ifoda etadi. Mashhur antropolog E. Sapir bu haqda shunday degan: “Hech bir til madaniyatdan mustaqil yashay olmaydi; har bir til o‘z xalqining madaniy tajribasi mahsulidir.” Bu fikrni davom ettirgan B. Whorf tilni “dunyoqarashni shakllantiruvchi vosita” deb atagan. Ularning nazariyasiga ko‘ra, inson o‘z tilining tuzilishiga mos ravishda dunyoni idrok etadi. Masalan, o‘zbek tilida “ota yurt”, “ona diyor” kabi ifodalar mavjud bo‘lib, ular xalqning oilaparvarlik, vatanparvarlik va ona zaminni muqaddas bilish kabi qadriyatlarini til orqali namoyon etadi. Til madaniyatning saqlovchisi hamdir. Har bir millat o‘z tarixini, adabiy merosini, urf-odatlarini, diniy va axloqiy qarashlarini tili orqali avloddan avlodga yetkazadi. Agar til yo‘qolsa, shu xalqning madaniy xotirasi ham asta-sekin yo‘qoladi. Shu sababli tilni asrash — bu aslida millatning madaniyatini, o‘zligini saqlashdir. Globallashuv jarayonida ko‘plab xalqlarning tili va madaniy o‘zligi yo‘qolish xavfi ostida qolmoqda. Ayniqsa, ingliz tilining global tilda aylanishi natijasida kichik millat tillarida so‘zlashuv qisqarib bormoqda. Bu holat sotsiologik jihatdan madaniy assimilyatsiya deb ataladi. Shu sababdan, har bir xalq o‘z ona tilini rivojlantirish, unga zamonaviy texnologiyalar, fan va san’at tili darajasida e’tibor berishi zarur. Faqat shundagina til ham, madaniyat ham o‘zaro uyg‘un holda yashaydi. O‘zbek xalqida bu borada ko‘plab buyuk namunalarning mavjudligi ham bejiz emas. Masalan, Alisher Navoiy o‘z asarlarida o‘zbek tilini madaniy va adabiy tilda ifoda etib, uni milliy o‘zlik ramziga aylantirgan. Uning “Til shirinligi dildan chiqsa, har bir so‘z javhar bo‘lur” degan gapi ham tilning madaniy-ruhiy ahamiyatini chuqur ifodalaydi. Tilning jamiyatdagi kommunikativ vazifasi Tilning eng asosiy va tabiiy vazifalaridan biri — kommunikativ, ya’ni aloqa o‘rnatish vazifasidir. Har qanday jamiyatning mavjudligi, kishilar o‘rtasidagi munosabatlarning rivoji va ijtimoiy tizimning barqarorligi aynan til orqali ta’minlanadi. Chunki insonlar bir-biri bilan fikr, his-tuyg‘u, axborot, buyruq, maslahat, istak yoki qarashlarini almashmasalar, ijtimoiy hayotning o‘zi barpo bo‘la olmaydi. Shu bois til — jamiyatdagi barcha ijtimoiy jarayonlarning “asab tizimi”ga o‘xshaydi. Til kommunikatsiya vositasi sifatida ikki yo‘nalishda ishlaydi: birinchidan, u axborot uzatish vositasi bo‘lib xizmat qiladi; ikkinchidan, u ta’sir o‘tkazish vositasidir. Masalan, siyosiy nutqlar, reklama matnlari yoki ommaviy axborot vositalaridagi chiqishlar orqali til nafaqat ma’lumot yetkazadi, balki tinglovchining fikrini, munosabatini, hatto xatti-harakatini ham o‘zgartiradi. Tilshunos olima V.A. Zvegintsev ta’kidlaganidek: “Kommunikativ faoliyat tildan tashqari mavjud bo‘la olmaydi, til esa kommunikatsiyasiz yashamaydi.” Bu fikr til va muloqotning o‘zaro ajralmasligini ko‘rsatadi. Jamiyatdagi har bir ijtimoiy guruh — oiladan tortib, davlat idoralarigacha o‘z faoliyatini tildagi muloqot asosida amalga oshiradi. Shuningdek, til madaniy qadriyatlar, urfodatlar, diniy e’tiqodlar va milliy tafakkurni uzatish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Shu ma’noda, til jamiyat a’zolarini yagona ma’naviy makonda birlashtiruvchi kuch sifatida namoyon ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 356 bo‘ladi. Shuningdek, kommunikativ vazifani to‘ldiruvchi tilning sotsial funksiyasi ham mavjud: bu orqali til ijtimoiy tabaqalar, kasbiy guruhlar, yoshlar va madaniy qatlamlar o‘rtasida alohida muloqot shakllarini yaratadi. Masalan, ilmiy uslub, badiiy uslub, so‘zlashuv uslubi — bularning barchasi tilning kommunikativ imkoniyatlaridan dalolat beradi. Xulosa qilib aytganda, til — bu insonning jamiyatdagi o‘rnini belgilovchi, uning shaxs sifatida shakllanishini ta’minlovchi, millat ruhini ifoda etuvchi eng muhim ijtimoiy hodisadir. Til orqali inson dunyoni anglaydi, o‘z fikrini bayon etadi va madaniy merosni davom ettiradi. Globallashuv davrida esa har bir inson o‘z ona tilini asrab, uni rivojlantirishga hissa qo‘shishi zarur. Chunki til – bu millat yuragi, uning hayot manbai va abadiy qadriyatidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Jo‘rayev M. Til va jamiyat. – Toshkent: Fan, 2012. 2. Fairclough N. Language and Power. – London: Longman, 2001. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 4. Saussure F. de. Umumiy tilshunoslik kursi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 5. Yo‘ldoshev M. Til va jamiyat. – Toshkent: Fan, 2016. 6. Mahmudov N., Sobirov A. O‘zbek tili va nutq madaniyati. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2019. 7. Vygotskiy L.S. Fikr va til. – Moskva: Pedagogika, 1982.