RAQAMLI KOMMUNIKATSIYANING ONTOLOGIK XUSUSIYATLARI

1065 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz RAQAMLI KOMMUNIKATSIYANING ONTOLOGIK XUSUSIYATLARI Boymurodov Ilxom Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti tyutori https://doi.org/10.5281/zenodo.17386527 Raqamli jamiyat sharoitida kommunikatsiya tushunchasi faqatgina texnik vositalar orqali axborot uzatish yoki muloqot qilishdan iborat bo‘lmay, balki insonning borliqdagi mavjudlik shakli, ong va ongli faoliyatining yangi mezonlarda tashkil topishini ifodalaydi. Shu ma’noda raqamli kommunikatsiyaning ontologik xususiyatlarini aniqlash ijtimoiy-falsafiy tahlil doirasida alohida nazariy-metodologik ahamiyat kasb etadi. M.J.Toshboboеv raqamli kommunikatsiyaning inson tafakkuridagi o‘rnini quyidagicha izohlaydi: “Axborotlashgan jamiyatda raqamli kommunikatsiya sun’iy intellektning shakllanishi va tafakkur modellashtirilishining negizini tashkil etadi. U inson tafakkurining mantiqiy-epistemologik uzviyligini o‘zgartiradi” 1 . Bu fikr inson aqlining texnologik algoritmlar asosida qayta konstruksiya qilinayotganini anglatadi. Muallif fikriga ko‘ra, raqamli kommunikatsiya faqatgina aloqa vositasi emas, balki inson tafakkurining ichki strukturaviy qatlamlariga bevosita ta’sir qiluvchi yangi shakldir. Ilmiy-ijodiy jihatdan bu nuqtai nazarni rivojlantirar ekanmiz, aytish joizki, raqamli aloqa vositalari ongning tashqi aks sadosi bo‘lishdan chiqib, uning ichki mohiyatini ham shakllantiruvchi ijtimoiy vositaga aylanmoqda. A.A.Boboqulov raqamli kommunikatsiyani tafakkur shakllarini tashkil etuvchi omil sifatida baholaydi: “Bu tafakkurning texnologiya yordamida idrok etilishi va uni o‘zlashtirishga oid yangi ijtimoiy yo‘nalishlarni shakllantiradi” 2 . Bu fikrni sharhlarkan, muallif raqamli kommunikatsiyani bilish jarayonining o‘ziga xos texnogen shakliga aylanganini ko‘rsatadi. Bunda ongli faoliyat endilikda texnologik algoritmlarga ko‘proq bog‘liq holda kechmoqda. Ushbu jihat ijtimoiy-falsafiy tahlilda raqamli vositalar orqali amalga oshadigan bilimlar almashinuvi jarayonini, an’anaviy muloqotdan farqli tarzda, yangi mavjudlik shakliga ega bo‘lgan kommunikativ reallik sifatida talqin qilish zaruratini yuzaga keltiradi. N.T.Mirzaxolov raqamli kommunikatsiyaning inson va texnika o‘rtasidagi chegaralarni yo‘qotish xususiyatiga urg‘u beradi: “Sun’iy intellekt inson tafakkurining texnik talqiniga aylanib, haqiqatni endi ko‘rinadigan emas, balki hisoblanadigan shaklga aylantiradi” 3 . Bu yerda raqamli kommunikatsiya orqali yaratilayotgan reallik tushunchasi sezgi asosidagi haqiqatdan ko‘ra, algoritmik jarayonlar natijasi sifatida yuzaga chiqayotgani ko‘zga tashlanadi. Ilmiy-ijodiy munosabatda shuni ta’kidlash lozimki, bu holat insoniyatning tafakkuriy mustaqilligiga tahdid tug‘diradi, chunki hisoblangan haqiqat inson tajribasidan emas, balki texnologik vosita tomonidan belgilangan ko‘rsatkichlar majmuidan iborat bo‘ladi. N.R.Begisheva esa raqamli makon va zamon tushunchasini yangi tafakkur shaklining markaziy elementlaridan biri sifatida ko‘rsatadi: “Raqamli makon va zamon chiziqli rivojlanishdan uzilgan holda sinxronlik, ya’ni ‘hozir’ va ‘shu yerda’lik rejimida amalga oshadi” 4 . Bu fikr kommunikatsiya orqali shakllanuvchi 1 Toshboboеv M.J. Axborotlashgan jamiyatda sun’iy intellektning epistemologik xususiyatlari. – Samarqand: SamDU, 2022. – 140 b. – B. 5–20. 2 Boboqulov A.A. Ongning sun’iy modeli va uning ijtimoiy ahamiyati. – Toshkent: TDIU, 2024. – 128 b. – B. 11–14. 3 Mirzaxolov N.T. Axborotlashgan jamiyatda sun’iy intellektning rivojlanish dinamikasi (ijtimoiy-falsafiy tahlil). – Namangan: NDU, 2025. – 150 b. – B. 13–19. 4 Begisheva N.R. Ta’limni raqamlashtirish nazariyasining ilmiy asoslari. // Academic Research in Educational Sciences. – 2021. – №12. – B. 534–538. 1066 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz raqamli reallikda vaqt va makonning ilgarigi qat’iylikda emas, balki har qanday chegaralardan xoli, moslashuvchan va bir vaqtning o‘zida mavjud holatda kechishini anglatadi. Bu jarayon ontologik jihatdan reallik tushunchasining suyuq va o‘zgaruvchan holatga kirib borishini bildiradi. Bu esa, o‘z navbatida, klassik falsafadagi vaqt-makon birliklarining mavjudlik mezoni sifatida ahamiyatini susaytiradi. Raqamli kommunikatsiyaning ontologik xususiyatlari ijtimoiy-falsafiy nuqtai nazardan insonning jamiyatdagi mavjudlik tarzini chuqur o‘zgartirmoqda. Endilikda raqamli aloqa inson uchun tashqi vosita emas, balki ichki fikrlash modelining strukturaviy qismiga aylanmoqda. Bu esa faqat til vositasidagi muloqotni emas, balki o‘zi orqali reallikni konstruksiya qiladigan, uni qayta ishlab chiqaradigan faol mexanizmga aylanmoqda. Shu bois, raqamli kommunikatsiyaning ontologik mohiyatini falsafiy yondashuv asosida o‘rganish hozirgi davr jamiyatining tub mohiyatini anglashga olib boruvchi muhim yo‘nalishlardan biridir. Raqamli kommunikatsiya fenomeni falsafada ontologik masalalarni qayta talqin qilishni taqozo etadi, chunki u inson mavjudligi va dunyoni anglash shakllarini ramziy tizimlar orqali o‘zgartirmoqda. J. Baudrillard o‘zining Simulacres et Simulation asarida “zamonaviy axborot maydonida belgilar endi reallikni ifoda etmaydi, balki uning o‘rnini egallovchi simulyakrlarni ishlab chiqaradi” deya ta’kidlaydi. 5 Ushbu nuqtayi nazar raqamli kommunikatsiyaning ontologik mohiyatini yoritib beradi: belgilar tizimi voqelikdan mustaqil holda o‘z “haqiqatini” yaratadi va shu tariqa inson idroki ramziy qatlamlar orqali vositalashgan borliq ichida mavjud bo‘ladi. Falsafiy munosabat bildirganda, bu jarayon ma’noni ko‘paytiradi, lekin haqiqatni izchil va barqaror tushunish imkoniyatini zaiflashtiradi. M. Heidegger Sein und Zeit asarida “borliqni anglash har doim til orqali vositalashadi va til inson mavjudligining uyi hisoblanadi” deya qayd etadi. 6 Virtual kommunikatsiya kontekstida bu fikr shuni ko‘rsatadiki, insonning ontologik mavjudligi endilikda raqamli til va algoritmik kodlar orqali ifodalanmoqda. Bu holatda ramziy tizimlar nafaqat borliqni tasvirlaydi, balki uni qayta yaratadi. Ontologik nuqtayi nazardan, raqamli kommunikatsiya tilning klassik vazifasini kengaytiradi, biroq haqiqatni tobora ko‘proq texnologik vositalar orqali talqin qilinishiga olib keladi. Natijada, insonning mavjudlik haqidagi tasavvurlari bevosita tajribadan emas, balki kodlashtirilgan belgilar tizimidan kelib chiqadi. P. Ricoeur esa Interpretation Theory asarida “ma’no hech qachon yakuniy emas, u doimo qayta talqin qilinadi va diskursiv jarayonlarda yangidan shakllanadi” deya yozadi. 7 Raqamli kommunikatsiyada bu fikr o‘zining yaqqol ifodasini topadi, chunki ma’no ijtimoiy tarmoqlar, media platformalar va algoritmik filtrlash jarayonlarida uzluksiz qayta ishlab chiqariladi. Bu epistemologik emas, balki ontologik jarayon bo‘lib, haqiqat tushunchasining transformatsiyasiga olib keladi: haqiqat endilikda universal va ob’ektiv emas, balki ko‘p qirrali, vaqtinchalik va ijtimoiy diskurslarga bog‘liq hodisa sifatida qaraladi. Raqamli kommunikatsiya fenomeni zamonaviy falsafada mavjudlik, ma’no va haqiqat kategoriyalarining qayta talqin qilinishini talab qiluvchi murakkab jarayon sifatida namoyon bo‘lmoqda. N. Katherine Hayles How We Became Posthuman asarida “raqamli axborot tizimlari 5 Baudrillard, J. Simulacres et Simulation. Paris: Galilée, 1981. – P. 11. 6 Heidegger, M. Being and Time (Sein und Zeit). New York: Harper & Row, 1962. – P. 213. 7 Ricoeur, P. Interpretation Theory: Discourse and the Surplus of Meaning. Fort Worth: Texas Christian University Press, 1976. – P. 87. 1067 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz inson tajribasini moddiy vositalardan ajratib, uni kodlash jarayonida yangi mavjudlik shakliga aylantiradi” deya ta’kidlaydi. 8 Bu yondashuv raqamli kommunikatsiyaning ontologik mohiyatini yoritadi: mavjudlik endilikda jismoniy va real asoslardan tashqari, ramziy-kodlash tizimlarida o‘z ifodasini topadi. Falsafiy nuqtayi nazardan, bu jarayon borliqni kengroq talqin qilish imkoniyatini bersa-da, mavjudlikni bevosita tajriba bilan bog‘lash imkoniyatini susaytiradi. M. Castells The Rise of the Network Society asarida “tarmoqlar muloqotning asosiy modeli sifatida inson idroki va ijtimoiy reallikni o‘zaro bog‘liq ramziy oqimlar shaklida qayta qurmoqda” deya yozadi. 9 Virtual muloqotning ushbu modeli haqiqat tushunchasini ham o‘zgartiradi: haqiqat endilikda universal va barqaror mazmun emas, balki tarmoqda qayta ishlab chiqariladigan va doimiy ravishda muhokamaga ochiq bo‘lgan ramziy konstruktsiyadir. Bu esa inson tafakkurida haqiqatni absolut kategoriya sifatida emas, balki ijtimoiy-kontekstual hodisa sifatida anglashga olib keladi. Shu nuqtayi nazardan, Castellsning tarmoq paradigmasi raqamli kommunikatsiyaning ontologik mohiyatini aniq ko‘rsatadi, biroq haqiqatning fragmentarlashuvi xavfini ham yuzaga chiqaradi. Donna Haraway o‘zining mashhur A Cyborg Manifesto matnida “inson va mashina o‘rtasidagi chegaralarning yo‘qolishi yangi identifikatsiyalarni yaratib, haqiqat va ramzlarning kesishma nuqtasida yangi mavjudlik shakllarini tug‘diradi” deya qayd etadi. 10 Bu qarash raqamli kommunikatsiyaning ontologik tabiatini yanada chuqurlashtiradi, chunki unda insoniylik o‘zini ramziy tizimlar, algoritmik kodlar va virtual interfeyslar orqali ifodalaydi. Falsafiy nuqtayi nazardan, bu holat borliqni boyituvchi yangi imkoniyatlar ochsa-da, inson va texnologiya o‘rtasidagi chegaralarning xiralashuvi sababli mavjudlikning klassik tushunchalarini inqirozga olib keladi. Raqamli kommunikatsiya fenomeni falsafada borliqni anglashning yangi ufqlarini ochib bermoqda. Ontologik nuqtayi nazardan qaralganda, inson mavjudligi endilikda klassik moddiy asoslar bilan chegaralanmay, balki raqamli belgilar va ramziy tizimlar orqali ifodalanmoqda. J. Derrida o‘zining Of Grammatology asarida “belgi hech qachon bevosita narsaga ishora qilmaydi, balki boshqa belgilar bilan o‘zaro munosabatda ma’no hosil qiladi” deya ta’kidlaydi. 11 Ushbu tezis raqamli kommunikatsiya sharoitida yanada chuqurroq ma’no kasb etadi, chunki kodlar va algoritmik belgilar real haqiqatni aks ettirishdan ko‘ra uni qayta qurib beradi. Falsafiy mulohaza shuni ko‘rsatadiki, ma’no endilikda ob’ektiv haqiqatga emas, balki belgilar tizimining o‘zaro aloqadorligiga asoslanadi. M. Foucault The Order of Things asarida “bilim va ma’no tizimlari ijtimoiy diskurslarning mahsuli bo‘lib, ular haqiqatni tashkil etuvchi ijtimoiy mexanizmlar orqali shakllanadi” deya qayd etadi. 12 Raqamli kommunikatsiyada bu jarayon yangi darajaga ko‘tarilib, haqiqat tushunchasi algoritmik filtrlash va tarmoq diskurslari orqali muntazam ravishda qayta ishlab 8 Hayles, N. K. How We Became Posthuman: Virtual Bodies in Cybernetics, Literature, and Informatics. Chicago: University of Chicago Press, 1999. – P. 27. 9 Castells, M. The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwell, 1996. – P. 428. 10 Haraway, D. A Cyborg Manifesto: Science, Technology, and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century. New York: Routledge, 1991. – P. 150. 11 Derrida, J. Of Grammatology. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1976. – P. 62. 12 Foucault, M. The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences. New York: Vintage Books, 1970. – P. 49. 1068 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz chiqarilmoqda. Demak, haqiqat barqaror va universal emas, balki diskursiv, ijtimoiy va texnologik sharoitlarga qaram holga aylanadi. Bu esa raqamli kommunikatsiyaning ontologik mohiyatini ko‘rsatadiю Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak raqamli jamiyat sharoitida texnika va inson ijtimoiy munosbatlarining o‘zaro komunikativ birlashuvi, axborotdan to‘g‘ri foydalanish va raqamlashtrish jarayonlarini yanada rivojlanishiga asos bo‘lib hizmat qiladi.