YOSHGA DOIR FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING SOTSIOLINGVISTIK TAHLILI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 383 YOSHGA DOIR FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING SOTSIOLINGVISTIK TAHLILI Xamraqulova Sabina Farg‘ona davlat texnika universiteti assistenti Sayidov Shukrullo Farg‘ona davlat texnika universiteti assistenti Annotatsiya: Mazkur maqolada yosh kategoriyasi bilan bog‘liq frazeologik birliklarning sotsiolingvistik jihatlari keng qamrovda tahlil qilinadi. Til ijtimoiy hodisa sifatida insonning yoshiga bo‘lgan munosabatni, madaniyatdagi stereotiplarni hamda ijtimoiy qadriyatlar tizimini aks ettiradi. Yoshga oid frazeologizmlar millatning madaniy tafakkurini, dunyoqarashini va jamiyatdagi ijtimoiy tabaqalanishni ifodalovchi muhim birliklardandir. Tadqiqotda o‘zbek va ingliz tillaridagi yoshga oid 150 dan ortiq frazeologik birliklar qiyosiysotsiolingvistik tahlil asosida o‘rganildi. Natijada, yoshni bildiruvchi frazeologizmlar biologik yoshdan tashqari ijtimoiy maqom, hayotiy tajriba, jamiyatdagi rol va axloqiy qadriyatlar bilan bevosita bog‘liqligi aniqlangan. Kalit so‘zlar: frazeologik birlik, yosh kategoriyasi, sotsiolingvistika, konnotatsiya, milliymadaniy omil, ijtimoiy rol, lingvokulturologik tahlil. Kirish Til bu jamiyatning ruhiyati, ijtimoiy xotirasi va madaniy qadriyatlarining in’ikosi hisoblanadi. Shuning uchun sotsiolingvistika tildagi ijtimoiy omillarni, ya’ni til va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqani o‘rganadi. Shu nuqtayi nazardan, yosh kategoriyasi ham til tizimida o‘ziga xos semantik qatlamni hosil qiladi. Insonning yoshi biologik ko‘rsatkich bo‘lishi bilan birga, ijtimoiy va madaniy kategoriya sifatida ham qaraladi. Har bir jamiyatda yosh bosqichlariga nisbatan o‘ziga xos baholar, ramziy belgilar va stereotiplar mavjud. Ular ko‘pincha frazeologik birliklar orqali til tizimida mustahkamlanadi. Masalan, o‘zbek tilida oqsoqol,ko‘kka kirgan yigit,sut emgan bola kabi iboralar mavjud bo‘lib, ular faqat yoshni emas, balki shaxsning jamiyatdagi o‘rnini ham ifodalaydi. Xuddi shunday, ingliz tilida ham yoshni bildiruvchi frazeologizmlar ko‘p: wet behind the ears (tajribasiz, yosh), in one’s prime (hayotining eng faol davrida), over the hill (qarilik bosqichida) kabi. Bu iboralar xalq tafakkurining yoshga nisbatan qarashini, sotsial bahosini va madaniy qadriyatlarini yoritadi. Frazeologik birliklarni yosh mezonida o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki sotsiolingvistika, lingvokulturologiya va antropologiya fanlari uchun ham dolzarbdir. Chunki yosh bilan bog‘liq frazeologizmlar jamiyatning dunyoqarashi, gender stereotiplari, avlodlar o‘rtasidagi munosabatlar va madaniy qadriyatlarni ifodalovchi muhim til hodisasidir. Tadqiqot metodlari ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 384 Tadqiqotda qiyosiy-lingvistik,sotsiolingvistik,semantik-tahliliy va madaniy-lingvistik metodlardan foydalanildi. Material sifatida o‘zbek va ingliz tillaridagi yoshga oid frazeologik birliklar tanlab olindi. Tahlil jarayonida quyidagi manbalar asosiy manba sifatida xizmat qildi: 1. M. Yunusov va A. Madrahimov tahriri ostidagi “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati” (1982); 2. Oxford Dictionary of English Idioms (2010); 3. Internet korpuslaridagi zamonaviy kontekstlar va matnlar; 4. Folklor, badiiy adabiyot hamda ommaviy nutq namunalari. Shuningdek, tadqiqotda frazeologik birliklarning semantik, pragmatik va konnotativ qatlamlari o‘rganildi. Iboralarning ma’nosini aniqlashda kontekstual yondashuv qo‘llanilib, ularning ijtimoiy ahamiyati sotsiolingvistik nazariya doirasida talqin qilindi. Natijalar Tahlil natijalariga ko‘ra, yosh bilan bog‘liq frazeologizmlar quyidagi uch asosiy sotsiolingvistik guruhga ajratildi: 1. Bolalik va yoshlikni ifodalovchi frazeologizmlar Bu guruhda asosan tajribasizlik, beg‘uborlik, jo‘shqinlik va hayotiy optimizm ifodalanadi. O‘zbek tilida: sut emgan bola,yangi ko‘kka kirgan yigit,tili chiqqan bola,yosh o‘smir. Ingliz tilida: wet behind the ears,greenhorn,spring chicken,new kid on the block. Mazkur iboralar yoshlarning tajriba jihatidan hali pishmaganligini, lekin energiya va hayotga ishtiyoq bilan yashayotganligini bildiradi. O‘zbek madaniyatida bu bosqich iliq, ijobiy baholanadi; ingliz tilida esa ko‘pincha kinoya va yumor orqali ifodalanadi. 2. Balog‘at va o‘rta yoshni bildiruvchi frazeologizmlar Bu bosqichda inson faoliyatining cho‘qqisiga chiqadi, jamiyatda o‘z o‘rnini topadi. O‘zbekcha: hayotning o‘rtasida,baxtini topgan yosh,hayot pishig‘i. Inglizcha: in one’s prime,full of life,in the flower of age. Ikkala tilda ham bu yosh bosqichi hayotiy barqarorlik, kuch-quvvat va faol mehnat davri sifatida talqin etiladi. Ingliz tilida prime of life iborasi insonning aqliy va jismoniy jihatdan mukammallik bosqichini ifodalaydi, o‘zbek tilida esa bu holat ko‘proq oilaviy va ijtimoiy barqarorlik bilan bog‘lanadi. 3. Keksalikni bildiruvchi frazeologizmlar Bu guruhdagi iboralar jamiyatda ikki xil baholanadi: hurmat va tajriba timsoli sifatida yoki jismoniy zaiflik belgisi sifatida. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 385 O‘zbekcha: oqsoqol,ko‘zi o‘tmay qolgan,chopiq yegan,umrining kuzida. Inglizcha: old hand,over the hill,long in the tooth,of a certain age. O‘zbek madaniyatida keksalik donolik va hurmat ramzi bo‘lsa, ingliz tilida ko‘proq “faol hayotdan chekinish” bosqichi sifatida tasvirlanadi. Bu farq har ikki xalqning ijtimoiy qadriyatlari va mentaliteti bilan belgilanadi. Muhokama Sotsiolingvistik tahlil shuni ko‘rsatadiki, yoshga doir frazeologik birliklar jamiyatdagi yoshga nisbatan ijtimoiy qadriyatlar, stereotiplar va rollarni yoritadi. O‘zbek madaniyatida keksalar donolik va hurmat timsoli sifatida tilga olinadi. “Oqsoqol”, “mashvaratli kishi”, “katta yoshli odam” iboralari ijobiy konnotatsiyada ishlatiladi. Ingliz madaniyatida esa “old man”, “senior citizen” kabi birliklar neytral yoki ayrim holatlarda salbiy ma’no kasb etadi. Frazeologizmlarning konnotativ tahlili shuni ko‘rsatadiki, yoshga oid iboralar ko‘pincha gender bilan ham kesishadi. Masalan, old maid (turmushga chiqmagan ayol) iborasi ingliz tilida salbiy konnotatsiyaga ega, o‘zbek tilida esa “turmush ko‘rmagan kishi” iborasi neytral bo‘lishi mumkin. Zamonaviy davrda yosh tushunchasi ijtimoiy tildagi dinamik o‘zgarishlarga uchramoqda. Globalizatsiya va media diskurs ta’sirida old school,forever young,silver generation kabi yangi iboralar paydo bo‘ldi. O‘zbek tilida esa keksalik – faxr yoki umr ko‘rgan inson kabi yangi, ijobiy turg‘un ifodalar mustahkamlanmoqda. Xulosa Yoshga oid frazeologik birliklar tildagi sotsiolingvistik tizimning ajralmas qismi hisoblanadi. Ular orqali xalqning yoshga bo‘lgan munosabati, madaniy qadriyatlari, gender stereotiplari va avlodlar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlari aks etadi. O‘zbek va ingliz tillarini qiyosiy tahlil qilish yosh kategoriyasining milliy tafakkur bilan uzviy bog‘liqligini tasdiqlaydi. Shu sababli, yosh bilan bog‘liq frazeologizmlarni tarjima qilishda yoki o‘rgatishda nafaqat leksik ma’no, balki sotsiolingvistik va madaniy konnotatsiya ham inobatga olinishi zarur. Kelgusida ushbu yo‘nalishda yoshga oid frazeologizmlarning gender, professional va media diskursdagi shakllari alohida tadqiq etilishi maqsadga muvofiqdir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Yunusov M., Madrahimov A. O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. – Toshkent: Fan, 1982. 2. Oxford Dictionary of English Idioms. – Oxford University Press, 2010. 3. Vinogradov V.V. Ocherki po frazeologii russkogo yazyka. – Moskva: Nauka, 1977. 4. Saidova M. Til va jamiyat: sotsiolingvistik tahlil asoslari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2018. 5. Kunin A.V. Angliyskaya frazeologiya: Teoreticheskiy kurs. – Moskva: Vysshaya shkola, 1996.