MIYA KASALLIKLARI VA NUTQNINING BUZILISHLARI

45 MIYA KASALLIKLARI VA NUTQNINING BUZILISHLARI Bobokalonov Po‘lotshoh Ramazonovich, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), Osiyo Xalqaro universiteti doktoranti (Buxoro) DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17387305 Annotatsiya: Maqolada miya kasalliklari va nutq buzilishlari muammolari haqida ma’lumotlar jamlangan. Tadqiqot maqsadi har xil turdagi kasalliklar tufayli nutqning kechikishi, buzilishi va yo‘qolishi sabablarini o‘rganish va uning asosiy sabablarini tushuntirishdan iborat. Maqola bakalavriat va magistratura bosqichida tahsil olayotgan talabalar uchun moʻljallangan. Kalit so‘zlar: Miya kasalliklari, insult, miya shishi, afaziya, til, dizartriya, nutqiy aloqa usullari, shikastlanishlar, o‘smalar, nevrologik kasalliklar: Altsgeymer kasalligi, skleroz. Abstract: This article presents information on brain diseases and speech disorders. The purpose of the study is to study the causes of speech delay, impairment, and loss due to various types of diseases and to explain its main causes. The article is intended for undergraduate and graduate students. Keywords: Brain diseases, stroke, brain swelling, aphasia, tongue, dysarthria, methods of verbal communication, injuries, tumors, neurological diseases: Alzheimer's disease, sclerosis. Kirish XX-asrning oxirida neyrobiologiya, psixologiya va tilshunoslik sohalarini birlashtirgan yangi fan – neyropsixolingvistika paydo bo‘ldi. Uchta fan asosida shakllangan neyropsixolingvistika insonning lingvistik qobiliyatlari atrofida ilmiyamaliy munozara yurita boshladi. Neyropsixolingvistikaning o‘rganish ob'ektida lingvistik shaxsning miya faoliyati, ruhiy holati, ongi va tafakkuri turadi. Bu fanning ilmiy va amaliy fan sifatida shakllanishi bir tomondan nevrologiya va neyrolingvistika, ikkinchi tomondan psixologiya va psixolingvistikaning rivojlanishi bilan yuzaga chiqdi. Neyropsixolingvistika sohasida tadqiqot olib borish va uni yaxshi o‘rganish uchun uch fan bo‘yicha - nevrolog, psixolog va tilshunos darajasida yuqori darajadagi bilim, ko‘nikma va malakalarni egallab borish talab qilinadi. Qon tomirlarida trombning hosil bo‘lishi natijasida infark yoki insultga chalinish oqibatida, travmatik miya shikastlanishlarida, miya o‘smalari va degenerativ holatlar kabi miya kasalliklarida afaziya, til buzilishi yoki dizartriya, ya'ni vosita nutqining buzilishi orqali nutqning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan kasalliklar namoyon bo‘ladi. Afaziya tilni tushunish yoki ifoda etish qobiliyatiga ta'sir qiladi, dizartriya esa mushaklarni boshqarish muammolari tufayli nutqning sust yoki sekinlashishiga olib keladi. Davolash ko‘pincha asosiy sababni bartaraf etishni, shuningdek, yangi aloqa usullarini tiklash yoki rivojlantirish uchun nutq va til terapiyasini o‘z ichiga oladi. Miya kasalligi tufayli nutqni yo‘qotish ko‘pincha afaziya deb ataladi. Bu miya yarim korteksidagi nutq markazlari shikastlanganda 46 paydo bo‘ladi. Bularga asosiy sabablar sifatida qon tomirlari muammolari, shikastlanishlar, o‘smalar va Altsgeymer kasalligi yoki o‘tkir skleroz kabi nevrologik kasalliklar oqibatida nutq buzilishlari ro‘y beradi. To‘g‘ri tashxis qo‘yish va davolash uchun tibbiyot xodimi nevrologga murojaat etiladi. Miyaning MRT yoki kompyuter tomografiyasini buyurishi mumkin bo‘lgan shifokor bemor shaxsni ko‘rigdan o‘tkazishi kerak bo‘ladi. Shu kasalliklardan biri ensefalomiyelit (yun. — bosh miya va — orqa miya) — bosh va orqa miyaning bir vaqtda yalligʻlanishidir. Ensefalomiyelit koʻp holda yuqumli, neyroallergik, toksik kasalliklar natijasida markaziy nerv sistemasining zararlanishidan kelib chiqadi. Ensefalomiyelitni viruslar ham qoʻzgʻatadi. Bunda bosh va orqa miyada oq va kulrang moddalar, qon tomirlarning yalligʻlanishi, miyelin pardaning yemirilishi va boshqalar roʻy beradi. Miya kasalliklariga yana gidrosefali; ensefalopatiya; shu jumladan anensefali ham kiradi. Hidrosefali atamasi yunoncha so‘zdan kelib chiqqan bo‘lib, gidro – suv va sefalus bosh degan ma'noni anglatadi. Miyadagi suyuqlikning keskin ko‘payishi gidrosefali deb ataladi. Miyadagi ortiqcha miya omurilik suyuqligi, ya’ni miya omurilik suyuqligi tiniq, rangsiz suyuqlik bo‘lib, miya va orqa miyani o‘rab turadi va himoya qiladi va bu hayotiy tuzilmalarni shikastlanishidan himoya qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Agar yosh bolada gidrosefaliya paydo bo‘lsa, uning boshi kattalashadi. Ushbu kasallik miyaning qorincha tizimida miya omurilik suyuqligining ortiqcha to‘planishi bilan tavsiflanadi. Okklyuziv gidrosefali suyuqlikning to‘planish joyidan (kranial qorinchalar) qon tomir tizimiga so‘rilish joyiga o‘tishi qiyinlashishi natijasida yanada rivojlanadi, rezorbtiv gidrosefali esa so‘rilishining buzilishi natijasida rivojlanadi [1 ; 2 ; 3 ; 4 ; 5]. Bu kasalliklarda nutq buzilishi, nutqning kechikishi, so‘zni buzib gapirish, noto‘liq talaffuz etish, duduqlanish, gapirishga qiynalish, nutq parchalanishi va cho‘zib gapirish holatlari kuzatiladi. Asosiy qism. Gidrosefaliyaga olib keladigan mexanizmlar miyaning qorincha tizimidagi buzilishlarga asoslangan. Qorinchalar tizimi to‘rtta bo‘shliqdan iborat bo‘lib, ular birbiriga kanallar orqali bog‘langan. Miya omurilik suyuqligi qorinchalarda joylashgan qon tomir to‘qimalari tomonidan ishlab chiqarilgan shaffof suyuqlikdir. Miya omurilik suyuqligi bir nechta funktsiyalarni bajaradi. Bularga miyani yumshatuvchi va zarbadan himoya qilish kiradi. U oziq moddalar bilan ta'minlaydi, markaziy asab tizimining umumiy faoliyatini tartibga solishga yordam beradi, chiqindilarni olib tashlaydi va zarur biokimyoviy moddalarni yetkazib beradi. Gidrosefali tug‘ma yoki orttirilgan bo‘lishi mumkin va rivojlanishning turli bosqichlarida somatik kasalliklar (gastrit, kolit, surunkali gepatit, qandli diabet, 47 bo‘qoq kasalliklari; Prenatal, tug‘ishdan oldingi davr — infeksiya, intoksikatsiya, gipoksiya, homiladorlik davri gestozi) ham gidrosefaliyaga olib kelishi mumkin. Shunday qilib, gidrosefali kasallikning yagona, o‘ziga xos shakli hisoblanmaydi. Kasallikning belgilari: - intraserebral suyuqlikdagi haddan tashqari o‘zgarishlar intrakranial bosim oshishining ikkilamchi belgilarini keltirib chiqaradi; - yoshga bog‘liq omillar ham kasallikni keltirib chiqarishi mumkin. Chaqaloqlarda intraserebral suyuqlikning bosimi kattalarnikidan farq qiladi va bosh suyagining suyaklarini bog‘laydigan tikuvlar hali yopilmagan bo‘ladi, bu ularning o‘sib borayotgan intraserebral suyuqlikni joylashtirish uchun kengayishiga imkon beradi. Obstruktiv gidrosefaliyaga miya o‘smalari, ayniqsa miya poyasi, orqa miya kanalining o‘smalari va suv kanalining stenozi - uchinchi va to‘rtinchi qorinchalarni bog‘laydigan kanalning torayishi sabab bo‘lishi mumkin. Gidrosefali miya omurilik suyuqligi oqimiga to‘siq bo‘lganda yoki miya omurilik suyuqligi ishlab chiqarishning ko‘payishi yoki so‘rilishining kamayishi tufayli to‘planganda paydo bo‘ladi. Ensefalopatiya (yunoncha enkephalos - miya, pathos - kasallik yoki azobuqubatlardan) yallig‘lanishsiz yuzaga keladigan miya kasalliklari uchun umumiy atamadir. Ensefalopatiya tug‘ma yoki orttirilgan bo‘lishi mumkin. Ensefalopatiyada miya to‘qimalarida distrofik o‘zgarishlar yuzaga keladi. Ensefalopatiyaning umumiy belgilari xotirani yo‘qotish, ongni buzish, bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi va depressiyani o‘z ichiga oladi. Depressiya holatida nutq sekinlashishi yoki bloklanishi mumkin. Bunday alomatlar bilan og‘rigan bemorlar asosan asabiylashish, tashvish, zaiflik va uyqusizlikni boshdan kechirishadi. Distrofiya (dys – buzilish va yunoncha trofē – oziq-ovqat, ovqatlanish) – hujayralar va to‘qimalarda metabolik buzilishlarning patomorfologik va patofiziologik ko‘rinishi. Anentsefaliya (yunoncha an – holda, enkephalos – miya) – homilaning bachadonda rivojlanmaganligi sababli miya yarim sharlari va uning ustida joylashgan yumshoq to‘qimalarning qisman yoki to‘liq yo‘qligi. Bu holat yuqumli kasalliklar, zaharli moddalar, spirtli ichimliklar yoki zararli ekologik ta'sirlar natijasida yuzaga kelishi mumkin. Miyaga zarar etkazadigan boshqa omillar orasida o‘ziga xos va o‘ziga xos bo‘lmagan yallig‘lanishlar mavjud; travmadan keyingi kasalliklar; sil va yuqumli meningit; ishemik va gemorragik insult; Altsgeymer kasalligi kabi neyrodegenerativ kasalliklar; o‘smalar; qon ketishi; va boshqa turli xil kasalliklar. 48 Miyada ettita nutq markazi mavjud. Bu markazlar taxminan yetti yoshgacha rivojlanadi va yetuklashadi. Misol uchun, duduqlanish etti yoshgacha bo‘lgan bolalarda tez-tez uchraydi. Agar bolada qo‘rquv tufayli duduqlanish paydo bo‘lsa, u o‘qituvchi-psixolog va logoped tomonidan tekshiriladi. Agar bolada miya kasalliklari (masalan, oligofreniya) yoki kraniokerebral travma natijasida nutq buzilishi rivojlansa, u nevrolog yoki tibbiy psixolog tomonidan davolanadi [7]. Peshona sohasida beshta asosiy markaz mavjud. - harakat analizatori - harakatning to‘g‘riligi va xatolarini baholaydi; - vositanutq markazi ; - nutq artikulyatsiyasi, ongda fikr va ongning nutqni amalga oshirishini nazorat qiladi, uning mantiqiy o‘rnini belgilaydi; - bosh va tananing aylanish markazi - kuzatish, tushunish, eslab qolish, farqlash va tushunish qobiliyati bilan bog‘liq vaziyatlarga ta'sir qiladi; - yozish markazi - fikrlash va idrokni, xotira va idrokni, fikrlarni jamlashni boshqaradi; - harakatlarni muvofiqlashtirishni nazorat qilish markazi - inson harakatlarini me'yoriy darajada tartibga solishni ta'minlaydi va qarorlar qabul qiladi. Shuningdek, u qarorning bajarilishi muhim yoki muhim emasligini nazorat qiladi [8]. Serebellum shikastlanganda nutq o‘zgaradi. Shu bilan birga, bemorning nutqi ravon va silliq bo‘lib qoladi, lekin har bir so‘z bo‘g‘inlarga bo‘linadi. So‘zlardagi nafaqat zarur bo‘g‘inlar, balki barcha bo‘g‘inlar urg‘u oladi. Bu skanerlangan nutq deb ataladi. Serebellum shikastlanganda, harakatlarni muvofiqlashtirish va muvozanat buziladi, mushaklarning gipotoniyasi rivojlanadi va sinergik harakatlar imkonsiz bo‘ladi. Agar serebellar yarim sharda shikastlangan bo‘lsa, bemor zararlangan tomonga tushadi, chunki serebellumning har bir yarim shari o‘z tomonida muvofiqlashtirish uchun javobgardir. Yurishda bunday bemor zararlangan tomonga og‘adi. Bu dinamik ataksiya deb ataladi. Ataksiya (yunoncha ataxia - tartibning buzilishi, muvofiqlashtirishning etishmasligi) harakatni muvofiqlashtirishning buzilishi. Harakat paytida muvozanatning o‘zgarishiga olib keladi. Tik turgan holatda turg‘unlik statik ataksiya, yurish paytida beqarorlik esa dinamik ataksiya deb ataladi. Yiqilib ketmaslik uchun bemor katta qadamlar qo‘yadi, qo‘llarini yon tomonlarga yoyib, devorni ushlashga harakat qiladi. Goh o‘ngga, goh chapga chayqaladi. Bu holat mast odamning yurishiga o‘xshaydi. Bemor tik turgan yoki o‘tirgan holatda tekshiriladi. Buning uchun sub'ekt ikkala qo‘lini oldinga cho‘zadi. Barmoq-burun testi, diadochokinez va tovon-tizza testi imkonsiz bo‘lib qoladi. 49 Skanerlangan nutq. Serebellum nutq funktsiyasini ta'minlaydigan mushaklarni muvofiqlashtirish uchun javobgardir. Shuning uchun u unli va undoshlarning bir tekis artikulyatsiyasini ta'minlaydi. Serebellum shikastlanganda nutqning ravonligi va silliqligi yo‘qoladi, talaffuz buziladi. Bu holat xiralashgan yoki skanerlangan nutq deb ataladi. Skanerlangan nutqni tasavvur qilish uchun sizning oldingizda mast odam gapirayotganini tasavvur qiling yoki yong‘oqni og‘zingizga solib, unga taqlid qilishga harakat qiling. Kayfiyat o‘zgarishi. Barmoqlarning muvofiqlashtirilishini yo‘qotishi tufayli bemorning hatti-harakati buziladi va u katta, buzilgan bosh harflar bilan yozadi. Bu holat megalografiya deb ataladi. Afaziya - bu nutq, tushunish, o‘qish yoki yozishda muammolarga olib keladigan til va muloqot buzilishi. Afaziyaning asosiy turlariga Broka afazi (ravon nutqni ishlab chiqarish qiyinligi), Vernik afazi (nutqni tushunishning buzilishi) va global afaziya (nutq va tushunishda jiddiy qiyinchiliklar) kiradi. Afaziya miyadagi til markazlarining tuzilishi va/yoki funksiyasini yoki bu markazlar o‘rtasidagi aloqalarni o‘zgartiruvchi insult, travmatik miya shikastlanishi yoki boshqa travmatik bo‘lmagan miya jarohatlari (masalan, miya infektsiyasi) natijasida o‘rnatilgan til tizimlarining shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. (Progressiv afaziyalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ushbu bobda ko‘rib chiqilmaydi.) Afaziya ko‘pincha perisilviy til mintaqalariga qonning asosiy etkazib beruvchisi, chap o‘rta miya arteriyasini o‘z ichiga olgan serebrovaskulyar shikastlanish bilan bog‘liq. Afaziya nutqning buzilishi bo‘lib, uning belgilari quyidagicha: Shakl 1. Afazi nutq buzilishining belgilari 50 Nutq buzilishlarining asosiy turlariga vosita (ekspressiv) afaziya kiradi, bu nutqni ishlab chiqarish qobiliyatining buzilishi; sensorli (reseptiv) afaziya, bu nutqni tushunish qobiliyatining buzilishi; so‘zlarni eslab qolish qiyinligi va nutqning nominativ funktsiyasining buzilishi bilan tavsiflangan amnestik afaziya; va murakkab jumla tuzilmalarini va so‘zlar orasidagi mantiqiy munosabatlarni tushunishda qiyinchiliklarni o‘z ichiga olgan semantik afaziya [9]. Dizartriya (dys - buzuqlik, yunoncha arthroo - men artikulatsiya qilaman) - tovush hosil bo‘lishida ishtirok etadigan mushaklarning buzilgan funktsiyasi tufayli noaniq, xiralashgan yoki kuchli nutq sifatida namoyon bo‘ladigan boshqa kasallik. Noodatiy nutq ham artikulyatsiya va ravshanlikning umumiy buzilishi sifatida paydo bo‘lishi mumkin. Mutizm - nutqning to‘liq yoki qisman yo‘qligi; ba'zi hollarda bemor tushunib bo‘lmaydigan so‘zlarni yoki jumlalarni baqirishi mumkin. Shakl 2. Afaziya va miyaning ta'sirlangan qismlari. Frontal loblar. 1. Funktsiyasi: ongli fikrlash, diqqatni jamlash, qat'iyatlilik, mulohaza yuritish, diqqatni jamlash, impulslarni nazorat qilish, o‘z-o‘zini nazorat qilish, muammolarni hal qilish, tashkilotchilik, tanqidiy fikrlash, his-tuyg‘ularni his qilish va ifodalash qobiliyati, empatiya, odatlar va harakat faoliyati, xotira uchun xoslashadi. 2. Kuzatilgan disfunktsiya: falaj, ketma-ketlikdagi qiyinchilik (ko‘p bosqichli vazifalarni bajarish uchun zarur bo‘lgan murakkab harakatlar ketma- 51 ketligini rejalashtira olmaslik), boshqalar bilan o‘zaro munosabatda bo‘lishda spontanlikni yo‘qotish, fikrlashda moslashuvchanlikni yo‘qotish, qat'iyatlilik (bitta fikrning qat'iyligi), ishtirok etishda qiyinchilik (biror vazifaga diqqatni jamlay olmaslik) va hissiy o‘zgarishlar. Parietal loblar. Funktsiyasi: vizual e'tibor, teginish hissi, sezgi va tana holatini kuzatish, o‘qishni nazorat qilish, yuzni aniqlash, vaqtni tushunish, maqsadga yo‘naltirilgan ixtiyoriy harakatlar, ob'ektlarni manipulyatsiya qilish, anomiya (ob'ektni nomlay olmaslik), agrafiya (yozish uchun so‘zlarni topa olmaslik), aleksiya (o‘qishda qiyinchiliklar), o‘ngdan chapdan chizishda qiyinchilik. Kuzatilgan disfunktsiya: bir vaqtning o‘zida bir nechta ob'ektga qatnasha olmaslik, anomiya (ob'ektni nomlay olmaslik), agrafiya (yozish uchun so‘zlarni topa olmaslik), aleksiya (o‘qishda qiyinchiliklar), rasm chizishda qiyinchilik, chapdan o‘ngni farqlashda qiyinchilik, diskalkuliya (matematika bilan bog‘liq qiyinchilik), tana qismlarini apraxia va atrof-muhitning o‘ziga xosligini aniqlashda qiyinchilik, vizual diqqatni jamlash va qo‘l-ko‘zni muvofiqlashtirishda qiyinchiliklar. Shakl 3. Miya qismlari Oksipital loblar. Funktsiya: vizual ma'lumotni qabul qilish, ranglarni farqlash, shakl va masofani talqin qilish. Kuzatilgan disfunktsiyalar: ko‘rish maydonining kamchiliklari, ob'ektlarning joylashishini aniqlashda qiyinchilik, rang agnoziyasi (rangni aniqlash qiyinligi), gallyutsinatsiyalar paydo bo‘lishi, vizual illyuziyalar, so‘zlarni taniy olmaslik, chizilgan narsalarni tanib olishda qiyinchilik, harakat agnoziyasi (ob'ektning harakatini taniy olmaslik) va o‘qish va yozishda qiyinchiliklar. Temporal loblar. Funktsiyasi: xotira, eshitish xabarlarini qabul qilish, og‘zaki til va ritmni tushunish, narsalar qanday tartibga solingan va toifalarga bo‘linganligini 52 nazorat qilish, vizual idrok etishning ba'zi jihatlari. Kuzatilgan disfunktsiya: prosopagnoziya (yuzlarni tanib olishda qiyinchilik), Vernik afaziya (og‘zaki so‘zlarni tushunish qiyinligi), ko‘rilgan va eshitilgan narsaga tanlangan e'tiborning buzilishi, ob'ektlar va fe'llarni aniqlashda qiyinchilik, jinsiy hatti-harakatlarga qiziqishning ortishi yoki kamayishi, gapirish qobiliyatining kuchayishi, ob'ektlarni tasniflashning kuchayishi (to‘g‘ri tasniflash). tajovuzkor hatti-harakatlar. Miya poyasi. Funktsiyasi: nafas olish, yurak urishi, yutish, qo‘rqitish reaktsiyasi (ko‘rish va eshitish stimullariga reflekslar), avtonom nerv tizimining funktsiyalari (terlash, qon bosimi, ovqat hazm qilish, haroratni tartibga solish), hushyorlik darajasi, uxlash qobiliyati va vestibulyar funktsiya (muvozanat hissi). Kuzatilgan disfunktsiya: hayotiy qobiliyatning pasayishi, disfagiya (yutishda qiyinchilik), muvozanat va harakat bilan bog‘liq muammolar, vertigo (bosh aylanishi va ko‘ngil aynish), uyqusizlik va uyqu apnesi (uyqu paytida nafas olish qiyinlashuvi). Serebellum. Funktsiyasi: muvofiqlashtirish, muvozanat va muvozanat. Kuzatilgan disfunktsiyalar: asinergiya (harakat harakatlarini muvofiqlashtirishning yo‘qolishi), dismetriya (masofani va qachon to‘xtash kerakligini aniqlay olmaslik), adiadoxokineziya (tez almashinadigan harakatlarni bajara olmaslik), niyat tremori, g‘ayritabiiy yoki ataksik yurish (qo‘zg‘aluvchan, keng asosda yurish), yiqilish tendentsiyasi, gipotoniya (qizarish), mushaklarning qizarishi (qizarish); yoki nutqning buzilishi), nistagmus (g‘ayritabiiy ko‘z harakati) va nozik harakatlarni muvofiqlashtirish qobiliyatini yo‘qotish. Xulosa. Yuqoridagi holatlar nutq defektining kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Masalan ba’zi holatlarda bemor oyoq va qo‘llarini egib, ularni tanaga yaqinlashtiradi va uzoq vaqt gaplashmasdan jim o‘tiradi, bu holat mutizm deb ataladi. Nutqning ravonligi yo‘qolib, talaffuzning buzilalishi nutqning buzilishidan dalolat beradi. Duduqlanish kabi buzilishlarning paydo bo‘lishiga ham jismoniy va ruhiy toliqishlar, nutqiy yetishmovchi sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, afaziyaning og‘ir shakllarida tananing holati va muvozanatida astaziya (turish qobiliyati), abaziya (yura olmaslik), atoniya (tananing yoki uning qismining ohangini yoki hayotiy faoliyatini yo‘qotish), muvozanatni buzish (tananing muvozanati), megalografiya (qo‘l yozuvining o‘zgarishi) ham kuzatilishi mumkin. Har bir rivojlanayotgan jamiyatda miya yarim sharining turli kasallikka yo‘liqishi va turli jarohatlar tufayli nutqni yo‘qotish masalalari davlat ahamiyatiga ega global muammolardan biridir. Insonni shaxs sifatida normal hayotga qaytarish uchun, birinchi navbatda, kasallikning turlari va sabablarini aniqlab olish juda muhimdir. Bu mas’uliyatli ishda nafaqat nevrologik ma’lumotli shaxs, balki psixolog 53 va tilshunos ham teng huquqli ishtirokchilardir. Ushbu tadqiqot izlanishida masalalarning mohiyatiga to‘xtalib o‘tishni maqsadga muvofiq deb bildik. Foydalangan adabiyotlar: 1. Bobokalonov R.R. Tibbiyot va neyropsixolingvistika. Monografiya, GlobEdite. Republic of Maldova, Europe printed, 2023. Pages 3-123. ISBN: 978-620-0-64769-6. 2. Sayfullayeva R.R., Bobokalonov R.R. Neyropsixolingvistika: lingvistik shaxs va xarizmali inson. Monografiya, GlobEdite. Republic of Maldova, Europe printed, 2023. Pages 3-149 ISBN: 978-620-0-64878-5. 3. Bobokalonov R.R. Nutqiy hosila, semiotik belgi, diskurs va neyropsixolingvistik holat. Monografiya, GlobEdite. Republic of Maldova, Europe printed, 2023. Pages 3-223. ISBN: 978620-0-64729-0. 4. Bobokalonov R.R. Нейропсихолингвистика: языковая личность и харизматический человек. Теория, практика и методика. Monografiya, LAP LAMBERT Academic Publishing, Repablic of Moldova, Europe printed. 2023. Pages 3-230. ISBN: 978-620-6-152149. 5. Бобокалонов Р.Р. Неразнривная связ семиотики и нейропсихолингвистики в обучении иностранных языков, монография. Lambert Akademic Publishing, Chisinau-2068, Moldaviya. p. 138. ISBN: 978-620-4-72926-8. 6. Stephen J. Falchek, Hydrocéphalie. MD, Nemours/Alfred I. du Pont Hospital for Children Dernière révision totale déc. 2018| Dernière modification du contenu déc. 2018 7. Ибодуллаев З. Асаб касалликлари. Ўқув қўлланма. Фан ва технология . 2013. ISBN: 9789943-10-979-7 8. Проценко E. B., Васильева M.E., Перетятко Л. П., Малышкина А. И. Морфологические изменения перивентрикулярной зоны и неокортекса больших полушарий головного мозга у плодов человека и новорожденных с 22-й по 40-ю недели пренатального онтогенеза. Онтогенез. 2014. - Т. 45, № 5. С. 349-355. 9. https://www.sahealth.sa.gov.au/wps/wcm/connect