TEMURIYLAR DAVRI ANTROPONIMIYASINING SHAKLIY VA STRUKTUR TUZILISHI

205 TEMURIYLAR DAVRI ANTROPONIMIYASINING SHAKLIY VA STRUKTUR TUZILISHI Muminova Nilufar Abdurahmonovna, Iqtisodiyot va pedagogika universiteti dotsenti, f.f.f.d. (PhD) DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17387638 Annotatsiya. Ushbu maqolada Temuriylar davri antroponimiyasi, ya’ni shaxs nomlarining shakliy va struktur jihatdan tuzilishi, ularning tarkibiy qismlari hamda semantik xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, tarixiy manbalarda uchraydigan antroponimik birliklarning morfologik tuzilishi, ularning ijtimoiy va madaniy mazmunini ochib berish maqsad qilingan. Kalit so‘zlar: antroponimiya, Temuriylar davri, ismlar tizimi, morfologik tuzilish, komponent, nom berish an’analari. Temuriylar davri (XIV–XV asrlar) Markaziy Osiyo tarixida madaniy, siyosiy va ilmiy yuksalish davri sifatida alohida o‘rin egallaydi. Bu davrda til, adabiyot, san’at va ilm-fan sohalari bilan bir qatorda onomastik tizim, xususan, antroponimiya ham sezilarli darajada taraqqiy etgan. Shaxs nomlari nafaqat ijtimoiy mavqe va milliy o‘ziga xoslikni ifodalagan, balki ularning shakliy-struktur qurilishi orqali zamon ruhi, diniy e’tiqod, ijtimoiy tabaqalanish va oilaviy qadriyatlar ham namoyon bo‘lgan. Temuriylar davrida shakllangan antroponimik tizim o‘zining murakkab, ko‘p qatlamli tuzilishi bilan ajralib turadi. Ushbu davrda shaxs nomlari odatda uch asosiy komponentdan: ism, nasab va laqab, kunya hamda unvonlardan tashkil topgan. Bu komponentlar shaxsning jamiyatdagi mavqeini, ijtimoiy kelib chiqishini, diniy e’tiqodini va madaniy mansubligini ifodalovchi muhim belgilar sifatida xizmat qilgan. Ism shaxsni individual jihatdan belgilovchi asosiy nom hisoblanadi. U odatda tug‘ilgan paytda yoki yoshligida berilgan bo‘lib, shaxsning shaxsiyligini, oilaviy umid va niyatlarni ifoda etgan. Masalan, Temur (“temirday baquvvat”), Ulug‘bek (“buyuk bek”), Husayn (“go‘zal, ezgu”) kabi ismlar semantik jihatdan ijobiy ma’nolarni anglatgan. Nasab shaxsning otasi yoki ajdodining ismi orqali naslnasabini, genealogik bog‘liqligini bildirgan. Arabcha “ibn” (o‘g‘li) va forscha “bin” shakllari yordamida ifodalangan. Masalan, Amir Temur ibn Tarag‘ay Bahodir yoki Mirzo Ulug‘bek ibn Shahrux shakllarida “ibn” unsuri shaxsning nasl-nasabini aniq ko‘rsatadi. Bu an’ana o‘sha davr ijtimoiy tuzumida oila va nasl-nasabning yuqori ahamiyatga ega bo‘lganini tasdiqlaydi. Laqab, kunya va unvonlar esa shaxsning ijtimoiy, siyosiy yoki ma’naviy maqomini ifodalovchi qo‘shimcha elementlar sifatida xizmat qilgan. Laqab – shaxsning fazilatlari, yutuqlari yoki jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liq nom bo‘lib, 206 masalan, Navoiy (melodik, musiqiy ma’noda), Boyqaro (boy va jasur), Bahodir (mard, jasoratli) kabi shakllarda qo‘llangan. Kunya – odatda “Abu” (“falonchining otasi”) yoki “Umm” (“falonchining onasi”) shaklida ifodalanib, hurmat va ehtirom belgisi sifatida ishlatilgan: Abu Sa’id, Abu Bakr kabi. Unvon esa shaxsning ijtimoiysiyosiy maqomini bildirgan: Amir, Sulton, Mirzo, Shoh, Bek kabi elementlar yuqori tabaqaga mansublikni anglatgan. Mazkur komponentlarning qo‘shilishi orqali shakllangan antroponimik birliklar ko‘pincha ko‘p bo‘g‘inli va murakkab tuzilmaga ega bo‘lgan: Amir Temur ibn Tarag‘ay Bahodir. Amir – unvoni, Temur – shaxs ismi, ibn Tarag‘ay esa nasab komponentidir. Zahiriddin Muhammad Bobur Mirzo – diniy-ma’naviy komponent (“Zahiriddin”), asosiy ism (“Muhammad”), laqab yoki adabiy nom (“Bobur”), hamda ijtimoiy maqomni bildiruvchi unvon (“Mirzo”)dan tashkil topgan. Sulton Husayn Boyqaro. Sulton – unvon, Husayn – ism, Boyqaro esa laqabdir. Shu tariqa, Temuriylar davridagi shaxs nomlari faqatgina identifikatsion birlik sifatida emas, balki o‘z davrining ijtimoiy-madaniy kodlarini ifodalovchi muhim lingvokulturologik manba sifatida ham alohida ahamiyat kasb etadi. Bu davr antroponimiyasi orqali shaxsning ijtimoiy maqomi, nasl-nasab zanjiri, diniy mansubligi va hatto mafkuraviy qarashlarini aniqlash mumkin. Temuriylar davri antroponimiyasi shakliy jihatdan murakkab va ko‘p qatlamli tuzilishga ega bo‘lib, bu davr nomshunoslik tizimi turkiy, forsiy va arabiy tillarning o‘zaro ta’siri natijasida shakllangan. Shaxs nomlarining leksik bazasi, morfologik modeli va semantik mazmuni o‘sha davrning diniy, siyosiy hamda madaniy muhitini bevosita aks ettiradi. Arabcha antroponimik birliklar Temuriylar davrida eng ko‘p tarqalgan qatlamni tashkil etgan. Bunday ismlar, asosan, islom dini, Qur’on va hadisdagi payg‘ambarlar, sahobalar, diniy fazilatlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Masalan: Muhammad, Ahmad, Abdulloh, Abdurahmon, Zahiriddin, Jaloliddin, Nizomiddin kabi shakllar diniy e’tiqod, e’tiqodlilik va e’tiqodga sadoqat timsoli sifatida qo‘llangan. Bu ismlarda ko‘pincha -iddin (“dinning ...”), Abd- (“Allohning bandasi”), Nur-, Zahir-, Jalolkabi morfemalar diniy mazmunli komponent sifatida qo‘shilgan. Masalan, Abdurahmon – “Rahmon (Alloh)ning bandasi”, Zahiriddin – “dinning yoruqligi”, Nizomiddin – “dinning tartibi” degan ma’nolarni bildirgan. Forsiy qatlamga mansub antroponimlar ko‘proq epik, adabiy va madaniy qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘lib, ular go‘zallik, jasorat, qudrat va farovonlik ma’nolarini ifodalagan. Masalan: Rustam, Bahrom, Jamshid, Kayxusrav, Farruh, Xusrav kabi ismlar qadimgi fors mifologiyasi va “Shohnoma” an’analariga borib taqaladi. Bu turdagi ismlar Temuriylar saroyida epik qahramonlik va siyosiy salobat ramzi sifatida ishlatilgan, bu esa hukmdorlar va 207 amaldorlar orasida forscha nomlarning obro‘-e’tiborini oshirgan. Turkiy nomlar esa milliy o‘zlik, etnik birlik va siyosiy mustaqillik ramzi sifatida qadrlangan. Ular ko‘pincha tabiat, jasorat, qudrat, davlat kabi ma’nolarni ifoda etgan. Masalan: Temur (“temirday mustahkam”), Ulug‘bek (“buyuk, yuksak maqomli”), Bobur (“sher”), Qutlug‘ (“barakali, muqaddas”), To‘xtamish (“barqaror, mustahkam”), Yodgor (“xotira, esdalik”) kabi ismlar turkiy dunyoqarash va qadriyatlarni aks ettiradi. Bu ismlar orqali Temuriylar sulolasi o‘zining turkiy ildizlari va siyosiy avlod an’analariga sodiqligini namoyon etgan. Ba’zi antroponimlar kompozit (murakkab) tuzilmada bo‘lib, ikki yoki undan ortiq semantik komponentdan tashkil topgan. Masalan: Zahiriddin Muhammad – “dinning yoruqligi, Muhammad izdoshi”; Abdurahmon – “Rahmonga (Allohga) bandalik qiluvchi”; Nizomiddin – “dinning tartibi, nizomi”. Bu turdagi nomlar semantik jihatdan chuqur diniy va ma’naviy mazmunga ega bo‘lib, nom orqali e’tiqodiy qarashni ifodalash an’anasi shakllanganini ko‘rsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Temur tuzuklari. – Toshkent, 1991. 2. Ziyo A. Temuriylar davri madaniyati va ilm-fani. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. 3. Raxmonov R. O‘zbek antroponimikasining tarixiy asoslari. – Toshkent: Fan, 2010. 4. Jamolxonov X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2013.