TASVIRIY SAN'ATDA KOMPOZITSIYANING O'RNI VA UNING AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 38 TASVIRIY SAN’ATDA KOMPOZITSIYANING O’RNI VA UNING AHAMIYATI 1Baxriyev Ilhomjon Saidazimovich, 2Erqulova Muattar Abdunabiyevna, 3Umirzakov Mahmud Maksud o‘g‘li 1Chirchiq davlat pedagogka Unversiteti San’atshunoslik fakulteti Tasviriy San’at va dizayn kafedrasi katta o‘qituvchisi, 2,3Chirchiq davlat pedagogika unvesitei San’atshunoslik fakulteti Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi yo’nalishi 1-kurs talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17392318 Annotatsiya. Ushbu maqolada tasviriy san’atda kompozitsiyaning fundamental o‘rni va ahamiyati, uning san’at asarining g‘oyaviy-mazmuniy hamda badiiy ta’sirchanligini ta’minlashdagi markaziy vazifasi chuqur tahlil qilinadi. Kompozitsiyaning asosiy ifoda vositalari – ritm, dinamika, proporsiya, perspektiva, kontrast va nyuansning mohiyati nafaqat nazariy, balki amaliy va pedagogik nuqtai nazardan ochib berilgan. Tadqiqot kompozitsiyaning amaliy san’atda fazoviy yechimlar yaratish, asarning g‘oyaviy pishiqligini ta’minlash va bo‘lajak o‘qituvchilarni professional tayyorlashdagi beqiyos rolini ko‘rsatishga qaratilgan. Ushbu fundamental bilimlarsiz zamonaviy san'at texnologiyalarida ham muvaffaqiyatga erishib bo‘lmasligi ilmiy jihatdan asoslanadi. Аннотация. В данной статье глубоко анализируется фундаментальная роль и значение композиции в изобразительном искусстве, а также её центральная функция в обеспечении идейно-содержательной и художественно-эмоциональной выразительности произведения. Основные средства выразительности композиции — ритм, динамика, пропорция, перспектива, контраст и нюанс — раскрываются не только с теоретической, но и с практической и педагогической точек зрения. Исследование направлено на выявление исключительной роли композиции в создании пространственных решений в прикладном искусстве, обеспечении идейной зрелости произведения и профессиональной подготовке будущих педагогов. Научно обосновано, что без этих фундаментальных знаний невозможно добиться успеха и в современных технологиях искусства. Annotation. This article provides an in-depth analysis of the fundamental role and significance of composition in visual arts, highlighting its central function in ensuring the conceptual, semantic, and artistic expressiveness of an artwork. The main expressive means of composition — rhythm, dynamics, proportion, perspective, contrast, and nuance — are examined not only from a theoretical perspective but also through practical and pedagogical lenses. The study emphasizes the unique role of composition in creating spatial solutions in applied arts, ensuring the ideological maturity of artworks, and enhancing the professional training of future art educators. It is scientifically substantiated that without these fundamental principles, achieving success in modern art technologies is impossible. Kalit so‘zlar: kompozitsiya, ritm, dinamika, proporsiya, oltin nisbat, perspektiva, kontrast, nyuans, fazoviy yechim, vizual ta’sirchanlik. Kirish INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 39 Tasviriy san’atning har qanday ko‘rinishida (rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik) kompozitsiya asarning "skeleti"ni, ya’ni uning barcha elementlarini yagona g‘oyaga bo‘ysundiruvchi tashkiliy tamoyilni ifodalaydi. Kompozitsiya – nafaqat elementlarni joylashtirish, balki tomoshabin e’tiborini boshqarish, asarning hissiy ta’sirini kuchaytirish va chuqur ma’no yaratish vositasidir. Bu fan san’at asarining yakuniy badiiy qimmatini belgilab beruvchi universal qonuniyatlar tizimi hisoblanadi. Bugungi kunda raqamli san’at va yangi texnologiyalar rivojlangan sharoitda ham, klassik kompozitsiya qoidalari o‘z dolzarbligini yo‘qotmadi, aksincha, ularni yanada mahorat bilan qo‘llash zaruriyati ortmoqda. Kompozitsiyaning asosiy qonuniyatlarini bilish tasviriy san’at o‘qituvchilarini tayyorlashda muhim o‘rin tutadi, chunki u nafaqat ijodiy qobiliyat, balki mantiqiy fikrlash, fazoviy tasavvur va vizual kommunikatsiya ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Ushbu maqolaning maqsadi tasviriy san’at fanida kompozitsiyaning o‘rni va asosiy ifodaviy vositalarini ilmiy-nazariy jihatdan asoslash, shuningdek, ularning ta’lim jarayonidagi ahamiyatini kengaytirilgan holda yoritishdan iborat. Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi Kompozitsiya nazariyasi qadimdan buyuk san’atshunoslar va rassomlar diqqat markazida bo‘lgan. Qadimgi Yunoniston madaniyatida, ayniqsa, haykaltaroshlikda mukammal proporsiyaga (masalan, "Oltin nisbat" qoidasi) erishish asosiy metodologiya sifatida qabul qilingan. Uyg‘onish davrida (Renessans) esa proporsiya va perspektiva nazariyasi fundamental darajaga ko‘tarildi. Leonardo da Vinchi, A. Dyurer kabi mutfakkirlar ilmiy izlanishlar olib borib, kompozitsiya qonuniyatlarini matematik va geometrik asosda tizimlashtirishdi. Jumladan, A. Dyurerning "To‘rt kitob proporsiya haqida" asari G‘arb san’atida inson tanasi proporsiyalarini belgilashda uzoq yillar asosiy manba bo‘lib xizmat qildi. O‘zbekiston tasviriy san’at nazariyasida bu mavzu ko’plab olimlar tomonidan milliy san’at an’analari bilan bog‘lab o‘ziga xos tarzda tahlil qilingan. Tadqiqotda tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil, sintez hamda tarixiy-mantiqiy metodologiyalar qo‘llanilib, kompozitsiya vositalarining har biri alohida o‘rganildi. Qiyosiy tahlil orqali klassik va zamonaviy kompozitsiya prinsiplari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik aniqlandi. Shuningdek, san’at pedagogikasi nuqtai nazaridan, kompozitsiya ta’limining samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy usullar ko‘rib chiqildi. Muhokama va natijalar Kompozitsiya qonuniyatlarini mukammal egallash asarning badiiy pishiqligini ta’minlaydi. Bunda har bir element (chiziq, shakl, rang, hajm, yorug‘lik) umumiy g‘oyani ochishga xizmat qilishi zarur. Kompozitsiyaning ifodaviy vositalari asarning ichki tuzilmasini tashkil etadi va ularning uyg‘unligi orqali vizual ta’sirchanlik yuzaga keladi. Ritm — elementlarning tartibli takrorlanishi yoki o‘zgarishi orqali harakatni ifodalashga xizmat qiladi. Ritmning turlari (oddiy, murakkab, erkin) mavjud bo‘lib, ular asarga o‘ziga xos tuyg‘u va harakatni kiritadi. Dinamika esa asarga ichki kuch va harakatni kiritadi. Masalan, diagonal (qiyshiq) chiziqlarning qo‘llanilishi har doim vertikal va gorizontal chiziqlarga qaraganda yuqori dinamik ta’sir beradi. Qadimiy Old Osiyo san’ati asarlarida ham dinamik va plastik go‘zal yechimlar yaratilgan. Proporsiya elementlar orasidagi mutanosiblikni ta’minlaydi. Bu mutanosiblikning eng mukammal namunasi sifatida Oltin nisbat qoidasi ilmiy asosga ega. Oltin nisbat qadimgi Misr piramidalari, Yunon ibodatxonalari va Uyg‘onish davri rassomlari (ayniqsa, Leonardo da INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 40 Vinchi) asarlarida faol qo‘llanilgan. U vizual idrok uchun eng yoqimli va estetik jihatdan to‘g‘ri hisoblangan mutanosiblikni beradi. Bundan tashqari, havo (atmosfera) perspektivasi uzoq joylashgan obyektlarning rang va tonini o‘zgartirish orqali fazoviy chuqurlikni ifodalaydi. Perspektivani o‘rgatish bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini shakllarni masofadan ko‘rish va tasvirlashga o‘rgatishda muhim rol o‘ynaydi. Chuqurlashgan-fazoviy kompozitsiya rangtasvir, haykaltaroshlik va keng qo‘llaniladi. Kontrast (keskin qarama-qarshilik) vizual ta’sirni keskin kuchaytiradi. Kontrast nafaqat ranglar (och-qora, issiq-sovuq), balki shakllar (yumaloq-o‘tkir), chiziqlar (qalin-ingichka) va hajmlar (katta-kichik) o‘rtasida ham yuzaga keladi. Masalan, Issiq va Sovuq ranglar kontrasti asarning emotsional kayfiyatini keskin oshiradi Nyuans (mayin farq) esa yorug‘lik, rang yoki ton o‘tishlarida boylik va noziklik yaratadi. Nyuanslar asarga nafislik, yumshoqlik va sirli chuqurlik bag‘ishlaydi (masalan, Leonardo da Vinchining sfumato uslubida). Kontrast va nyuansning mohirlik bilan qo‘llanilishi asarning mazmunini ochib berishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Har bir kompozitsiyada asosiy g‘oyani ifodalovchi yagona kompozitsion markaz bo‘lishi shart. Bu markaz tomoshabin diqqatini birinchi navbatda jalb qiladigan nuqtadir. Kompozitsiya simmetrik (muvozanatli, tinchlikni ifodalovchi) yoki asimmetrik (dinamik, harakatni ifodalovchi) bo‘lishi mumkin. Asosiy maqsad – asardagi barcha elementlarni shu markaz atrofida birlashtirish va umumiy yaxlitlikni ta’minlashdir. Badiiy asar faqatgina shu ifodaviy vositalar to‘plami orqali yagona yaxlitlikni hosil qiladi, bu esa uning estetik va ma’rifiy qimmatini belgilaydi. Bo‘lajak o‘qituvchilar bu prinsiplarni o‘zlashtirib, o‘quvchilarda nafaqat chizish texnikasini, balki estetik did va ijodiy fikrlashni ham rivojlantirishlari mumkin. Xulosa Kompozitsiya tasviriy san’atda eng muhim fanlardan biri hisoblanib, u ijodkorning niyatini eng aniq va ta’sirchan shaklda ifodalashga imkon beruvchi asosiy tartibga soluvchi mexanizmdir. Ritm, dinamika, proporsiya, kontrast, nyuans va perspektiva kabi vositalarning ilmiy-nazariy mohiyatini chuqur tushunish, har qanday badiiy asarning muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Oltin nisbat, perspektiva kabi qonuniyatlar nafaqat vizual muvozanatni, balki asarning g‘oyaviy chuqurligini ham yaratadi. Kompozitsiya qonuniyatlarini o‘rgatish orqali bo‘lajak san’at o‘qituvchilarida faqatgina texnik mahorat emas, balki fazoviy fikrlash madaniyati, vizual idrokni boshqarish va estetik did ham rivojlanadi, bu esa ularning pedagogik va ijodiy faoliyati uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi. Kelgusidagi tadqiqotlar kompozitsiya prinsiplarini zamonaviy multimedia muhitida qo‘llash va ularni virtual reallik sharoitida o‘rgatish metodologiyalariga qaratilishi maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Alimuhammedov A. (2018). Kompozitsiya nazariyasi. Toshkent: Yangi Asr Avlodi. 2. G‘ulomov I. (2020). Tasviriy san’atda proporsiya va ritm. Ilmiy-uslubiy qo‘llanma. 3. Mirzayev N. (2019). San’at asarining yaratilishida kompozitsiyaning o‘rni. "San’atshunoslik" jurnali, №3. 4. Raupov B. (2017). Perspektiva asoslari. Darslik. 5. Leonardo da Vinchi. (1938). Rassomlik san’ati haqida (Tarjima). Moskva: San’at. 6. Dyurer A. (1985). To‘rt kitob proporsiya haqida. Moskva: San’at. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 41 7. Baxriyev I.S. Rangshunoslikning bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarining manzara kompozitsiyasini tuzish va tasvirlashdagi ijodiy kompetensiyalarini rivojlantirishdagi ahamiyati // Kasb-hunar ta’limi = Профессиональное образование = Professional education: ilmiy-uslubiy, amaliy, ma’rifiy jurnal. – 2025. – № 6.1. – С. 198–206. 8. Baxriyev I.S. Future figurative art to their teachers landscape composition to compose and to describe to teach creative competencies develop methodology EDUVISION: Journal of Innovations in Pedagogy and Educational Advancements. – 2025. – Vol. 01, Issue 06. – June. – ISSN (E): 3061-6972 9. Baxriyev I.S. Tasviriy san’at o‘qituvchilarini pedagogik faoliyatga tayyorlashda manzara kompozitsiyasining o‘rni // Journal of IQRO – Журнал Иқро – IQRO jurnali. – 2024. – Vol. 13, Issue 01. – ISSN: 2181-4341. – С. 7–11. 10. Baxriyev, I. (2023, December). BO ‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT O ‘QITUVCHILARINI O ‘QITISHDA IJODIY RIVOJLANISHNING O ‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE on the topic:“Priority areas for ensuring the continuity of fine art education: problems and solutions” (Vol. 1, No. 01). 11. Saidazimovich, B. I., & Saidazimovich, B. I. (2021). COMPOSITION AND IMPROVEMENT OF METHODOLOGY OF DESCRIPTION IN THE PROFESSIONAL TRAINING OF FUTURE FINE ART TEACHERS FOR PEDAGOGICAL ACTIVITY. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(7), 60-62. 12. Baxriyev, I. S. (2021). RANGTASVIR ASARI ISHLASHDA KOMPOZITSIYA FANINING MUHUM AHAMIYATI. Academic research in educational sciences, 2(12), 315-322. 13. Saidazimovich, B. I., & Saidazimovich, B. I. (2021). THE ROLE OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN TEACHING FINE ARTS LESSONS. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(7), 63-66. 14. Baxriev, I. S. (2022). TASVIRIY SAN’AT RIVOJIDA KOMPOZITSIYANING AHAMIYATII. Academic research in educational sciences, 3(6), 818-823. 15. Baxriyev, I. S. (2023). SAN’AT ASARLARIDA KOMPOZITSIYA VA UNING MUHIM AHAMIYATI. Academic research in educational sciences, 4(6), 256-262. 16. Bakhriev, I. (2023). SCIENTIFIC THEORETICAL BASIS OF TEACHING YOUNG STUDENTS TO DESCRIBE LANDSCAPE COMPOSITION. European International Journal of Pedagogics, 3(02), 47-53. 17. Бахриев, И. (2020). РИВОЯТЛАРНИНГ САНЪАТ АСАРЛАРИДАГИ ТУТГАН УРНИ ВА УНИНГ БАРКАМОЛ ЁШЛАРНИ ТАРБИЯЛАШДАГИ АХДМИЯТИ. Academic research in educational sciences, (2), 286-295. 18. Baxriyev, I. S. (2021). THE IMPORTANCE OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE TEACHING OF FINE ARTS. Экономика и социум, (9 (88)), 28-32. 19. Baxriyev, I. S. (2021). PROBLEM EDUCATIONAL TECHNOLOGY IN TEACHING FINE ARTS LESSONS. Экономика и социум, (9 (88)), 33-35. 20. Султанов, Х. Э., Марасулова, И. М., Махмудов, М. Ж., & Бахриев, И. С. (2020). На пути совершенствования изобразительного искусства в непрерывном образовании: из опыта работы. Academic research in educational sciences, (4), 231-237. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 42 21. Ugli, A. N. N., Saidazimovich, B. I., & Jabbarovich, M. M. (2020). Muhandislik grafikasida multimediyaning tutgan o'rni. Academic research in educational sciences, (4), 639-646. 22. Saidazimovich, B. I. (50). 50 YEARS OF THE XX CENTURY THE DEVELOPMENT OF THE UZBEK LANDSCAPE GENRE.