O'ZBEK TILIDAGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI TERMINLARINING O'ZBEKISTON MILLIY ENSIKLOPEDIYASIDA BERILISHI

269 O‘ZBEK TILIDAGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI TERMINLARINING O‘ZBEKISTON MILLIY ENSIKLOPEDIYASIDA BERILISHI Xidirov Otabek Jo‘raboyevich f.f.f.d (PhD),dotsent, Jizzax davlat pedagogika universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392447 Annotatsiya: Ushbu maqolada Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasining AT terminlariga yondashuvi o‘zbek ilmiy tilini boyitishga va terminologiyani tartibga solishdagi ahamiyati hamda dasturlash, kompyuter texnikasi, tarmoq texnologiyalari, sun’iy intellekt, ma’lumotlar bazasi, dasturiy ta’minot kabi barcha asosiy yo‘nalishlarga oid atamalar keng qamrovda yoritilib, ularning o‘zaro aloqasi tahlilga tortilgan. Kalit so‘zlar: Axborot, texnologiya, ensiklopediya, dasturlash, lingvistika, tilshunoslik, termin, leksika, semantika, morfologiya, ,tafakkur, tushuncha, leksikografiya, lug’at. Abstract: This article extensively covers the approach of the National Encyclopedia of Uzbekistan to IT terms, their significance in enriching the Uzbek scientific language and regulating terminology, as well as terms related to all main areas such as programming, computer technology, network technologies, artificial intelligence, databases, software, and their interrelationships are analyzed. Keywords: Information, technology, encyclopedia, programming, linguistics, linguistics, term, lexicon, semantics, morphology, thinking, concept, lexicography, dictionary. O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi ko‘p tomli lug’at bo‘lib, ensiklopedik lug’atlar tarkibiga kiradi. Ensiklopedik lug’atlardagi mikrostruktura oddiy lug’atlardan biroz farq qiladi. Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻzME) – 12 jildli universal ensiklopediya boʻlib, 2000–2006-yillarda Toshkentda kirill yozuvida nashr etilgan. Mazkur ensiklopediyada fan va texnikaning turli sohalari qatori axborot texnologiyalari (AT) bo‘yicha ham ko‘plab terminlar kiritilgan. OʻzME maqolalarida terminlar iloji boricha aniq va lo‘nda ta’riflanadi, ularning leksik-semantik xususiyatlari, atamaning kelib chiqishi va boshqa muhim ma’lumotlar izoh bilan beriladi. AT sohasiga oid atamalarning OʻzMEdagi ta’riflarini tahlil etar ekanmiz, ushbu terminlarning o‘zbek tilida qanday shaklda berilgani, tarjimada qaysi uslublar qo‘llangani (to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima, muqobil so‘zlardan foydalanish, qisqartma va transkripsiyalar) e’tiborga loyiqdir. Mazkur maqolada dasturlash, kompyuter texnikasi, tarmoq texnologiyalari, sun’iy intellekt, ma’lumotlar bazasi, dasturiy ta’minot va shu kabi asosiy yo‘nalishlardagi terminlarning OʻzMEda berilishi izohli tahlil qilindi. Dasturlash – elektron hisoblash mashinalari uchun dasturlar tuzish jarayonini ifodalovchi atama. OʻzMEda bu tushuncha odatda “programmalash” yoxud “dastur tuzish” ma’nosida ishlatiladi. “Dasturlash tili” maqolasida dasturlash atamasining 270 mohiyati ochib berilgan: “Dasturlash tili – maʼlumotlarni va ularni elektron mashinalarda ishlash algoritmlarini bayon qilish uchun moʻljallangan rasmiy til; odamning elektron mashina bilan bogʻlanishi uchun ishlatiladigan shartli belgilar tizimi”. Bu ta’rifdan ko‘rinib turibdiki, OʻzME dasturlash tilini tabiiy til va mashina tili oralig‘idagi vosita deb izohlaydi, uning vazifasi dasturlar tuzish, ya’ni ma’lumotlarni ifodalash va EHMda (elektron hisoblash mashinasida) ularga ishlov berishni ta’minlash ekanini ta’kidlaydi. Bu yerda “EHM” qisqartmasi “elektron hisoblash mashinasi” degan ma’noni bildiradi. Ensiklopediya matnlarida “kompyuter” atamasiga sinonim sifatida EHM so‘zi ham qo‘llanishi kuzatiladi (masalan, “EHM (kompyuter) yordamida maʼlumotlarni ishlash” kabi). Bu hol tarjimaning muqobil so‘z qo‘llash usuliga misoldir: zamonaviy “kompyuter” termini bilan birga eski o‘zbekcha texnik atama – “hisoblash mashinasi” ham eslatib o‘tiladi. Dastur atamasi o‘zbek tiliga fors tilidan kirib, dastlab “ko‘rsatma, farmoyish” ma’nolarini bildirgan. Hozirgi ilm-fanda “dastur” so‘zi “programma” ekvivalentiga aylangan va kompyuter uchun yozilgan buyruqlar yig‘indisini anglatadi. OʻzMEda dastur tushunchasi ko‘pincha aniq qoida yoki buyruqlar to‘plami tarzida izohlanadi. Masalan, algoritm tushunchasi ta’rifida “aniq qoida (dastur)” degan izoh keltiriladi. Algoritm – informatika va dasturlashning eng muhim tushunchalaridan biridir. Ensiklopediya algoritmni “maʼlum bir turga oid masalalarni yechishda ishlatiladigan amallarning muayyan tartibda bajarilishi haqidagi aniq qoida (dastur)” deb ta’riflaydi. Shuningdek, OʻzME izohiga ko‘ra, algoritm kibernetika va matematikaning asosiy tushunchalaridan biri sanaladi. Bu ta’rifdan algoritm – aynan qat’iy ketma-ketlikdagi amal va qoidalar majmui ekani, uni bajaruvchi uchun tushunarli bo‘lishi va chekli bosqichda yakunlanishi lozimligi kabi xususiyatlar ham anglashiladi. OʻzME algoritm atamasining kelib chiqishiga ham e’tibor qaratadi: o‘rta asrlarda Xorazmiy joriy etgan o‘nlik sanoq tizimidagi to‘rt arifmetik amal qoidalari algorizm deb atalgan, keyinchalik bu atama lotinchalashtirilgan shakldan “algoritm”ga aylanganligi qayd etiladi. Demak, ensiklopediya nafaqat zamonaviy ta’rifni, balki terminning etimologiyasini ham keltirib, uning Al-Xorazmiy nomi bilan bog‘liqligini izohlaydi. Dasturiy ta’minot (software) termini kompyuterning ishlashi uchun zarur bo‘lgan barcha dasturlar majmuini ifodalaydi. OʻzME bu atamani to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish yo‘li bilan o‘zbek tiliga kiritgan: “dasturiy ta’minot” rus tilidagi “программное обеспечение” va ingliz tilidagi “software” so‘zlariga ekvivalent qilib olingan. Leksik jihatdan “ta’minot” so‘zi bu yerda “provision, supply” ma’nosida, ya’ni kompyuterning dastur bilan ta’minlanishini anglatadi. Dasturiy ta’minot tarkibiga tizimiy dasturlar (masalan, operatsion tizimlar) va amaliy dasturlar (foydalanuvchi uchun mo‘ljallangan ilovalar) kiradi. OʻzMEda “Operatsion tizim” 271 (Operating System) atamasi ham uchrab, u kompyuter tizimining barcha resurslarini boshqaruvchi bazaviy dasturiy kompleks sifatida ta’riflanadi. Masalan, ba’zi maqolalarda: “Operatsion tizim – kompyuter qurilmalarini, dasturlarni boshqaruvchi va foydalanuvchi bilan o‘zaro aloqani ta’minlovchi dasturiy vositalar majmui” tarzida izoh berilgan. Operatsion tizim terminining oʻzi o‘zbek tilida ruscha atamaga mos ravishda “operatsion (yoki operatsiya) tizim” deb ishlatiladi; bunda “operatsion” so‘zi lotincha “operatio” (harakat)dan kelib chiqqan bo‘lib, transliteratsiya yo‘li bilan termin tarkibiga kiritilgan. OʻzME matnlarida dasturiy ta’minotga oid terminlar tarjimasida qator uslublar qo‘llanadi. Masalan, “kompilyator” atamasi (kompyuter tilidan mashina kodiga tarjima qiluvchi dastur) aynan ruscha yoki xalqaro shaklda transkripsiya qilinib “kompilyator” deb berilgan. Biroq “interpretor” (talqonuvchi dastur) uchun OʻzME “tarjimon” so‘zini qo‘llaydi. Ensiklopediyaning Dasturlash tili maqolasida: “Tarjimon toʻgʻridan-toʻgʻri manba kodini bajaradi, kompilyator esa bajariladigan dasturni ishlab chiqaradi” deb tushuntirilgan. Bu yerda “tarjimon” so‘zi mutlaq yangi ma’no – interpretator dastur ma’nosida ishlatilmoqda va dasturiy terminologiyaga o‘zbekcha muqobil sifatida kiritilgan. Shunday qilib, OʻzME dasturiy ta’minot atamalarini berishda ba’zan muqobil so‘z yaratish (tarjimon), ba’zan to‘g‘ridanto‘g‘ri tarjima (dasturiy ta’minot, operatsion tizim), ba’zan transliteratsiya (kompilyator) usullarini tanlaganini ko‘rish mumkin. Barcha hollarda atamaning mazmuni ilmiy aniqlik bilan ifodalanib, zarur bo‘lsa izohlar orqali to‘ldiriladi. Kompyuter termini OʻzMEda o‘zbek tilida keng iste’moldagi shaklda – “kompyuter” tarzida kiritilgan. Maqolada avvalo atamaning kelib chiqishi va lug‘aviy ma’nosi keltiriladi: “Kompyuter (inglizcha: computer – hisoblayman) – oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma” deb yoziladi . Shuningdek, darhol izoh beriladi: “Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama”. Demak, ensiklopediya “kompyuter” so‘zini EHM bilan sinonim deb tan oladi va bu ikki atamani bir-biriga havola qiladi. Lexik-semantik tahlilga ko‘ra, “kompyuter” so‘zi asli inglizchada “hisobkitob qiluvchi” degan ma’noni bildiradi, dastlab faqat hisoblash ishlarini bajaruvchi qurilma sifatida tushunilgan. OʻzME ham shuni e’tirof etgan holda, kompyuterga “hisoblash ishlarini bajarishdan tashqari funksiyalari ancha keng avtomatik qurilma” deya qo‘shimcha xususiyat beradi. Kompyuter maqolasida ushbu qurilmaning taraqqiyot bosqichlari (avlodlari) haqida ham ma’lumot berilgan. Masalan, birinchi avlod EHMlarda elektr lampalar qo‘llanilib, ular katta hajmli edi; keyingi avlodlarda tranzistorlar, integral sxemalar joriy etilgani va kompyuterlar hajmi kichrayib borganini ensiklopediya sanab o‘tadi. Bu tarixiy ma’lumotlar AT terminologiyasining izohlanishini boyitadi va kompyuter 272 atamasining mazmun doirasi faqat “hisoblash”dan kengroq ekani, har bir avlodda texnik va dasturiy ta’minot takomillashib borganini ko‘rsatadi. Jumladan, maqolada “Shaxsiy kompyuter” tushunchasiga alohida to‘xtalib, 1970-yillar oxiridan boshlab mikro-EHMlar shaklida shaxsiy kompyuterlar tarqalganini aytadi. Shaxsiy kompyuter (SHK) atamasi ham o‘zbek tilida aynan shunday – “shaxsiy kompyuter” tarzida berilgan bo‘lib, xalqaro qisqartma PC (Personal Computer) ham matnda uchraydi. Masalan, “IBM bilan PC biriktirilgan kompyuter” degan jumlada “PC” qisqartmasi lotin harflarida berilganini ko‘ramiz. OʻzME matnlarida xalqaro kompaniya va texnologiya nomlari aslicha lotin yozuvida keltiriladi (masalan, IBM, Apple, Macintosh va hokazo), lekin ularning o‘zbekcha talaffuzi qo‘shib beriladi: IBM (Ay-Bi-Em), Macintosh („Makintosh“) kabi. Bu – terminologiyada transkripsiya va aslning uyg‘un qo‘llanilishi uslubiga misoldir: matnda lotincha nom keltirilib, qavs ichida kirill yozuvida talaffuzi yoziladi. Kompyuter atrofidagi tushunchalardan ko‘pchiligi OʻzMEda batafsil yoritilgan. Kompyuter arxitekturasi, kompyuterning tarkibiy qismlari bo‘yicha maqolada asosiy qurilmalar sanaladi: “Kompyuter tizimlar bloki, monitor va klaviaturadan iborat bo‘ladi. Kerak bo‘lganda ulardan tashqari boshqa qurilmalar ham ulanadi” deb yoziladi. Yadro qurilmalar sifatida bosqarish qurilmasi, markaziy protsessor, ichki va tashqi xotira, kiritish-chiqarish qurilmalari tilga olingan va har birining vazifasi tushuntirilgan. Masalan, “Protsessor – kompyuterning asosiy qurilmasi boʻlib, axborotlarga ishlov beradi, yaʼni arifmetik-mantiqiy amallarni bajaradi” degan izoh keltiriladi. Bu o‘rinda “protsessor” termini o‘zbek tilida aynan ruscha “процессор”dan kelib chiqqan shaklda qo‘llanilmoqda (inglizchada CPU – central processing unit). OʻzME transliteratsiya yo‘lini tanlab, “protsessor”ni lug‘atga kiritgan va uning vazifasini ilmiy tilda izohlagan. Xuddi shuningdek, “monitor”, “printer”, “klaviatura” kabi qurilma nomlari ham asosan ruscha/inlizcha shakllarida qo‘llanadi. Shu bilan birga, ba’zi atamalar uchun o‘zbekcha muqobillar beriladi: masalan, ensiklopediya “Monitor (displey) matn va turli tasvir ko‘rinishidagi axborotlarni ekranda aks ettiradi” deb yozadi. Bu yerda “displey” – rus tilidan olingan sinonim so‘z bo‘lib, “monitor”ga parallel berilgan. Yana bir qiziq misol: “Koʻpincha, kompyuter tarkibiga ‘sichqon’ manipulyatori va printer kiritiladi” deyilgan. Bu jumlada “sichqon” so‘ziga diqqat qilamiz – u kompyuterga qo‘shiladigan qurilma, ya’ni mouse manipulyatorini anglatadi. OʻzME “mouse” atamasini tarjima qilish yo‘lini tanlab, o‘zbek tilida “sichqon” deb atagan va matnda uni qo‘shtirnoq ichida yozib qo‘ygan. Bu hol terminologiyada to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima (kalkalash) usuliga kiradi: sichqoncha qurilmasi haqiqatan tashqi koʻrinishi va harakat tamoyili jihatidan sichqonga 273 o‘xshatilgani uchun aksar tillarda shunday nom olgan, OʻzME ham buni muqobil so‘z bilan ifoda etgan. Biroq “printer” atamasi tarjima qilinmay, aslicha qolgan – chunki uning o‘zbekcha mohiyatini (bosma qurilma) asl nomi orqali ifoda etish afzal ko‘rilgan. Kompyuter apparat ta’minoti (hardware)ga doir yana bir muhim termin – “vinchester” (qattiq disk) ensiklopediya matnida uchraydi. “Diskni yuritkich, vinchester – qattiq disk, mantiqiy amallarni bajaruvchi mikrosxemalar...” deb tizim bloki tarkibi sanalganda, vinchester so‘zi ortidan qiyosiy ravishda “qattiq disk” degan tarjima berilganini ko‘ramiz. Ma’lumki, vinchester (Winchester) termini tarixiy jargon bo‘lib, qattiq disklarning ilk modeliga nisbatan qo‘llanilgan nomdir; rasmiy atama esa “qattiq magnit disk” sanaladi. OʻzME bu jargonni ham tilga olib, darhol uning o‘zbekcha texnik nomini – “qattiq disk” bilan izohlashni lozim topgan. Bu uslub terminologiyada ikkinchi nomini ko‘rsatish yoki qo‘shma ta’rif deb ataladi: atama avval xalq tilida qanday mashhur bo‘lsa (vinchester) shu shaklda beriladi va yoniga ilmiy nomi keltiriladi. Shunday yondashuv foydalanuvchiga atamani to‘g‘ri anglashga yordam beradi va eskirgan jargonni asta-sekin ilmiy muqobilga almashtirish imkonini yaratadi. Yuqoridagi tahlillar “kompyuter” va unga aloqador apparat vositalari atamalari OʻzMEda juda batafsil, izohli tarzda yoritilganini ko‘rsatadi. Kompyuter atamasining o‘zi ensiklopediyada sodda, ammo ilmiy aniqlik bilan tariflangan: “oldindan berilgan dastur boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma”. Bu ta’rif va unga ergashgan izohlarda terminning asl ma’nosi, sinonimlari (hisoblash mashinasi), funksional tavsifi (hisoblash va boshqa vazifalar) hamda tarkibiy qismi va tarixiy taraqqiyoti haqida to‘liq ma’lumot jamlangan. Shuningdek, apparat ta’minoti terminlari tarjimasida ham turli uslublar qo‘llanganini ko‘rdik: transliteratsiya (protsessor, printer), muqobil so‘z (sichqon), qo‘shma nomlanish (vinchester – qattiq disk) va boshqalar. Bu OʻzME ensiklopedistlarining terminlarni o‘zbek tilida imkon qadar to‘g‘ri va tushunarli berishga intilganidan dalolatdir. Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasining AT terminlariga yondashuvi o‘zbek ilmiy tilini boyitishga va terminologiyani tartibga solishga katta hissa qo‘shdi. Ensiklopediya sahifalarida dasturlash, kompyuter texnikasi, tarmoq texnologiyalari, sun’iy intellekt, ma’lumotlar bazasi, dasturiy ta’minot kabi barcha asosiy yo‘nalishlarga oid atamalar keng qamrovda yoritilib, ularning o‘zaro aloqasi ham ko‘rsatilgan. Terminlarning o‘zbekcha shakllarini muvaffaqiyatli joriy etish bilan birga (masalan, axborot, dastur, tarmoq, baza, tizim kabi so‘zlar), zarur hollarda xalqaro atamalar ham aslicha kiritilib, ilmiy muomalada ishlatilishi ta’minlangan. OʻzME ilmiy va ommabop uslubni uyg‘unlashtirgan holda, AT atamalarining izohli 274 sharhini yaratdi va bugungi kunda bu ensiklopediya matnlari o‘zbek tilida axborot texnologiyalari terminologiyasining standart manbalaridan biri bo‘lib xizmat qilmoqda. Adabiyotlar 1. Сафаров Ш. Семантика. –Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2013. –Б. 270. 2. Сайфуллаева Р.Р., Менглиев Б.Р., Боқиева Г.Ҳ., Қурбонова М.М., Юнусова З.Қ., Абузалова М.Қ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Ўқув қўлланма. – Тошкент: 2006. - Б. 125 3. Жданова Е.А. Лексикографическая фиксация неологизмов в словарях разных типов // Вестн. Нижегород. ун-та им. Н.И.Лобачевского. – 2012. № 3-1. –С. 391. 4. Скляревская Г.Н., Ваулина Е.Ю., Ткачева И.О., Фивейская Е.А. Толковый словарь русского языка начала XXI века. Актуальная лексика. Под ред. Г.Н.Скляревской. – Москва: ЭКСМО, 2006. – 1136 с. 5. Толковый словарь русского языка конца ХХ века. Языковые изменения / под ред. Г.Н. Скляревской. –СПб.: Фолио-Пресс, 1998. – 700 с. 6. Толковый словарь современного русского языка. Языковые изменения конца ХХ столетия / Под ред. Г.Н. Скляревской. – Москва: Астрель, 2001. – 944 с. 7. Скляревская Г.Н., Ваулина Е.Ю., Ткачева И.О., Фивейская Е.А. Толковый словарь русского языка начала XXI века. Актуальная лексика. Под ред. Г.Н.Скляревской. – Москва: ЭКСМО, 2006. – 1136 с. 8. https://elibrary.ru/iafhoz