QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASI AWILLIQ ORÍNLARINÍŃ DEMOGRAFIYASÍ

22 QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASI AWILLIQ ORÍNLARINÍŃ DEMOGRAFIYASÍ Alieva B.A., Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ózbekstan Kasimova A.A. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ózbekstan DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392573 Annotaciya: Maqalada Qaraqalpaqstan Respublikasınıń awıllıq orınlarınıń demografiyası haqqında, yaǵnıy awıllıq rayonlar boyınsha xalıqtıń tuwılıw, ólim procesleri kórsetkishleri, olardıń dinamikası úyrenilgen hám toparlarǵa ajıratılǵan. Júz bergen ózgerislerdiń sebepleri anıqlanıp jaqsılaw boyınsha usınıslar berigen. Tayanısh sózler: xalıq, demografiya, region, awıl, tuwılıwshılıq, olimshilik, tábiyiy ósim, koefficiyent. Abstract: This article examines the demographics of rural areas in the Republic of Karakalpakstan, specifically focusing on birth and death process indicators across rural districts, their dynamics, and categorization. The study identifies the causes of observed changes and provides recommendations for improvement. Keywords: population, demography, region, rural area, birth rate, mortality, natural growth, coefficient. Hár qanday regionda xalıq sanınıń ósiwi yamasa azayıwına xalıqtıń tábiyiy ósim, migratsiya protsessleri, sonday aq, administrativlik–regionallıq ózgerisler tásir etedi. Bıraq, kóbinese xalıq sanınıń ósiminde tábiyiy ósim ayrıqsha faktor esaplanadı. Ol barlıq ótken dáwirlerde Qaraqalpaqstan xalqınıń ósiminde de tiykarǵı derek bolıp kelgen. Qaraqalpaqstannıń awıl xalqı onıń jámi xalqı sıyaqlı, tek tábiyiy kóbeyiw tiykarında artıp barmaqta. Migratsiya, sonnan sırtqı migratsiyanıń nátiyjesi kemeyip baratırǵan bolsa da, ol elede minus kórsetkishlerge iye. Mısalı, bir ǵana 2024-jılda jámi xalıqtıń kóbeyiwiniń 60 % ten aslamı awıllarǵa tuwrı kelgen bolıp, pútkil tábiyiy kóbeyiw esabınan ibarat bolǵan. Álbette, tábiyiy kóbeyiwdiń haqıqıy kórsetkishi bunnan joqarıraq, sebebi onıń bir bólimi keri migratsiya qaldıǵına ketedi. Biraq, hár mıń adamǵa esaplaǵanda, tábiyiy kóbeyiw respublika awıllarında jıldan-jılǵa kemeyip barmaqta. Mısalı, ol sońǵı 10 jıl dawamında 20,2 ‰den 18 ‰ ge túsip qalǵan. Belgili bolǵanınday, respublika xalqınıń tábiyiy kóbeyiwi eń aldı menen onıń tuwılıw kórsetkishleri tiykarında júzege keledi. Sońǵı jıllarda awıl xalqınıń ulıwma tuwılıw koeffitsienti 23-25 ‰ aralıǵında bolıp, onıń kórsetkishi 2006 jıllardan baslap biraz kóterilip barmaqta. Sonıń menen birge qala hám awıllardaǵı tuwılıw dárejesindegi parq awıllar esabınan baraǵan sayın qısqarıp barmaqta. 23 Ótken ásirdiń aqırǵı on jıllıqlarında baslanǵan hám 90-jıllarda jedellesken tuwılıw kórsetkishiniń páseyip barıwı shama menen 2005 jıllarǵa kelip toqtadı hám 2006 jıldan baslap ol biraz kóterilmekte. Bul orında milliy ekonomikada turaqlı rawajlanıwǵa 1996 jılda erisilgen bolsa, demografiyalıq protsesslerde bul jaǵday 10 jıldan keyin júzege keldi [2]. Álbette, bunday ulıwmalıq, dástlepki juwmaq sheber hám tereń demografiyalıq analizdi, ótiw dáwiri ózgesheliklerin úyreniwdi talap etedi. Awıl rayonları (AR) xalqınıń tuwılıw dárejesi bir-birinen bir qansha parq qıladı. Mısalı, 4 AR da yamasa olardıń 25,0 %de hár mıń adamǵa tuwılıw 21,7-24,1 ‰ni quraydı. Bul rayonlar Beruniy (24,1‰), Ámiwdárya (22,8‰), Ellikqala (22,4‰) hám Nókis (22,3‰) rayonları bolıp basqa awıl rayonında da bunday jaǵday gúzetilmeydi(1-súwret).. 1-súwret. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń awıllıq rayonları boyınsha tuwılıwshılıq kórsetkishleri Ekinshi toparǵa kiriwshi 5 AR ulıwma tuwılıw koeffitsienti 19,3-21,7 ‰ aralıǵındaǵı rayonlar bolıp olardıń úlesi 31,3 %. Bul rayonlar Tórtkúl (21,7‰), Xojeli (20,3‰), Qanlıkól (20,0‰), Shımbay (19,6‰) hám Kegeyli (19,3‰) rayonların óz isine aladı. Al, tuwılıwshılıq koefficiyenti ortasha respublikalıq kórsetkish (20,7‰)tende tómen bolǵan 3-topar AR larınıń sanı 6. Olar Qońırat (19,2‰), Moynaq (19,1‰), Qaraózek (17,9‰), Taqıyatas (17,4‰), Bozataw (16,9‰) hám Taxtakópir (16,6‰) rayonlarınan ibarat. Aqırǵı jıllarda Qaraqalpaqstan awıllarında 2023-jılı hár mıń adamǵa ólgenler sanı ortasha 4,3-8,5 ‰ aralıǵında, al 2024-jılda biraz páseyip 4,0-6,4 ‰ aralıǵında baqlandı (2-súwret). 24 Tuwılıw kórsetkishlerine qaraǵanda ólim koeffitsienti úlken aymaqlıq parqlarǵa iye emes. Bu boyınsha toparlardıń aralıqları da “tarıraq”. 2024-jılı respublika boyınsha ólimshiliktiń ortasha kórsetkishi hár 1000 adamǵa 5,1‰ bolıp, onıń 8 awıllıq rayonında (50%) bul kórsetkishten joqarı koefficiyent anıqlandı. Bul rayonlarǵa Shımbay (6,4‰), Kegeyli (6,3‰), Qanlıkól (6,1‰), Nókis (6,1‰), Qaraózek (5,8‰), Bozataw (5,7‰), Qońırat (5,6‰) hám Taxtakópir (5,4‰) rayonların kirgizsek boladı. Awıl rayonlarınıń qalǵan 8 rayonında ólimshilik salıstırmalı 3,8-5,0 ‰ni quraydı. Ólim kórsetkishlerine tiyisli geografiyalıq ózgeshelik sonnan ibarat bolıp, onıń salıstırmalı joqarılıǵı tiykarınan ekologiyalıq ortalıq bir qansha keri bolǵan aymaqlarda kórinedi. Buǵan Taxtakópir, Shımbay, Nókis awıl rayonları mısal boladı (2-súwret). 2-súwret. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń awıllıq rayonları boyınsha ólimshilik koefficiyentleri Tuwılıw hám ólim salıstırmalı xalıqtıń tábiyiy kóbeyiwin támiyinleydi. Izertlewlerdiń kórsetiwinshe, tuwılıw koeffitsienti 2005 jılǵa shekem qısqarıp bardı hám eń sońǵı jıllarda ol bir qansha kóterilmekte. Ólim kórsetkishi de aqırǵı jıllarda páseyip bardı hám házirgi waqıtta ol biraz turaqlı halǵa keldi. Bunıń nátiyjesinde tábiyiy kóbeyiw, xalıqtıń tuwılıw dárejesine sáykes jaǵdayda ózgerip barmaqta. Ol joqarıda aytıp ótkenimizdey, eń aqırǵı jıllarda sezilerli dárejede kóterilgenligin kórsetpekte. Sonlıqtan, awıl rayonların xalıqtıń tábiyiy kóbeyiwi dárejesine qaray toparlarǵa ajıratılıwı tuwılıw kórsetkishlerine uqsap ketedi [3]. Biraq, baslanǵısh jaǵday joqarı bolǵan awıl rayonlarında qısqarıw kúshlirek, pás bolǵan aymaqlarda bolsa ol biraz azlıǵı menen ajıralıp turadı. Oǵan Qaraqalpaqstan 25 Respublikası, Taxtakópir, Nókis hám Shımbay rayonlarında 2010 jıl tábiyiy kóbeyiw kórsetkishleri 1995 jılǵa qaraǵanda joqarı bolǵan. Nátiyjede, bul haqqındaǵı geografiyalıq koeffitsient kishireyip baradı aymaqlıq parqlar qısqarıwı da dawam etedi. Ǵárezsizlik jıllarında xalıqtıń tábiyiy ósimi 30,1 dan 15,6 promillege yamasa derlik eki esege kemeygen. Regionda tekǵana xalıqtıń tuwılıwshılıǵı emes, al onıń ólimshilik dárejesi de bir qansha kemeygenligi bayqaladı. Biraq ol tuwılıwshılıq dárejesine qaraǵanda ádewir áste júz berip atır. Tiykarınan, 1991–2024 jılları Qaraqalpaqstanda xalıqtıń tuwılıwshılıǵı 36,9 dan 20,7 promillege, ólimshilik dárejesi bolsa 6,8 den 5,1 promillege qisqarǵan. Demografiyalıq protsessler boyınsha qala hám awıllıq orınlar keskin parıqlanadı. Ótken jıllarda qalalarda tuwılıwshılıq 34,6 dan 21,3 promillege, ólimshilik 6,3 den 5,4 promillege hám tábiyiy ósim 28,3 den 15,9 promillege, awıllıq orınlarda bolsa, sáykes túrde, 39,1 den 23,2 promillege, 7,3 den 5,4 promillege hám 31,8 den 15,6 promillege kemeygen. Bunnan kóriwge boladı, regionnıń qala hám awıllıq orınlarda júz berip atırǵan demografiyalıq protsessler, sońǵı jılları tábiyiy ósimniń tiykarǵı kórsetkishleri arasındaǵı parıqlar qısqarıp, olar bir birine jaqınlasıp barmaqta. Juwmaqlap aytqanda, Qaraqalpaqstannıń awıllıq rayonları xalıq sanınıń ósiw páti boyınsha bir–birinen keskin parıqlanadı hám onıń regionallıq ózgesheliklerine tómendegi geografiyalıq, social–ekonomikalıq, demografiyalıq hám ekologiyalıq faktorlar tásir qılǵan[1]: ➢ Regionlardıń geografiyalıq jaylasqan ornı; ➢ Xalıqtıń tábiyiy ósimi (tuwılıwshılıq hám ólimshilik); ➢ Regionlardıń tábiyiy sharayatı hám ekologiyalıq jaǵdayı; ➢ Xalıqtıń milliy hám etnikalıq quramı; ➢ Xalıqtıń jaylasıwı hám migratsiyası; ➢ Urbanizatsiya dárejesi hám b. Óndiristiń rawajlanıwı, sonıń menen bir qatarda xalıq sanı hám onıń turmıs sharayatınıń ósip barıwı insan hám tábiyat arasındaǵı ózara baylanıslardı quramalastırıp, onıń ekologiyalıq hám social–ekonomikalıq áqibetlerin kúsheytiredi. Bul boyınsha regionda júzege kelgen quramalı ekologiyalıq jaǵday tikkeley Aral teńiziniń qurıp barıwına baylanıslı. Regiondaǵı ekologiyalıq jaǵdaydıń tásir sheńberi teńizden alıslaǵan sayın ózgerip, parıqlanıp baradı. Sol sebepli bul ekologiyalıq mashqala regionallıq ayırmashılıqlardı júzege keltirip, geografiyalıq izertlewlerde ekologiyalıq – geoekologiyalıq jandasıwdı talap etedi. 26 Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi 1. Жолдасов А., Ходжаева Г.А., Умаров Е.К. УЗБЕКИСТАН Р. АРАЛЬСКИЙ ЭКОЛОГИЧЕСКИЙ КРИЗИС И ОСОБЕННОСТИ ДЕМОГРАФИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ СЕЛЬСКОЙ МЕСТНОСТИ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН. – 2009.(Монография) 2. Ходжаева, Г. А., Е. К. Умаров, and К. Ж. Алланазаров. "Демографические факторы территориальной организации производства в районах Южного Приаралья. "Актуальные проблемы современной науки 4 (2003): 151-153. 3. Ходжаева Г. А., Алланазарова Б. К. СОВРЕМЕННЫЕ ДЕМОГРАФИЧЕСКИЕ ПРОЦЕССЫ СЕЛЬСКОЙ МЕСТНОСТИ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН И ЕГО ВЛИЯНИЕ НА ТЕРРИТОРИАЛЬНУЮ ОРГАНИЗАЦИЮ ПРОИЗВОДСТВА // Самарқанд давлат университетининг илмий ахборотномаси, Самарқанд, 2019, 3-сон, Табиий фанлар серияси, 50-54 б.