QORAQALPOG'ISTON RESPUBLIKASI HUDUDIDA AHOLI EHTIYOJLARI VA MINTAQANING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINI FAZOVIY TAHLIL QILISH MASALALARI

63 QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI HUDUDIDA AHOLI EHTIYOJLARI VA MINTAQANING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINI FAZOVIY TAHLIL QILISH MASALALARI Matjanova Sh.K., Reymova G.P. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti, Uzbekiston Uzlitineftegaz AJ, 1-toifali muxandis DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392669 Annotatsiya. Maqolada ekologik ofat mintaqasida aholining turmush darajasi va xavfsizligiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omillarni aniqlash, aholi daromadlarini oshirish, ta’lim va sog‘liqni saqlash xizmatlari sifatini yaxshilash borasida amalga oshirilgan ishlar bayon etilgan. Qoraqalpog‘iston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy va ishlab chiqarish investitsiya salohiyatidan samarali foydalanish, ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmasini yaxshilash, aholi bandligini ta’minlash va turmush darajasini oshirish maqsadida iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish masalalari tahlil qilingan. Tayanch so‘zlar: aholi turmush darajasi, aholi bandligi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, barqaror rivojlanish. Abstract. The article describes the work done to identify the main factors affecting the standard of living and safety of the population in the ecological disaster zone, increase household incomes, and improve the quality of education and healthcare services. Issues of effective use of the socio-economic and production investment potential of the Republic of Karakalpakstan, development of economic sectors in order to improve social and production infrastructure, ensure employment and raise the standard of living of the population were analyzed. Keywords: standard of living, employment, socio-economic development, sustainable development. Qoraqalpog‘iston Respublikasi (QR) O‘zbekistonning tabiiy, mineral va qishloq xo‘jaligi resurslariga boy, katta hududga ega bo‘lgan mintaqasidir. Orol dengizi fojiasining salbiy oqibatlariga qaramasdan, so‘nggi yillarda mamlakatimizda barcha sohalarda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlarning asosiy maqsadlaridan biri aholi turmush darajasini oshirish, ijtimoiy-iqtisodiy sohaning barqaror rivojlanishini ta’minlashdan iborat. Insoniyatning asosiy vazifalaridan biri bu aholi xavfsizligiga ta’sir etuvchi tizimli muammolar va ularning manbalarini aniqlash, shuningdek, ekologik inqiroz hududlarida istiqomat qiluvchi aholining ehtiyojlarini qondirish uchun resurslarni safarbar etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iboratdir. 64 Turmush darajasi tushunchasi tor ma’noda aholining iste’mol ehtiyojlarini qondirish, iste’molni daromad va xarajatlar bilan ta’minlash; keng ma’noda insonning rivojlanish darajasi (sog‘lig‘i, ehtiyojlarni qondirish imkoniyatlari) va uning yashash sharoitlari bilan bog‘liq [2]. M. I. Plotnitskiy bu tushunchaga quyidagicha ta’rif beradi: "Turmush darajasi - aholining hayot uchun zarur bo‘lgan moddiy, ma’naviy va ijtimoiy ne’matlar bilan ta’minlanganlik darajasidir. Keng ma’noda turmush darajasi iste’mol darajasi va tarkibi, mehnat sharoitlari, ijtimoiy-madaniy ehtiyojlarni qondirish tarkibi va darajasi, xizmat ko‘rsatish sohasining rivojlanish darajasi, ishdan tashqari va bo‘sh vaqt hajmi va tarkibi, ekologik xavfsizlik darajasi va boshqalarni o‘z ichiga oladi. Tor ma’noda, turmush darajasi yakuniy tovarlar va xizmatlarning haqiqiy iste’moli hajmi va tuzilishini belgilovchi real daromadlar miqdori sifatida tushuniladi" [3, 112-bet]. Qoraqalpog‘iston Respublikasi maydoni jihatidan mamlakat hududlari orasida birinchi o‘rinni egallaydi. Keng maydon, aholi zichligi pastligi va Orol dengiziga yaqinligi mintaqaning barqaror rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy-iqtisodiy muammolar va ularning yechimi Respublikada aholining ijtimoiy holatiga ta’sir etuvchi qator muammolar, jumladan, ishsizlik, ichimlik suvi ta’minoti, yo‘llar, ta’lim va tibbiyot masalalari dolzarb hisoblanadi. Bu muammolarni hal etishga yo‘naltirilgan kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda bu zaminda 2 035,1 mingdan ortiq aholi istiqomat qiladi. Qoraqalpog‘iston O‘zbekiston tomonidan eng ko‘p investitsiya, mablag‘ va e’tiborga ega bo‘lgan hududlardan biridir [4]. Tadqiqotning dolzarbligi Qoraqalpog‘iston Respublikasi aholisining turmush darajasini oshirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish chora-tadbirlarini tahlil qilish bilan bog‘liq. Tadqiqotning maqsadi Qoraqalpog‘iston Respublikasi aholisi turmush darajasining o‘sishini aniqlashdan iborat. Bundan 10 yil muqaddam o‘rganilayotgan mintaqada ijtimoiy muammolar mavjud bo‘lib, ular asosan qishloq joylardagi aholi turmush darajasining pastligi, ishsizlik darajasining yuqoriligi, ijtimoiy infratuzilmaning qoniqarsiz ahvoli bilan bog‘liq edi. Prezident va Hukumatning e’tibori tufayli respublikaning kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining aholi turmush darajasiga ta’siri kuzatilmoqda [2]. 65 1-rasm. Qoraqalpog‘iston Respublikasining makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari dinamikasi (o‘tgan davrga nisbatan o‘sish sur’atlari, %) Manba: Hisob-kitoblar Qoraqalpog‘iston Respublikasi statistika boshqarmasi tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar asosida amalga oshirilgan. 2016-2024-yillar mobaynida Qoraqalpog‘iston Respublikasining yalpi hududiy mahsuloti ulushi birmuncha ortdi. So‘nggi yillarda erishilgan YAHMning o‘sishi (10 foizdan ortiq) asosan sanoatning rivojlanishi (Qo‘ng‘irot soda zavodi va Ustyurt gaz-kimyo majmuasi kabi yirik korxonalarning ishga tushirilishi) bilan bog‘liq. Natijada iqtisodiyot tarkibida sanoatning ulushi 2016-yildagi 26,6 foizdan 2025-yilda 38,2 foizgacha ko‘tarildi, qishloq xo‘jaligining ulushi esa 98,0 foizdan 94,9 foizgacha pasaydi. Shunga qaramay, bu ikki yirik korxonani hisobga olmaganda, qishloq xo‘jaligi hamon iqtisodiyot tarkibida muhim o‘rin tutadi, sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarining ulushi esa mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichdan pastligicha qolmoqda. Ko‘rilayotgan chora-tadbirlarga qaramay, Qoraqalpog‘iston Respublikasining iqtisodiy salohiyati mamlakatning boshqa hududlariga nisbatan ancha past [5]. 66 2-rasm. Ayrim yillar ichida xo‘jalik sohalarini rivojlantirish uchun ajratilgan investitsiyalar hajmi. Qoraqalpog‘iston Respublikasini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning dolzarb davlat va hududiy dasturlarini o‘rganish asosida kartalashtirish birnechta ustuvor yo‘nalishlarni aniqlash imkonini beradi. Kartalashtirish maqsadi bu yo‘nalishlar hududlar kesimida (tumanlar va shaharlar) va sohalar kesimida joriy va rejalashtirilgan loyihalar, mavjud resurslar, erishilgan ko‘rsatkichlar (YAHM, sanoat hajmi, xizmatlar bozori o‘sishi, bandlik darajasi va boshqalar) bo‘yicha ma’lumotlarni to‘plash va vizuallashtirish uchun asos bo‘ladi. Bu ustuvorliklar Qoraqalpog‘istonni rivojlantirish bo‘yicha Prezidentning tegishli qarorlari (PQ-248-sonli, 2020-2023-yillarga mo‘ljallangan qaror va boshqalar) va "Yangi O‘zbekistonning 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi"da belgilangan vazifalarga asoslanadi. Ayni paytda respublikada ishsizlik darajasi nisbatan yuqori (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Bandlik vazirligi va O‘zbekiston Respublikasi Bandlik vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda 4,9 foizga nisbatan 5,4 foiz). Tadqiqot o‘tkazilgan barcha hududlar mehnat bozorida nisbatan keskin vaziyat yuzaga kelgan hududlar 67 sifatida tasniflangan bo‘lib, ularda ishsizlik darajasi 5,8 foizdan 10,4 foizgacha, yoshlar ishsizligi esa 12,5 foizni tashkil etadi. Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, yangi ish o‘rinlarini yaratish bo‘yicha ko‘rilayotgan chora-tadbirlar samaradorligini oshirish zarur. Mintaqaning tabiiy, iqtisodiy va ekologik sharoitlarini hisobga olgan holda, an’anaviy shakllar bilan bir qatorda, bu yerda ish bilan bandlikning nostandart shakllarini rivojlantirish kerak. Xulosa qilib aytganda, Qoraqalpog‘iston Respublikasi o‘z taraqqiyotida muhim ijobiy dinamikani namoyon etmoqda. Iqtisodiy islohotlar, investitsiyalarni jalb qilish va ijtimoiy infratuzilmani yaxshilash borasidagi tizimli ishlar mintaqadagi turmush darajasini sezilarli darajada oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ishsizlikni kamaytirish, aholi daromadlarini ko‘paytirish va ijtimoiy xizmatlar sifatini oshirish borasidagi sa’y-harakatlarni davom ettirish, mavjud muammolarni hal etishga yo‘naltirilgan chora-tadbirlarni kuchaytirish lozim. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Qoraqalpog‘iston Respublikasi bo‘yicha milliy va yoki etnik guruhlar, shahar/qishloq bo‘yicha doimiy aholi // O‘zbekiston Respublikasining Ochiq ma’lumotlar portali. URL: https://data.egov.uz/uzbKr/data/63774f14206a 79bd4ad3a8d6 (murojaat qilingan sana: 04.10.2023). 2. Rustamov N. I. O‘zbekistonda aholi turmush darajasi va uning o‘sishi // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiialar = Iqtisodiyot va texnologik innovatsiyalar. 2015;(5):1-9. URL: https://iqtisodiyot.tsue.uz/sites/default/files/maqolalar/24_N_I_Rustamov. pdf (murojaat qilingan sana: 04.10.2023). (O‘zbek tilida). 3. Plotnitskiy M. I. Makroiqtisodiyot: o‘quv qo‘llanma. - M.: Ekzamen, 2004. 461 s. 4. Qoraqalpog‘iston Respublikasi bo‘yicha milliy va yoki etnik guruhlar, shahar/qishloq bo‘yicha doimiy aholi // O‘zbekiston Respublikasining Ochiq ma’lumotlar portali. URL: https://data.egov.uz/uzbKr/data/63774f14206a 79bd4ad3a8d6 (murojaat qilingan sana: 08.10.2025). 5. Komilova, N. K. 2021. Territorial analysis of medical geographical conditions of Uzbekistan. Current Research in Behavioral Sciences, 2, 100022. 6. Qoraqalpog‘iston Respublikasida tadbirkorlik, innovatsion texnologiyalar va infratuzilmalarni jadal rivojlantirish orqali aholi farovonligini oshirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 31-avgustdagi PF-213-son Farmoni // Lex.uz. O‘zbekiston qonunchiligi. URL: https://lex.uz/ru/docs/ 6181169 7. Qoraqalpog‘iston Respublikasini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlarni yanada jadallashtirish to‘g‘risida: O‘zbekiston respublikasi Prezidentining 2025 yil 14avgust № pq-248 qarori. https://lex.uz/ru/pdfs/7685398