MARKAZIY OSIYO DAVLATLARIDA URBANIZATSIYANING RIOVJLANISH BOSQICHLARI

109 MARKAZIY OSIYO DAVLATLARIDA URBANIZATSIYANING RIOVJLANISH BOSQICHLARI Safarova N.I., Nizomiy nomidagi O‘z MPU Umurova N.Y., Guliston davlat universiteti, O‘zbekiston DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392746 Annotatsiya. Ushbu maqolada Markaziy Osiyo hududida urbanizatsiya jarayonlarining tarixiy bosqichlari yoritilgan. Qadimgi davrlardan boshlab, o‘rta asrlar, Rossiya imperiyasi, sovet davri va mustaqillikdan keyingi davrda shaharsozlik jarayonlari tahlil qilinadi. Maqola shaharlarning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotdagi o‘rni, urbanizatsiyaning asosiy omillari va mintaqaviy xususiyatlarini ochib beradi. Kalit so‘zlar: urbanizatsiya, Markaziy Osiyo, shaharsozlik, tarix, shahar madaniyati, iqtisodiy rivojlanish, migratsiya. Abstract. This article highlights the historical stages of urbanization processes in Central Asia. Urban planning processes from ancient times to the Middle Ages, the Russian Empire, the Soviet period, and the post-independence period are analyzed. The article reveals the role of cities in political, economic, and cultural life, the main factors of urbanization, and regional characteristics. Keywords: urbanization, Central Asia, urban planning, history, urban culture, economic development, migration. Kirish. Bugungi globallashuv jarayonida urbanizatsiya dunyo miqyosida dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlar uchun shaharlashuv darajasi iqtisodiy o‘sish, infratuzilma rivoji va ijtimoiy xizmatlar sifati bilan bevosita bog‘liqdir. Markaziy Osiyo mintaqasi o‘zining geosiyosiy ahamiyati, boy tabiiy resurslari va tarixiy-madaniy merosi bilan ajralib turadi. Mintaqadagi davlatlar — O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston mustaqillik yillarida urbanizatsiya jarayonining turli bosqichlarini bosib o‘tdi. Markaziy Osiyo qadimdan shaharsozlik va urbanizatsiya jarayonlari rivojlangan mintaqa sifatida tanilgan. Ushbu hudud Buyuk Ipak yo‘li orqali Sharq va G‘arbni bog‘lagan, natijada ko‘plab shaharlar siyosiy, iqtisodiy va madaniy markaz sifatida shakllangan. Urbanizatsiya tushunchasi nafaqat shaharlarning paydo bo‘lishi va kengayishini, balki jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasidagi o‘zgarishlarni ham anglatadi. Mazkur maqolada Markaziy Osiyo davlatlarida urbanizatsiyaning rivojlanish bosqichlari tarixiy manbalar asosida yoritiladi. Urbanizatsiyaning tarixiy bosqichlari: 110 1. Qadimgi davrlarda urbanizatsiya. Miloddan avvalgi davrlarda Markaziy Osiyo hududida dastlabki shahar madaniyati shakllana boshlagan. Xususan, Baqtriya, So‘g‘diyona va Xorazm hududlarida qadimiy shaharlar barpo etilgan. Arxeologik topilmalar shuni ko‘rsatadiki, bu hududlarda mil.avv. II ming yillikdayoq urbanizatsiya jarayonlari kuchaygan edi. Shaharlarning rivojlanishi sug‘orish tizimlari, hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.[ 1 ] 2. O‘rta asrlarda urbanizatsiya. O‘rta asrlar davrida Markaziy Osiyo shaharsozligi yanada rivojlandi. Buxoro, Samarqand, Xiva, Toshkent kabi yirik shaharlar nafaqat siyosiy va iqtisodiy, balki ilm-fan va madaniyat markazlariga aylangan. Buyuk Ipak yo‘li orqali savdo-sotiq, xalqaro aloqalar kengayib, urbanizatsiya jarayonlari jadallashdi.[ 2 ] Shaharlar ichida madrasa, masjid, karvonsaroy va bozorlardan iborat murakkab infratuzilma shakllandi. 3. Rossiya imperiyasi davrida urbanizatsiya. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyo Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgach, shaharsozlik jarayonlarida yangi bosqich boshlandi. Rossiya mustamlakachilik siyosati tufayli mintaqada yangi turdagi inshootlar, zavod-fabrikalar, temir yo‘l infratuzilmalari paydo bo‘ldi.[ 3 ] Shaharlarning arxitektura qiyofasida rus uslubi ko‘zga tashlana boshladi. 4. Sovet davrida urbanizatsiya. Sovet hokimiyati davrida urbanizatsiya keskin tezlashdi. 1920–1930-yillarda sanoatlashtirish siyosati doirasida yirik shaharlar sanoat markazlariga aylantirildi. Toshkent, Olmaota, Frunze (hozirgi Bishkek) va boshqa shaharlar jadal o‘sdi. Bu davrda tipik sovetcha turar-joy massivlari, madaniyat saroylari va yirik zavodlar qurildi.[ 4 ] Urbanizatsiya ko‘pincha sun’iy tarzda, davlat siyosati orqali rag‘batlantirildi. Materiallar va metodlar: Ushbu tadqiqotda Markaziy Osiyo davlatlarida urbanizatsiya jarayonining rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish uchun qator ilmiy va statistik manbalardan foydalanildi. Asosiy ma’lumotlar sifatida quyidagilar tanlab olindi: a) Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT), Jahon Banki va Osiyo Taraqqiyot Bankining urbanizatsiyaga oid statistik hisobotlari; b) Har bir Markaziy Osiyo davlati hukumatining rasmiy statistik agentliklari tomonidan e’lon qilingan demografik va iqtisodiy ko‘rsatkichlar; 1 Rtveladze E.V. Qadimgi O‘rta Osiyo shaharlari tarixi. – Toshkent: Fan, 1989. 2 Bartold V.V. Turkiston tarixi. – Toshkent, 1993. 3 Holbekov A. Rossiya imperiyasi davrida Turkiston shaharlari. – Samarqand, 2001. 4 Abashin S. Sovet O‘rta Osiyosida urbanizatsiya. – Moskva, 2015. 111 d) Urbanizatsiya va shaharsozlik sohasidagi ilmiy maqolalar, monografiyalar va tahliliy sharhlar; Tadqiqot metodologiyasiga quyidagi ilmiy yondashuvlar asos qilib olindi: Tarixiy-tahliliy usul – urbanizatsiya jarayonining mintaqadagi tarixiy rivojlanish bosqichlarini aniqlash va solishtirish; Statistik tahlil usuli – urbanizatsiya darajasi, aholining shahar va qishloq bo‘yicha taqsimlanishi, migratsiya oqimlari va iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlarini o‘rganish; Karta-analitik usul – mintaqadagi urbanizatsiya darajasining hududiy farqlarini xaritalar orqali tahlil qilish; Taqqoslash usuli – besh Markaziy Osiyo davlati o‘rtasida urbanizatsiya jarayonining o‘ziga xos va umumiy jihatlarini aniqlash. Ushbu metodlar orqali mintaqadagi urbanizatsiya jarayonining zamonaviy holati va tarixiy rivojlanish yo‘nalishlari chuqur o‘rganildi, hamda ularning iqtisodiy va ijtimoiy omillar bilan bog‘liqligi tahlil qilindi. Tadqiqotda urbanizatsiya jarayonini har tomonlama tahlil qilish maqsadida quyidagi ilmiy-tadqiqot metodlari qo‘llanildi: Tarixiy-tahliliy usul. Bu usul yordamida Markaziy Osiyo davlatlarida urbanizatsiya jarayonining tarixiy rivojlanish bosqichlari o‘rganildi. SSSR davridagi shaharsozlik siyosati, mustaqillikdan keyingi davrda yuz bergan siyosiy-iqtisodiy o‘zgarishlar va ularning urbanizatsiyaga ta’siri tahlil qilindi. Har bir davrning o‘ziga xos xususiyatlari aniqlanib, ularning mintaqaviy urbanizatsiya siyosatiga qo‘shgan hissasi baholandi1 Markaziy Osiyo mintaqasidagi urbanizatsiyaning rivojlanishiga oid tarixiy tahlil qilishda, Sobiq Ittifoq davrida qurilgan sanoat shaharlarining ahamiyati katta. Masalan, Qozog‘istonda Almata va Shimoliy Qozog‘istonning sanoat markazlarida o‘ziga xos urbanizatsiya jarayonlari mavjud edi. Bu hududlarda urbanizatsiya ko‘proq sanoat rivoji va sovet siyosatining markazlashgan tartibiga asoslangan bo‘lib, bu shaharlarning aholisining keskin o‘sishiga olib keldi. Statistik tahlil usuli. Rasmiy statistika agentliklari, xalqaro tashkilotlar va ilmiy tadqiqot institutlari tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar asosida aholi soni, shahar aholisi ulushi, infratuzilma o‘sishi, ichki migratsiya oqimlari va urbanizatsiya sur’atlari bo‘yicha tahlillar olib borildi. Ushbu metod yordamida o‘zgarishlar dinamikasi, tendensiyalar va muammoli hududlar aniqlashtirildi. Markaziy Osiyo davlatlarida urbanizatsiyaning statistik ko‘rsatkichlarini tahlil qilishda, O‘zbekiston va Qozog‘istonda shahar aholisi ulushining keskin o‘sishini kuzatish mumkin. O‘zbekistonning Toshkent shahri va uning atrofidagi 112 aglomeratsiya, aholisi o‘sishida katta rol o‘ynaydi. 1991-yildan 2020-yilgacha bo‘lgan davrda Toshkentning aholisi 2 baravar o‘sdi. [ 5 ] Geografik (karta-analitik) metod. Urbanizatsiya jarayonining hududiy tafovutlarini ko‘rsatish uchun mintaqaning kartografik materiallari asosida tahlillar amalga oshirildi. Bu yondashuv orqali shaharlashuv darajasining mamlakatlar kesimidagi farqlari, yirik shaharlarning joylashuvi va ularning atrofida yuzaga kelayotgan aglomeratsiya jarayonlari ko‘rib chiqildi. Urbanizatsiya jarayonini hududiy tahlil qilishda, mintaqaning geografik xususiyatlari va tabiiy resurslar ta’sirini hisobga olish zarur. Markaziy Osiyo davlatlaridagi shaharlarning joylashuvi, ularning atrofidagi qishloq xo‘jaligi va sanoat tarmoqlari bilan o‘zaro aloqalarini tahlil qilish uchun kartografik materiallar yordamida shahar va qishloq hududlarining o‘zaro farqlarini ko‘rsatish mumkin. Solishtirma-tahliliy metod. Markaziy Osiyoning besh davlati o‘rtasida urbanizatsiya jarayonlarining o‘xshash va farqli jihatlari solishtirildi. Iqtisodiy siyosat, migratsiya muammolari, tabiiy-geografik omillar va davlat strategiyalarining urbanizatsiyaga ta’siri qiyosiy tahlil qilindi4. Mintaqadagi urbanizatsiyaning o‘ziga xos jihatlarini solishtirishda, O‘zbekiston va Turkmanistonning shaharlaridagi o‘sish sur’ati, shuningdek, migratsiya va iqtisodiy o‘sish bilan bog‘liq omillarni tahlil qilish kerak. Masalan, O‘zbekistonda Toshkent shahri va boshqa yirik shaharlar rivojlanishi to‘g‘risida solishtirilgan ma’lumotlar, iqtisodiy integratsiya va markazlashgan siyosatning urbanizatsiyaga ta’sirini ko‘rsatdi. Sistemali yondoshuv. Urbanizatsiyani faqat demografik o‘sish yoki shahar sonining ortishi bilan emas, balki uni iqtisodiy, ekologik, ijtimoiy va madaniy omillar bilan o‘zaro bog‘liq holda kompleks tarzda o‘rganish yondashuvi qo‘llanildi. Bu metodologik yondashuv urbanizatsiyaning turli sohalarga ta’sirini tizimli ravishda tahlil qilish imkonini berdi. Urbanizatsiyaning tizimli yondashuvini qo‘llashda, har bir davlatning ijtimoiy va iqtisodiy strukturalari, ekologik muammolar va shahar infratuzilmasining o‘sishi o‘rtasidagi bog‘lanishlarni o‘rganish muhimdir. Masalan, O‘zbekistonda Toshkentning ekologik holati, aholi zichligi va sanoat rivoji urbanizatsiya jarayoniga ta’sir qilmoqda3. Kontent-tahlil usuli. Mavzuga oid ilmiy maqolalar, davlat strategiyalari, siyosiy bayonotlar va xalqaro tashkilotlar hisobotlari kontent jihatidan tahlil qilinib, urbanizatsiyaga doir asosiy g‘oyalar, muammolar va takliflar ajratib olindi. 5 Bozorboyev M. Mustaqillik davrida O‘zbekiston shaharsozligi. – Toshkent, 2020. 113 Natijalar. Markaziy Osiyo davlatlarida urbanizatsiya jarayonining rivojlanishi turli bosqichlardan o‘tib, hozirgi kunda mintaqadagi shaharlarning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda4. Tadqiqot davomida olingan natijalar quyidagicha umumlashtiriladi: 1. Urbanizatsiya darajasining o‘sishi. Markaziy Osiyo davlatlarida urbanizatsiya darajasi sezilarli darajada o‘sgan. Xususan, O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston kabi davlatlarda shahar aholisi sonining o‘sishi kuzatildi. Masalan, O‘zbekistonda Toshkent shahri aholisi 1991-yildan 2020-yilgacha ikki baravar o‘sdi, bu esa mintaqadagi urbanizatsiyaning jadal sur’atda rivojlanayotganini ko‘rsatadi. 2. Shaharlar rivojlanishi va iqtisodiy integratsiya. Markaziy Osiyo shaharlarining rivojlanishida iqtisodiy integratsiya va sanoatlashuv jarayonlari muhim rol o‘ynaydi. Qozog‘iston va O‘zbekistonning yirik sanoat shaharlarida sanoat va xizmatlar sektorining o‘sishi urbanizatsiya jarayoniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qilgan. 3. Migration va shahar aglomeratsiyalari. Urbanizatsiya jarayonida ichki migratsiya muhim omil hisoblanadi. Markaziy Osiyo davlatlarida aholi ko‘chishi va shaharlarning o‘sishi kuzatilmoqda. O‘zbekistonning qishloq joylaridan shaharlarga, ayniqsa Toshkent shahriga, ko‘chib kelgan aholi soni ortgan. Bu jarayonning ijtimoiy oqibatlari shundaki, ko‘chib kelgan aholi uchun turar-joy, ish o‘rinlari va ijtimoiy xizmatlar yetarli emas. 4. Infratuzilma va shaharlar rivojlanishi. Urbanizatsiya jarayonining ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirlaridan biri shaharlarning infratuzilmasiga bo‘lgan talabning ortishidir. O‘zbekistonning Toshkent shahri, Qozog‘istonning Almaty va Nur-Sulton shaharlarida infratuzilma tizimining yuksalishi talab qilinmoqda. Biroq, bu rivojlanishlar mavjud infrastrukturani modernizatsiya qilish va yangilashni talab qilmoqda. Aholining tez o‘sishi, ayniqsa transport, energiya va kommunal xizmatlar sohasidagi muammolarni keltirib chiqarmoqda. 5. Ekologik muammolar va barqaror rivojlanish. Urbanizatsiya jarayoni ekologik muammolarni keltirib chiqarmoqda. Markaziy Osiyo shaharlarining sanoatlashgan hududlari, ayniqsa, havoning ifloslanishi, atrof-muhitning degradatsiyasi va suv resurslarining kamayishi kabi muammolarga duch kelmoqda. Shaharlarning tez rivojlanishi, ekologik xavf-xatarlarga qarshi samarali siyosatlarni ishlab chiqishni talab qiladi. Muhokama. Ushbu tadqiqotning natijalari shuni ko‘rsatadiki, Markaziy Osiyo davlatlarida urbanizatsiya jarayoni iqtisodiy o‘sish, sanoat rivoji va ijtimoiy farovonlikni oshirishga qaratilgan, lekin bir vaqtning o‘zida ekologik va ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Urbanizatsiyaning bunday tez rivojlanishi, shaharlar infratuzilmasining yuksalishini talab qiladi, ammo bu jarayonning 114 muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun ekologik xavfsizlik, barqaror rivojlanish va ijtimoiy tenglik masalalariga alohida e’tibor qaratilishi kerak. Markaziy Osiyo davlatlarida urbanizatsiya jarayonini boshqarishda samarali siyosatlar, shu jumladan, ichki migratsiyani nazorat qilish, shaharlar uchun barqaror rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish va ekologik xavf-xatarlarga qarshi kurashish zarur. Shuningdek, iqtisodiy va ijtimoiy tengsizlikni bartaraf etish, urbanizatsiya jarayonini boshqarishda davlat va mahalliy hokimiyatlar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash zarur. Xulosa. Markaziy Osiyo davlatlarida urbanizatsiya jarayonlari uzoq tarixiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Qadimgi shahar madaniyatidan tortib, sovet davridagi majburiy sanoatlashtirish va mustaqillik davridagi bozor iqtisodiyoti sharoitidagi urbanizatsiya – bularning barchasi mintaqa shaharsozlik tarixining muhim bosqichlaridir. Bugungi kunda urbanizatsiya jarayonlari global tendensiyalar bilan uyg‘unlashib, zamonaviy shaharlar shakllanmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Jahonga O'zgarishlar: Urbanizatsiya va Sanoatlashtirish Tashkent, O‘zbekiston Respublikasi, 2019. — Ushbu kitobda O‘zbekistonda urbanizatsiya jarayonining rivojlanishi va uning ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri haqida ma’lumot beriladi. 2. Markaziy Osiyo iqtisodiyoti va urbanizatsiyasi: Yangi imkoniyatlar Ismailov, A., 2021, O‘zbekistan Milliy Universiteti nashriyoti, Toshkent. — Markaziy Osiyo mintaqasidagi urbanizatsiya jarayonlarini iqtisodiy va ijtimoiy kontekstda o‘rganadigan ilmiy ish. 3. Qozog‘iston urbanizatsiyasi: Tarix va hozirgi holat Abdullayev, M., 2016, Qozog‘iston davlat universiteti,Almaty. — Qozog‘istondagi urbanizatsiya jarayonining tarixiy rivoji va iqtisodiy ahamiyati haqida tahliliy ma’lumotlar taqdim etiladi. 4. Regional Development and Urbanization in Central Asia Asian Development Bank, 2021. — Osiyo Taraqqiyot Banki tomonidan e’lon qilingan hisobot bo‘lib, Markaziy Osiyodagi urbanizatsiya jarayonlarining o‘ziga xosligi va uning iqtisodiy, ekologik omillar bilan bog‘liq muammolarini tahlil qiladi. 5. Shaharlar va urbanizatsiya: Teoriyalar va amaliyot Castells, M., 2024. — Shaharsozlik va urbanizatsiya jarayonlarini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganadigan kitob. Global urbanizatsiya va ijtimoiy strukturalarni tushunishga yordam beradi. 6. O‘zbekistonning urbanizatsiya strategiyasi: Kelajakda rivojlanish yo‘llari Davlat Statistika Qo‘mitasi, O‘zbekiston, 2020. — O‘zbekistondagi urbanizatsiya darajasi, shahar va qishloq aholisining o‘zgarishlari, shuningdek, urbanizatsiya sohasidagi davlat siyosatini tahlil qilishga bag‘ishlangan hisobot. 7. World Urbanization Prospects: The 2018 Revision United Nations, Department of Economic and Social Affairs, 2018. — Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan e’lon qilingan ushbu hisobot, dunyo bo‘ylab urbanizatsiya jarayonining global tendentsiyalari va Markaziy Osiyo davlatlaridagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi.