IQTISODIY VA IJTIMOIY GEOGRAFIYA: MAVJUD MUAMMOLAR VA YECHIMLAR

155 IQTISODIY VA IJTIMOIY GEOGRAFIYA: MAVJUD MUAMMOLAR VA YECHIMLAR Xidiraliyev K.E., Allayazova D.U. GulDU “Ekologiya va geografiya” kafedrasi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392800 Annotatsiya: Ushbu maqolada iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning dolzarb muammolarini o‘rganish va yechimlarini izlash bilan bog‘liq masalalar ko‘rib chiqilgan. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya muammolarini hal qilishning asosiy maqsadlari o'rganilgan. Zamonaviy sharoitda iqtisodiy va ijtimoiy geografiya muammolarini yechish algoritmi ishlab chiqilgan. Tayanch so‘zlar: iqtisodiy va ijtimoiy geografiya, yo'l, muammolar, yechim, mintaqa, joylashish, nazariy, amaliy. Abstract: This article considers issues related to the study of current problems of economic and social geography and the search for solutions. The main goals of solving problems of economic and social geography are studied. An algorithm for solving problems of economic and social geography in modern conditions is developed. Keywords: economic and social geography, path, problems, solution, region, location, theoretical, practical. Bugun insoniyat tub burilishlar davrida yashamoqda. Atrofda kechayotgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, tabiiy, ekologik jarayonlar va ular keltirib chiqarayotgan natijalar (hosilalar) ijobiy yoki salbiy bo‘lishidan qat’iy nazar o‘z echimini kutmoqda. Buning asosida ishlab chiqaruvchi kuch bo‘lib maydonga chiqgan har qanday fan ma’lum ma’noda, zamon bilan hamnafas holda qadam tashlab, o‘z obektini etarli darajada tadqiq qilishga intiladi. Jumladan, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya ham. Bizga ma’lumki, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya-turli mamlakat va rayonlarda ishlab chiqarish kuchlarining joylashish xususiyatlari hamda hududiy ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarning shakllanish qonuniyatlarini oʻrganadigan fan. Uning asosiy vazifalariga ishlab chiqarish va aholi hayoti bilan bogʻliq sohalarning joylanishiga taʼsir etuvchi omil va sharoitlarni tahlil qilish, vujudga kelgan iqtisodiy va ijtimoiy geografik vaziyat-ishlab chiqarishning hududiy tarkibi va tuzilishini baholash, ularni bashorat qilish va boshqarishdan iborat [1]. Shuningdek, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya ishlab chiqarishni joylashtirish bilan aloqador tabiatdan foydalanish va geoekologik muammolar, davlatning mintaqaviy siyosati, xoʻjalik tuzilishini tartibga solib borishdek muhim vazifalarni bajaradi. Har bir davlatda, shuningdek, Oʻzbekistonda iqtisodiy va ijtimoiygeografiyaning ilmiy-amaliy mohiyati eng avvalo yangi ijtimoiy-siyosiy munosabatlar va milliy iqtisodiyotdagi ustuvor yoʻnalishlardan kelib chiqadi. Aynan 156 shu maʼnoda uning asosiy tushuncha va qonuniyatlari, ilmiy gʻoyalari hozirgi zamon talabi nuqtai nazaridan talqin qilinadi. Ayniqsa, bozor munosabatlari davrida, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya, moddiy va nomoddiy kuchlarini joylashtirishni davlat tomonidan tartibga solib borish va boshqarish, hududiy ijtimoiy-iqtisodiy dasturlarning ilmiy asoslarini yaratish, mintaqaviy va milliy iqtisodiyot rivojlanishini jonlantiruvchi va barqarorlashtiruvchi oʻsish qutb va markazlari, sanoat parklari va texnopolislari, raqobat muhiti, investitsiya makoni, erkin iqtisodiy integratsiya sharoitlarini vujudga keltirish masalalarini tadqiq qilish muhimdir [2]. Haqiqatdan ham, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya, vaqt va makon doirasida, jamiyatning hududiy tashkil etilishini, uning qonun va qonuniyatlarini muttasil o‘rganib kelmoqda. Darvoqe, ushbu fan geografiya, iqtisod va sotsiologiyaning elementlarini o'z ichiga qamrab olgan. Turli mamlakatlarda iqtisodiyotning hududiy tashkil etilishining shakllanish jarayonlari, uni rivojlantirish va boshqarishning xususiyatlari va qonuniyatlari tadqiqot predmeti hisoblanadi. Aniq ob'ektlar-bu xalq xo'jaligi tarmoqlari, aholi, tabiiy resurslar bo'lib, ularning hududiy tashkil etilishi nuqtai nazaridan o'rganiladi. Tadqiqotlarni ko‘rsatishicha, haqiqatdan ham, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya so'nggi paytlarda e'tibor talab qiladigan juda ko'p turli xil muammolarga duch keldi. Bu muammolar, birinchi navbatda, mintaqaviy xarakterga ega bo'lib, har bir mintaqaning o'ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqadi. Shuni ta'kidlash kerakki, uzoq vaqt davomida makoniy omillarning iqtisodiy va geografik taraqqiyotga ta'siri e'tibordan chetda edi. Bu esa, o‘z navbatida, ijtimoiy va iqtisodiy geografiyada nazariy va amaliy muammolarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Bu shartlar iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning fundamental muammolarini tadqiq qilish va yechimlarini topishga innovatsion yondashuvni talab qiladi. Ko'p yillar davomida olimlardan-E.V. Vavilov, S.A. Goroxov, V.P. Jeltikov va boshqalar ushbu muammolarni o'rganishmoqda [3]. Yuqoridagi fikrlar asosida qaraydigan bo‘lsak, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya, o‘z tadqiqot yo‘nalishlari asosida quyidagi muammolarga duch kelmoqda. Jumladan: -Nazariy asosning yetarli darajada rivojlanmaganligi-asosiy nazariy konsepsiyalarni, tushunchalarni zaif darajada o‘rganilganligi, ishlab chiqilganligi; -Zamonaviy integratsiyalashgan kontseptsiyalarning yo'qligi-bugungi sharoitda ahamiyatli bo'lmagan eskirgan tushunchalardan foydalanish; -Tadqiqot predmetining keng qamrovliligi-fan tomonidan o'rganilayotgan muammolar ko'plab fanlar chorrahasida joylashgan bo'lib, bu ularning o'zaro raqobatiga yordam beradi; 157 -Zaif tadqiqot vositalari-matematik va ekonometrik metodlardan foydalanishning past darajasi. Ushbu doirada, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya muammolari majmuini shartli ravishda quyidagi asosiy guruhlarga bo‘lish mumkin [4]: Metanazariy muammolar-bu muammolar iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning tuzilishi va faoliyatidagi o‘zgarishlardan kelib chiqadi. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya-inson hayoti va butun jamiyatning hududiy tashkil etilishini (mintaqalarda, aholi manzilgohlarida, mamlakatlarda) o'rganadigan fan. Tahlil qilish natijasida olingan bilimlar har qanday hududning hozirgi rivojlanish darajasini, mavjud muammolar mavjudligini baholash, ularni hal qilish yo'llarini aniqlash, kelajakdagi strategik rivojlanish maqsadlarini aniqlash, amaliyotga yo'naltirilgan yondashuvni shakllantirish va h.k. Metanazariy daraja-empirik va nazariy darajalarga nisbatan ilmiy bilimlarning umumiy darajasi. U ilmiy bilimlarning rivojlanishida ular bilan uzviy bog'liq bo'lib, har bir ilmiy nazariyaga xosdir. Fanning metanazariy darajasining mazmuni ikki xil: -bir tomondan, u dunyoning ilmiy manzarasini va ilmiy tadqiqotning ustuvor metodologiyasini o'z ichiga oladi; -boshqa tomondan, u fanning fundamental asoslarini o'z ichiga oladi. Nazariy muammolar-bu muammolar hududlarning makoniy rivojlanishini baholashga nazariy yondashuvlarning samarasizligi (ularni qo'llashning noto'g'riligi) bilan bog'liq. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning nazariy muammolari hududlarning makoniy rivojlanishini, iqtisodiy rayonlashtirish xususiyatlarini, hududiy ishlab chiqarish majmualarini taqsimlash va boshqa infratuzilma ob'ektlarini tushuntiruvchi bilim va taxminlarni ishlab chiqish bilan bog'liq. Uslubiy muammolar-iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning hodisa va jarayonlarini baholash algoritmlari va usullarini topish muammosi bilan bog'liq. Uslubiy muammolar aniqlangan iqtisodiy va ijtimoiy geografiya masalalarini tahlil qilishning samarali usullarini topish bilan bog'liq. Shuni ta'kidlash kerakki, vaqt o'tishi bilan ko'plab yondashuvlar eskirgan bo'lib, yangilanish va qayta ko'rib chiqishni talab qiladi. Binobarin, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya masalalarini muvaffaqiyatli hal etishda yangi usullar, shuningdek, baholash ko‘rsatkichlari tizimini yaratish va rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Amaliy muammolar-hududlarning ishlashi va rivojlanishi bilan bog'liq amaliy xarakterdagi muammolar. Amaliy masalalar iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning turli jihatlariga tegishli. Bular, birinchi navbatda, mintaqaviy dinamikani o‘rganish, hududiy rivojlanish dasturlarini ishlab chiqish, hududiy dasturlarni ekspert baholash va boshqa ko‘plab masalalarni ichiga oladi. Ushbu muammolarni hal qilish tegishli 158 hududiy rivojlanish dasturini ishlab chiqish va amalga oshirishni, shuningdek, davlat va hududiy hokimiyat organlarining boshqaruv jarayonini amalga oshirishdagi faoliyatini o'z ichiga oladi [5]. Xulosa qilib aytganda, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya muammolarini hal etishning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat: -hududlarning rivojlanishi doirasida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasini oshirish; -odamlar o'rtasidagi samarali makoniy o'zaro ta'sirni engillashtirish; -ishlab chiqarish va ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish uchun zarur shartsharoitlarni yaratish; -ekologik qulaylikni yaxshilash; -iqtisodiy xavfsizlik risklari va boshqa mumkin bo'lgan yo'qotishlarni kamaytirish; -hududiy tabiiy-ijtimoiy, tabiiy va ijtimoiy tizimlarning samarali ishlashini ta'minlash va boshqalar. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Вавилова Е.В. Экономическая география и регионалистика. М.: КноРус. 2018. 224 c. 2. Горохов С.А. Общая экономическая социальная и политическая география. М.: ЮНИТИДАНА. 2016. 271 c. 3. Горохов С.А. Проблемы экономической географии. М.: ЮНИТИ, 2015. 281 c. 4. Желтиков В.П. Экономическая география и регионалистика. М.: Дашков К. 2015. 380 c. 5. А. Солиев, Р. Махамадалиев. Иқтисодий ва социал географиянинг асосий муаммолари (ўқув қўлланма). Тошкент-2002. 48-бет.