XOREZM ARXEOLOGIYALÍQ-TOPOGRAFIYALÍQ OTRYAD BASSHÍSÍ B.V ANDRIANOVTÍŃ ÚLKE GEOGRAFIYASÍN ÚYRENIWDEGI ROLI

193 XOREZM ARXEOLOGIYALÍQ-TOPOGRAFIYALÍQ OTRYAD BASSHÍSÍ B.V ANDRIANOVTÍŃ ÚLKE GEOGRAFIYASÍN ÚYRENIWDEGI ROLI Ballieva R., Daljanov K.O. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392883 Annotaciya: Bul maqalada Xorezm arxeologiyalıq - etnografiyalıq espediciyasında B.B.Andrianovtıń úlke geografiyasın úyreniwdegi bahalı izertlewleri hám onıń juwmaqlarınıń teoriyalıq hám ámeliy áhmieti ashıp beriledi. Tirek sózler: topografiyalıq otryad, aerofotosnimka, suwǵarıw sistemaları, xojalıq mádeniy tipler. Annotation: This article reveals the valuable research of B.B. Andiryanov at the Khorezm Archaeological and Ethnographic Expedition on the study of the region's geography and the theoretical and practical significance of his conclusions. Keywords: topographic unit, aerial photography, irrigation systems, economic-cultural types. Kirisiw. Úlkemizdiń ótmishin hám keleshegin jas áwladqa jetkerip berip, jas áwladtı patriotlıq ruwxta tárbiyalaw házirgi kúnniń baslı máselelerinen biri bolıp esaplanadı. Haqıyqatında da jaslar óz úlkesiniń ótmishin, tariyxın, onıń tábiyatın hám xalqın, onıń mádeniyatın úyrenbey turıp, olarǵa milliy ideyalarımızdı sińdire almaymız. Úlkemizdiń tábiyatın, xojalıǵın hám xalqın kompleksli úyreniwde Xorezm arxeologiyalıq - etnografiyalıq espediciyasınıń sonıń ishinde topografiyalıq otryadtıń xızmetleri ayrıqsha bolıp, olardıń wazıypaları Ámiwdárya hám Sırdáryanıń áyemgi ańǵarlarınıń kartasın islep shıǵıw, usı jumıslar dawamında arxeologiyalıqetnografiyalıq izertlewlerde tariyxıy esteliklerdi aerousıldan paydalanǵan jaǵdayda geomorfologiyalıq kartalastırılıw jumısların alıp barıw edi Bul jumısqa geograf B.V.Andrianov basshılıq etti. Ol ekspediciya dawamında birinshi máretebe aerofotosúwretler tiykarında Ámiwdáryanıń hám Sırdáryanıń eski anǵarları, áyemgi qorǵan hám qalalardıń izlerin aerofotosúwretlerdi dishiffirovkalaw nátiyjesinde anıq koordinataları hám súwretler, tariyx izlerin ashıp berip eń áxmietli tariyxıy-geografiyalıq izertlew jumısınıń tiykarı salındı. Ekspediciya dawamında B.V.Andrianov eski suwǵarılatuǵın jerlerdegi suwǵarıw sistemaları boyınsha da kóp materiallar jıynaǵan[4]. Tiykarǵı bólim: B.V.Andrianov basqarǵan topografiyalıq otryad ekspediciya dawamında jıynalǵan dala materialları tiykarında barlıq eski ańǵarlar, qorǵanlar qalalar, xojalıq mádeniy tipleri boyınsha kartalar hám bir qansha bahalı monografiyalardı baspadan shıǵardı[3]. 194 Moskva mámleketlik universiteti, Geografiya fakultetiniń 3-kurs studentlerine S.P.Tolstov Orta Aziyaǵa úlken ekspediciya shólkemlestirilip atırǵanlıǵı hám bul ekspediciyaǵa geograf qánige kerekligin aytıp kelgende B.V.Andrianov birinshilerden bolıp qatnasıwın bildirdi. Ol 1944 jılı Moskva mámleketlik universitetiniń geografiya qánigeligin pitkerdi. Ózining geografiyalıq bilimleriniń tiykarında dúnyada birinshi bolıp a aerofotosúwretlerdi deshifrovkalaw jumısların alıp bardı hám ekspediciyanıń barlıq kartalarınıń dúziliwinde Andrianovtıń xızmetleri júdá úlken. Aerofotosúwretler tiykarında Ámiwdárya hám Sırdáryanıń eski anǵarları, áyemgi qorǵan hám qalalardıń izlerin súwretlerdi dishiffirovkalaw nátiyjesinde anıq koordinataları hám súwretler menen tariyx izleri ashıp berildi. B.V.Andrianovtıń Qubla Aral boyı irrigaciya hám diyxanshılıq tariyxına baǵıshlanǵan «Aral boyınıń áyemgi suwǵarıw sistemaları» dep atalǵan fundamental monografiyası, óz aldına juwmaqlastırıwshı miynet bolıp qubla Aral boyı xalıqları, sonıń ishinde qaraqalpaqlardıń mádeniyatınıń tariyxın izertlewde eń tiykarǵı dereklerdiń biri bolıp sanaladı. Bul miynette diyxanshılıq hám irrigaciya tarawınıń tiykarǵı túrleri klassifikaciya etilgen. Qubla Aral boyı xalıqları haqqında ayta otırıp, bul diyxanshılıq oazisindegi xalıqlar - ózbek, tájik, turkmen, qaraqalpaq hám b. ata babalarınan suwǵarılıp hám suwǵarılmay egiletuǵın diyxanshılıqtı, puxta etip islengen suwǵarıw sistemaları qurılısın, bas, tarqatıwshı hám suw kóteriwshi qurılmalardı, jerdi suwǵaratuǵın hár qıylı usıllarǵa bay tájriybelerdi ózlestirip alǵanlıǵı aytıp ótiledi. Diyqanlar topıraqtıń ónimdarlıǵın jaqsılaw boyınsha hám olardıń fizikalıq hám ximiyalıq sıpatların jaqsılawǵa qaratılǵan hár qıylı usıllardı islep shıqqanlıǵı: jerdi jaqsılaw usılları, topıraq betindegi qatqalaqlardı jumsartıw, suwǵarılatuǵın suwlardı joqarı kaliy duzlarına bay bolǵan ılaylı úyindiler menen, góne tamnıń topıraǵı hám taslandı kanal boylarındaǵı topıraqlar menen tógin beriw boyınsha kóplegen materiallar toplanǵan. Suwǵamalı diyxanshılıǵınıń rawajlanıwı jergilikli geografiyalıq sharayatlar hám suw resursları menen baylanıslı bir qansha jumıslar alıp barılǵanlıǵı monografiyada ashıp beriledi.[1] Monografiyada Tuslik Aqshadárya deltası, Sarıqamıs boyı deltası hám Tómengi Sırdárya deltalarına keń turde sıpatlama berip, bul deltalardıń Aral boyı aymaǵındaǵı xalıqlardıń suwǵarmalı diyqanshılıq penen shuǵıllanıwındaǵı iskerligi aymaqda mádeniy landshaftlardıń qáliplesiwindegi áhmieti ashıp berilgen. Joqarıda atap ótilgen suwǵarıw túrleriniń kópshiligi qaraqalpaqlarda XX ásirdiń ortalarına shekem ámelde paydalanılǵan, al bul óz gezeginde usı dástúrlerdiń jergilikli xalıqlar tárepinen áyemgi dáwirlerden beri áwladtan áwladqa ótip kiyatırǵanlıǵınan dárek beredi. 195 B.V.Andrianov etnikalıq hám mádeniy qubılıslardı kartalastırıwda kartografiya usılların islep shıǵıwǵa úlken úlesin qostı. Ol bul usıldıń áhmietli tárepin ayta otırıp, keń kólemli maǵlıwmatlardı dizimge alıw hám shólkemlestiriw máselesin sheshiwge qaratılǵan bolsa, ekinshi tárepten hár qıylı qubılıslar arasınan ulıwmalıq nızamlılıqtı bólip shıǵarıw bolıp tabıladı. Kartografiyanıń etnografiyalıq izertlewlerdegi áhmietli tárepin ayta otırıp, Orta Aziya hám Qazaqstannıń etnikalıq geografiyasınıń ózgesheligi milliy máselede aralas rayonlardıń bar bolıwı menen sheklenip qalmaytuǵınlıǵına ayrıqsha dıqqat awdaradı.Orta Aziya xalıqlarınıń etnikalıq tariyxı kóplegen xalıqlardıń kóshiwleri qáwim hám xalıqlardıń aralasıwı menen baylanıslı. Bul aymaqtıń tiykarǵı xalqı úsh mıń jıl burın qáliplesken. Etnogenez processi barısında áyemgi dáwir hám erte orta ásirdegi kópshilik xalıq iri xalıqlar - ózbekler, tájikler, turkmenler, qazaxlar, qırǵızlar hám qaraqalpaqlar quramına kirgen. XX ásirdiń basına shekem olar kóp sanlı urıw-qáwimlik hám etnografiyalıq toparlar bolıp, ózleriniń mádeniy ózgesheligin hám burınǵı etnikalıq atamaların saqlap kelgen.[2] B.V.Andrianovtıń keyingi jumısları tábiyattan paydalanıwdıń xalıq dástúrlerine arnalǵan maqalası bolıp esaplanadı. Bul jumıstıń mazmunı sonnan ibarat, mádeniyattıń pútkil sistemasınıń quram bólegi bolǵan xalıq xojalıq bilimleri hám tájriybeleri umıtılıp ketip, bul óz gezeginde ekologiyalıq mashqalalardıń kelip shıǵıwına sebep bolǵan.[3] Ekspediciya aǵzaları qatarında Andrianovta qaraqalpaq etnogenezin hám qaraqalpaqlardıń etnikalıq territoriyaların úyreniw menen shuǵıllandı. Arxiv, ádebiy hám dala materialların ol óziniń juwmaqların XVIII-ásirdegi qaraqalpaq qonısları tariyxına arnalǵan «Aк-джагыс» maqalasında Taxtakópir rayonında jaylasqan Aq-jaǵıs qonısı Sırdarya qaraqalpaqlarınıń Ámiwdáryanıń tómengi aǵısına kóship keliwi nátiyjesinde payda bolǵan degen pikirdi bildirip ótedi. Bul kóshiwler qaraqalpaq xalqınıń kóshiw tariyxınıń eń keyingi basqıshı edi – yaǵnıy izertlewshilerdiń qaraqalpaqlardıń áyemgi ata-babaları menen baylanıstıratuǵın mámleketine qaytıp keliw edi. B.V.Andrianov jergilikli xalıqtıń mádeniy tipleri, turmıs tárizin administrativlik qurılısın, qonıs jerleriniń irrigaciyalıq sistemaların analiz etedi. Ol tárepinen XVIII-ásirlerdegi qaraqalpaq biylikleriniń, Ámiwdárya deltasınıń shıǵıs basseynindegi qaraqalpaq qonıslarınıń kartası, Aydos-qala qorǵanı jaylasqan Aq-djaǵıs jeriniń jobası dúziledi, onıń táriypi menen birge B.V.Andrianov 1958-jılı " Этническая территория каракалпаков в северном Хорезме (XVIII-XIX вв.)" degen atamadaǵı jumısın járiyalaydı. Jumısta xalıqtıń qáliplesiwi onıń etnikalıq aymaǵı menen tıǵız baylanıslıǵın kórsetip beredi. Qaraqalpaq hám ózbeklerdiń birgeliktegi kóship qonıwı hám jaylasıwın, olardaǵı etnonimlerdiń uqsaslıǵına 196 (ózbeklerdegi - qanjıǵalı, ashamaylı, balǵalı, qańlı, qıyat, tartıwlı, hám qaraqalpaqlardaǵı qáwim hám urıwlar: qońırat, ashamaylı, balǵalı, qıyat), qaray otırıp Andrianov bul ulıwma aymaqǵa hám uqsas xojalıq túrlerine xalıqlardıń etnogenezi, etnikalıq quramı hám dástúriy turmıs mádeniyatı birdey degen juwmaqqa keledi. B.V.Andrianov áyemgi suwǵarmalı jerler haqqında malıwmatlar, materiallar toplap birinshi ret Aral boyındaǵı xojalıq mádeniy tipleri onıń materiallıq hám mánáwiy mádeniyatı menen baylanıstırıp ótti. Bul juwmaq Aral boyı xojalıǵın keyinrek izertlew ushın júdá áhmietli boldı. B.V.Andrianov bir neshe xojalıq mádeniy tipleriniń kartaların sızdı, keyin ala bul kartalar professor R.Ballieva tárepinen tolıqtırıldı.[5] Juwmaqlaw. B.V.Andrianov bir neshe on jıllıqlar dawamında ol derlik hár jılı Xorezm arxeologiyalıq-etnografiyalıq ekspediciyasınıń jumısında qatnastı, onıń arxeologiyalıq-topografiyalıq otryadınıń baslıǵı boldı, onıń tiykarǵı wazıypalarınan biri sol aymaqtaǵı aerofotosúwretlerdi túsindiriwden ibarat edi. B.V.Andrianov Qaraqalpaqstanda miynet etip atırıp, Ámiwdáryanıń tómengi aǵımı xalqınıń ótmishtegi hám házirgi waqıttaǵı jaylasıwı, xojalıq iskerligin úyreniw menen xojalıq mádeniy tipleriniń qáliplesiwin ashıp berdi. Ekspediciyalıq izertlewler materialları boyınsha 1951-jılı "Qaraqalpaqlardıń Arqa Xorezmdegi etnikalıq aymaǵı (XVIII-XIX ásirler) " atamasında kandidatlıq, 1971-jılı "Aral boyınıń áyemgi suwǵarıw sistemaları" atamasında doktorlıq dissertaciyaların qorǵadı. Xorezm ekspediciyası quramındaǵı jumıs tájiriybesi B.V. Andrianovqa etnograf sıpatında ámeliy bilim hám kónlikpelerdi toplaw imkanın berdi hám onı etnogeografiya tarawında jetekshi qánigeler qatarına alıp shıqtı. B.V. Andrianov Aral teńiziniń ekologiyalıq máselesin talqılawǵa júdá belsene qatnasıp keldi. Sebebi, ol bul aymaqtıń haqıyqıy jaǵdayın 50 jıl dawamında úyrenip, kóz aldında Tuslik Aral aymaǵındaǵı júz bergen ózgerislerdiń sebep hám áqibetlerin jaqsı biletuǵın edi. Ulıwma alǵanda, úlkemizde júz berip atırǵan ekologiyalıq jaǵday hám tábiyǵıy resurslar máseleleri onı ayrıqsha qızıqtıratuǵın edi. Ekologiya hám tábiyattan paydalanıw tarawında etnologiya hám etnogeografiya ilimi ushın búgingi kúnge shekem áhmietli bolıp kelgen jańa ilimiy pikirlerdi usınıwı ilimge qosqan úlken úlesi bolıp esaplanadı. Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi 1. Андрианов Б.В. Древние оросительные системы Приаралья: (В связи с историей возникновения и развития орошаемого земледелия) Москва., 1969. - 252с 2. Андрианов Б.В. Вопросы картографирования этнических и культурных явлений в историко-этнографическом атласе народов Средней Азии и Казахстана // Хозяйственнокультурные традиции народов Средней Азии и Казахстана. М., 1975. С. 63-67. 197 3. Андрианов Б.В. Народные традиции природопользования и экологические кризисы // Приаралье в древности и средневековье. М., 1998. С.60-73. 4. Р.Баллиева Р. К.О.Далжанов Роль Хорезмской археологической экспедицией в изучение природопользование в регионе Приаралья. «Экономика и социум». Выпуск № 6-1(37) (июнь, 2017) 223-228 стр. 5. Баллиева.Р Традиционное природопользование и каракалпакский этнос Ташкент 2022 - 236 с.