QORAQALPOG'ISTON RESPUBLIKASI SUG'ORILADIGAN ERLARINING MELIORATIV HOLATI VA UNDAN OQILONA FOYDALANISH YO'LLARI

198 QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI SUG‘ORILADIGAN ERLARINING MELIORATIV HOLATI VA UNDAN OQILONA FOYDALANISH YO‘LLARI Daljanov K.O., Tursinov M.J. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti, O‘zbekiston DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392890 Annotatsiya: Maqolada Qoraqalpog‘istonning sug‘oriladigan dehqonchiligini sifat va miqdor jihatdan tahlil qilingan va shu asosda qishloq xo‘jaligida yer fondidan oqilona foydalanish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Tayanch so‘zlar: mintaqa, qishloq xo‘jaligi, yer-suv resurslari, dehqonchilik, samaradorlik, tarmoq, sho‘rlanish. Annotation: The article analyzes the quality and quantity of irrigated lands in Karakalpakstan, and on this basis provides suggestions and proposals on the rational use of the republican land fund in agriculture. Keywords: agriculture, arable farming, region, agriculture, land and water resources, arable farming, efficiency, network, salinity. O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy sohalardagi islohotlar eng avvalo aholining turmush farovonligini oshirishga, uning qishloq xo‘jaligi maxsulotlariga bo‘lgan talab-ehtiyojlarini to‘liq ta’minlashga qaratilgan. Bunda mavjud yer resurslaridan oqilona foydalanish va meliorativ holatini yaxshilash muhim ahamiyatga ega. Qishloq ho‘jaligining asosiy ishlab chiqarish vositalari yer hisoblanadi. Ushbu mintaqada qadimdan yerdan foydalanilib, Xorazm ekspeditsiyasi materiallari bizga Orolbo‘yining cho‘l va delta qismidagi ulkan hududda an’anaviy tabiatdan foydalanishning umumiy sxemasi va etnosotsial tabiat xo‘jaligi tizimlarining uzoq muddatli rivojlanishi haqida ma’lumot beradi[4]. Qoraqalpog‘iston yer fondi 16,6 mln gektarni tashkil etadi. Yer fondining 420,6 ming gektari (2,5 %) o‘zlashtirilgan. Bularning barchasi respublikaning tabiiy va iqtisodiy rayonlarida mutlaq va nisbiy jihatdan o‘zlashtirilmagan katta yer resurslari mavjudligidan dalolat beradi. Yerni o'zlashtirish omillaridan biri ularning yerdan foydalanuvchilar o‘rtasida taqsimlanishidir. Respublikaning mavjud yer fondidan (16,6 mln. ga) atigi 37,2%i qishloq xo‘jaligi korxonalariga ajratilgan. Yer resurslarining aksariyati yerdan foydalanuvchilar o‘rtasida taqsimlanmagan va davlat yer fondi, davlat urmon fondi va boshqalarni ifodalaydi. Shunday qilib, yerdan intensiv foydalaniladigan qismi umumiy maydonning atigi 1,9 %ni tashkil qiladi. 199 Yekin maydonlarining katta zaxiralari asosan Shimoliy hududlarda, shu jumladan Janadaryo massivi, Amudaryo deltasi yerlarida, asosan Kuanishjarma va Kegeyli kanallari bo‘ylab, shu jumladan Chimboy massivi va Daukara pasttekisligida, shuningdek Qo‘ng‘irot, Kanliko‘l va Shumanay tumanlarida Suyenli kanali tizimi bo‘ylab joylashgan. Genetik jihatdan Amudaryo deltasining tuproqlari gidromorf va avtomorflarga bo‘linadi. Birinchisi yer osti suvlari yuzasiga yaqinligi bilan ajralib turadi. A.Rafiqov ma’lumotlariga ko‘ra, avtomorf tuproklar yer osti suvlarining chuqurda bo‘lishi bilan ajralib turadi va u turli darajadagi sho‘rlangan takir va o‘tloq-taqir tuproqlari bilan ifodalanadi [1]. Ammo, Orol dengizi sathining pasayishi tufayli tuproqning meliorativ holati yomonlashmoqda va Qoraqalpog‘istonda yer resurslaridan oqilona foydalanish juda qiyinlashmoqda. Ayniqsa, Qoraqalpog‘istonning qirg‘oq qismi tuproqlarning juda kuchli sho‘rlanishi bilan ajralib turadi. Sug‘orish zonasida tuproq qoplami ikkilamchi sho‘rlangan tuproqlarning keng tarqalishi bilan ajralib turadi. Bu yerlarning 75% meliorativ holati yomon. Yer osti suvlarining yaqinligiga muvofiq, asosan tuproq ustki qoplami sho‘rlangan. Qadimgi sug‘oriladigan maydonlardagi tuproqlar va yerdan foydalanishning yuqori koyeffitsiyentlari ikkilamchi sho‘rlanishga ko‘proq moyil. Sug‘oriladigan zonada tuproq qoplamining sho‘rlanishi katta xilma-xillik bilan ajralib turadi. Har yili sho‘r yuvish tufayli sug‘oriladigan yerlarning tuproq qoplami asosan o‘rtacha va kam sho‘rlangan. Sho‘rlanish darajasi oshgani sari xloridlar, natriy va magniy darajasi oshadi. Tuproqlarda tuz zaxiralari 60-0 m qatlamda 1 t/ga gacha, tuz tarkibida toksik qatlamlar 50-60% ni tashkil qiladi, sho‘rlanish darajasi yuqori, ularning tarkibi 7781% gacha. Umuman olganda, Qoraqalpog‘iston tuproqlari yuqori potensial unumdorlikka ega, ammo ularning sho‘rlanishga moyilligi tuproqlarning asosiy salbiy xususiyati bo‘lib, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini samarali boshqarishga to‘sqinlik qiladi. Hozirgi vaqtda qishloq xo‘jaligi yerlarini drenajlash gorizontal ravishda ochiq drenaj orqali amalga oshirilmoqda. Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida vertikal drenajdan foydalanish imkoniyati hududning geologik va litologik tuzilishi tufayli istisno qilinadi. Natijada sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holati yomonlashdi va uning katta qismi ikkilamchi sho‘rlanishga uchraydi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2020-yilda ularning atigi 21,6% (87,5 ming ga) yeng yaxshi va nisbatan yeng yaxshi yer toifalari deb tasniflanadi, 33,8 (139,3 ming ga) aholi kam, 33,1% (137,4 ming ga) o‘rtacha sho‘rlangan, 14,3% (56,3 ming ga) yuqori sho‘rlangan, ya’ni sug‘oriladigan 200 dehqonchilik uchun yaroqsiz toifaga kiradi, bu qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish samaradorligini oshirishni sezilarli darajada murakkablashtiradi. Qoraqalpog‘iston qishloq xoʻjaligining hududiy joylashishini takomillashtirish orqali, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini etishtirishning koʻlamini koʻpaytirshda va uning rentabilligini oshirishda qishloq xoʻjaligi tarmoqlarini hududning tabiiyiqtisodiy sharoitiga bog‘liq joylashtirish eng ahamiyatli omillar qatoriga kiradi. Bu qishloq xoʻjaligida tabiiy-iqtisodiy resurslarini maksimal darajada foydalanishga soʻzsiz yoʻl ochadi [3]. Qoraqalpog‘istondagi yerdan foydalanuvchi xo‘jaliklarning daromadlari pasayishining asosiy sababi sug‘oriladigan yerlarning sho‘rlanishining yuqori darajasi va yerlarni sug‘orishda suv resurslarining yetishmasligi yerdan foydalanish koyeffitsiyentini pasaytiradi. Shuning uchun sho‘rlanishni bartaraf yetish, suvni tejaydigan usullar va texnologiyalardan foydalanishni amalga oshirish va rejalashtirish ishlarini olib borishda sug‘oriladigan dehqonchilik samaradorligini oshirish bo‘yicha meliorativ tadbirlar tizimi markaziy o‘rinlardan birini egallashi lozim [2]. Kelgusida kollektor va drenaj tarmog‘ini intensiv qurish orqali kam sho‘rlangan o‘tloq, o‘tloq-botqoq va cho‘l-taqir tuproqlaridan tashkil topgan yer maydonlaridan, shuningdek, hozirgi sug‘oriladigan zonadagi o‘tloq-sho‘rlangan yerlardan foydalanish tavsiya yetiladi. Sug‘oriladigan dehqonchilik samaradorligini oshirish uchun sanab o‘tilgan masalalardan tashqari, kimyoviy moddalardan, ayniqsa mineral o‘g‘itlardan foydalanish kabi boshqa muhim omillar ham mavjud bo‘lib, ularning ta’siri har gektar sug‘oriladigan yerlardan olinadigan mahsulot miqdorini oshirishga yordam beradi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, Qoraqalpog‘istonda ulkan yekin maydonlari mavjud, ammo ularni o'zlashtirish katta melioratsiya ishlarini, xususan, kollektor va drenaj tarmog‘ini qurishni talab qiladi. Mintaqa sharoitida yerlarning meliorativ holatini yaxshilash va oqilona munosabatlarda bo‘lish, unumdorligini ko‘tarish, oldimizda turgan asosiy vazifalardan hisoblanadi. Qoraqalpog‘istonda melioratsiya masalalari muhim ahamiyat kasb yetmoqda. Shuningdek, yerlarni sug‘orishda mavjud suv resurslaridan foydalanish ustidan qat’iy nazorat o‘rnatish, suvdan foydalanishni tubdan yaxshilash, suvni tejaydigan usullar va texnologiyalarni amalyotga keng tadbik etish zarur. 201 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Рафиков А.А., Эргашев Ш.Э., Хайдаров Э. Процессы пустынивания Южного Приаралья. – Т., 1997, стр. 17,35. 2. Турсынов М., Далжанов Қ. Жанубий Орол бўйида деҳқончиликни ривожлантириш масалалари. СамДУ илмий-амалий конференция. Самарқанд, 2005, 71-73 б. 3. Хожамуратова Р., Далжанов К. Методика комплексной оценки влияния мелиорации на гидроэкологическое состояние водных ресурсов республики Каракалпакстан. «Экономика и социум» Выпуск №6(85) (июнь, 2021) Стр. 486-489 4. Баллиева Р. Далжанов К.О. Роль Хорезмской археологической экспедицией в изучение природопользование в регионе Приаралья. Электронные научно-практический периодическое издание «Экономика и социум». Выпуск № 6(37) (июнь, 2017).