KICHIK DELTALARDAGI SUV AYIRG'ICHLARNING DARAXTSIMON STRUKTURASI VA ULARDAGI BIOKIMYOVIY JARAYONLARNING DINAMIKASI

205 KICHIK DELTALARDAGI SUV AYIRG‘ICHLARNING DARAXTSIMON STRUKTURASI VA ULARDAGI BIOKIMYOVIY JARAYONLARNING DINAMIKASI Ibroimov Sh.I., Jakipbekov D.M. Chirchiq davlat pedagogika universiteti, O‘zbekiston DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392897 Annotatsiya: Maqolada Amudaryo hozirgi deltasining kichik deltalaridagi biokimyoviy jarayonlarning o‘zgarishi asosida yer yuzasiga daraxtsimon struktura asosida tarqalishini bosqichlari xaqida yoritilgan. Qolaversa, har bir o‘rganilgan kichik deltalarning bir-biridan farqi ilmiy o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: Amudaryo, biokimyoviy jarayon, daraxtsimon, struktura, o‘zgarishlar, delta, tuproq, oqim, qadim, hozir, geologik davr, bosqich, tadqiqotlar, tabiiy-geografik jarayonlar. Abstract: The article describes the stages of the spread of the tree-like structure to the surface of the earth based on the changes in biochemical processes in the small deltas of the present-day Amu Darya delta. In addition, the differences between each of the small deltas studied are scientifically studied. Keywords: Amu Darya, biochemical process, arboreal, structure, changes, delta, soil, flow, ancient, present, geological period, stage, research, natural-geographic processes. G.V.Lopatin (1957) Amudaryo hozirgi deltasining gidromorf rejimidagi tarixini genetik usul negizida ikki qismga, ya’ni deltalarning shimoliy “tirik” qismi va janubiy avtomorf guruhlarini ajratgan. A.K.Urazbayev (2000, 2021) deltada ro‘y bergan “Lito-morfo-pedogenez” jarayonini har tomonlama tahlil qilish natijasida 9 ta har xil yoshdagi kichik deltalarning invariant daraxtsimon strukturalarini ajratdi. Shimoliy qismda joylashgan kichik deltalar o‘zlarining invariant daraxtsimon strukturasini avtomorf rejimida ham saqlagan holda tabiiy geografik jarayonlari bo‘yicha janubdagi kichik deltalardan tubdan farq qiladi. Bu kichik deltalarga qurigan Orol dengizining ta’siri kuchli bo‘lib, cho‘llanish jarayoni o‘ta kuchli davom etmoqda. Ro‘y berayotgan cho‘llanish jarayoni ayniqsa Oqboshli, Qipchoqdaryo va Ko‘hnadaryo-Qozoqdaryoda kichik deltalarning quyi qismlarida avj olmoqda. Ravshan va Erkindaryo kichik deltalari garchi “tirik” qismda joylashgan bo‘lsa ham, janubdagi sug‘oriladigan hududlarga yaqin bo‘lganligi sababli cho‘llanish jarayoni unchalik aktiv emas. Janubda joylashgan kichik deltalar (Qizketgen-Chimboy, SHo‘rtamboy, Kiyajdjargan, Uldaryo) garchi o‘zlarining invariant daraxtsimon strukturasini saqlab qolgan holda, ular tabiiy geografik jarayonlarning o‘zgarish qonuniyatlari bo‘yicha bir-biridan tubdan farq qiladi. Kiyajdjargan, Sho‘rtamboy va Uldaryo kichik deltalarining barcha hududlari sug‘oriladigan massivlarda joylashganligi uchun sho‘rlanish jarayoni obyektlarning yuqori qismidan quyi qismi tomon ortib boradi 206 (jadval 1). Qizketken-Chimboy kichik deltasining yuqori va o‘rta qismlari sug‘oriladigan massivlarda joylashganligi uchun ikkilamchi sho‘rlanish kuchli davom etmoqda. Yuqorida aytib o‘tilgan barcha kichik deltalar o‘zlarining invariant daraxtsimon strukturasini saqlagan holda, ularda ro‘y berayotgan barcha tabiiy geografik jarayonlar avvalambor obyektlarning ichki strukturasi bilan bog‘langan hamda invariant daraxtsimon strukturada tartib bilan o‘zgaradi. Qisqa qilib aytganda, kichik deltalarning daraxtsimon relyef strukturasidagi tabiiy-geografik jarayonlar obyektlarning geografik o‘rniga ko‘ra bir-biridan farq qiladi va quyidagi umumiy hususiyatlarga ega: 1. Lito-morfo-pedogenez jarayonida xosil bo‘lgan kichik deltalar har qanday sharoitda ham o‘zlarining invariant daraxtsimon strukturasini saqlab qoladi; 2. Shimoldagi “tirik” qismda joylashgan kichik deltalardagi (Erkindaryo, Ravshan, Ko‘hnadaryo-Qozoqdaryo, Kipchoqdaryo, Oqboshli) tabiiy geografik jarayonlarga qurigan Orol dengizining ta’siri kuchlidir; 3. Junubda joylashgan kichik deltalardagi (Qizketken-Chimboy, SHo‘rtamboy, Kiyatdjargan, Uldaryo) tabiiy geografik jarayonlarga asosan sug‘orma dehqonchilikning ta’siri kuchli bo‘lib, qurigan Orol dengizining ta’siri kuchli emas; Jadval 1 Kichik deltalarning invariant daraxtsimon strukturasida ro‘y berayotgan tabiiy geografik jarayonlarning o‘zgarish qonuniyatlari (1961-2021 yillarda) G.V.Lopatin bo‘yicha deltaning qismlari (1957) A.K.Urazb ayev (2000) ajratgan kichik deltalar Kichik deltalar invariant strukturasi ning shakllari Tuproq qoplami strukturasi ning dinamikasi Landshaft guruhlari Cho‘llani sh darajasi Grunt suvi chuqurligi ning dinamikasi SHo‘rlani sh darajasin ing kichik deltalar struktura si bilan aloqadorl igi Yer resurslarida n foydalanish ning hozirgi holati Yer resurslarida n foydalanishn ing istiqbollari 1.Amudaryo hozirgi deltasining tirik qismi. 1. KunyadaryoQozoqdaryo kichik deltasi Tipik daraxtsimon shakl Botqoq, botqoq-o‘tloq tuproqdan o‘tloq-taqirli tuproqqa tomon rivojlanmoqd a 1961 yillari gidromorf landshaftlari ustunlik qilsa, hozirgi vaqtda asosan avtomorf landshaftlari ustundir Kichik delta egallagan maydonda cho‘lanish jarayoni kuchli davom etmoqda 1961 yillarda grunt suvining chuqurligi 03 m bo‘lsa, hozirgi vaqtda 7-10 m va undan ham past Kichik deltaning yuqori qismidan quyi qismi tomon sho‘rlanish darajasi ortib boradi Asosan yaylov chorvachiligid a foydalaniladi O‘zanlararo pastliklarda sun’iy suv havzalarini tashkil etish va baliqchilikni rivojlantirish 2. Oqboshli kichik deltasi Tipik daraxtsimon shakl Botqoq, botqoq-o‘tloq tuproqlari o‘rnida o‘tloq-taqirli va sho‘rxoklarni ng har xil turlari rivojlanmoqd a Landshaftlar asosan gidromorfdan avtomorfga aylanmoqda Qurigan Orol dengizi ta’sirida cho‘llanish kuchli davom etmoqda 1961 yillarda grunt suvining chuqurligi 03 m bo‘lsa, hozirgi vaqtda 7-10 m va undan ham past Tuproqlarni ng sho‘rlanish darajasi kuchli davom etmoqda Asosan yaylov chorvachiligid a va qisman sug‘orma dehqonchilikd a foydalaniladi O‘zanlararo pastliklarda va deltaning quyi qismida sun’iy suv havzalarini tashkil etish va baliqchilikni rivojlantirish 3. Qipchoqdary o kichik Tipik daraxtsimon shakl Gidromorf rejimidagi botqoq, Deltaning yuqori qismida Qurigan Orol dengizi Grunt suvining chuqurligi Sho‘rlanish darajasi qurigan Asosan yaylov chorvachiligid a va qisman Sun’iy suv havzalari borpo etib, 207 deltasi botqoq-o‘tloq tuproqlar o‘tloq-taqirli va xar xil sho‘rxoklarga aylanmoqda avtomorf landshaftlari ustunlik qilsa, quyi qismida yarim gidromorf landshaftlar uchtunlik qiladi ta’sirida cho‘llanish jarayoni kuchli davom etmoqda aktiv pasaymoqda va hozirgi vaqtda 7-10 m va undan ham past Orol dengizi hisobiga kuchli davom etmoqda sug‘orma dehqonchilikd a foydalaniladi baliqchilikni rivojlantirish va yaylov chorvachiligida tuyachilikni rivojlantirish 4. Ravshan kichik deltasi Cho‘ziluvcha n daraxtsimon shakl Yuqori qismda avtomorf, o‘rta qismida yarim gidromorf, quyi qismda esa Sudochye ko‘li yaqinligi sababli gidromorf tuproqlar ustunlik qiladi Deltaning yuqori qismidan quyi qismi tomon landshaft guruhlari tartib bilan o‘zgaradi Deltaning yuqori qismida cho‘llanish aktiv bo‘lsa, quyi qismida passivdir Deltaning yuqori qismida grunt suvining chuqurligi 710 m, quyi qismda 1-3 m dir Sho‘rlanish jarayonida asosan deltaning quyi qismi, ya’ni Sudochye ko‘li atrofida kuchli ro‘y bermoqda Deltaning yuqori qismida yaylov chorvachiligi, o‘rta va quyi qismlarida sug‘orma dehqonchilik rivojlangan Sudochye ko‘li maydonini kengaytirib, baliqchilikni rivojlantirish kerak 5. Erkindaryo kichik deltasi Tipik daraxtsimon shakl Botqoq-o‘tloq tuproqdan o‘tloq-taqirli to‘qay va o‘tloq-taqirli tuproqlar tomon rivojlanmoqd a Gidromorf landshaftlarda n avtomorf landshaftlar hosil bo‘lmoqda Kichik deltada cho‘llanish jarayoni kuchli davom etmoqda Deltaning yuqori qismida grunt suvining chuqurligi 710 m, quyi qismda 1-3 m dir Deltaning yuqori qismiga qaraganda uning quyi qismi Jiltirbas ko‘li atrofida sho‘rlanish kuchli davom etmoqda Asosan yaylov chorvachiligid a foydalanilmoq da Deltaning yuqori va o‘rta qismlarida yaylov chorvachiligini yanada rivojlantirish, quyi qismida Jiltirbas ko‘lining maydonini kengaytirib baliqchilikni rivojlantirish 2. Amudaryo hozirgi deltasining avtomorf qismi 6. Kiyatdjargan kichik deltasi Cho‘ziluvcha n daraxtsimon shakl Sug‘orma dehqonchilikd a foydalanganli gi sababli asosan sug‘oriladiga n o‘tloqtaqirli tuproqlar tarqalgan Gidramorf landshaftlari tarqalgan Cho‘llanish jarayoni kuchsiz davom etmoqda Sug‘oriladiga n hududlarda grunt suvining chuqurligi 23 m, Sudochye ko‘li atrofida 0-1 m dir Deltaning yuqori va o‘rta qismlariga nisbatan Sudochye ko‘li atrofidagi quyi qismlarida sho‘rlanish kuchli davom etmoqda Asosan sug‘orma dehqonchilikd a foydalaniladi Deltaning yuqori va o‘rta qismlarida sug‘orma dehqonchiliklar ni yanada rivojlantirish, quyi qismida esa Sudochye ko‘lining maydonini kengaytirib, baliqchilikni rivojlantirish 7. SHo‘rtambo y kichik deltasi Tipik daraxtsimon shakl Sug‘oriladiga n o‘tloq tuproqlar Gidramorf landshaftlar tarqalgan Cho‘llanish jarayoni kuchsiz davom etmoqda Grunt suvining chuqurligi asosan 0-3 m Kollektor tizimlari yaxshi ishlamaganl igi sababli, deltaning quyi qismida ikkilamchi sho‘rlanish kuchli davom etmoqda Asosan sug‘orma dehqonchilik rivojlangan Deltaning yuqori va o‘rta qismlarida sug‘orma dehqonchilikni rivojlantirish, quyi qismida esa yaylovchilikni rivojlantirish 8. QizketkenChimboy kichik deltasi Tipik daraxtsimon shakl Deltaning yuqori va o‘rta qismlarida sug‘oriladiga n o‘tloq-taqir tuproqlar, quyi qismda esa o‘tloqtaqirli, qumli Deltaning yuqori va o‘rta qismlarida gidromorf landshaftlar, quyi qismida esa yarim gidromorf va avtomorf Deltaning yuqori va o‘rta qismlarida sho‘rlanish kuchsiz, quyi qismida esa kuchli va o‘ta kuchli Sug‘oriladiga n hududlarda 0-3 m, quyi qismda 7-10 m va undan ham past, Jiltirbas ko‘li atrofida esa 0-3 m dir Deltaning yuqori va o‘rta qismlarida ikkilamchi sho‘rlanish, quyi qismida esa qurigan Orol Deltaning yuqori va o‘rta qismlarida sug‘orma dehqonchilik, quyi qismida esa yaylov chorvachiligi rivojlangan Deltaning yuqori va quyi qismlarida sug‘orma dehqonchilikni, quyi qismida yaylov chorvachilikni rivojlantirish kerak. Quyi 208 tuproqlar va sho‘rxoklarni ng xar xil turlari tarqalgan landshaftlar tarqalgan davom etmoqda dengizi ta’sirida kuchli sho‘rlanish davom etmoqda qismida joylashgan Jiltirbos ko‘lida baliqchilikni rivojlantirish kerak 9. Uldaryo kichik deltasi Cho‘ziluvcha n daraxtsimon shakl Deltaning eng yuqori qismida o‘tloq-taqirli tuqay, sug‘oriladiga n yuqori va o‘rta qismlarida sug‘oriladiga n o‘tloqli, quyi qismida Sudochye ko‘li atrofida o‘tloq va sho‘rxoklarni ng xar xil turlari tarqalgan Deltaning eng yuqori sug‘orilmaydi gan hududlarda yarim gidromorf, avtomorf, sug‘oriladiga n yuqori, o‘rta va quyi qismlarida gidromorf landshaftlar tarqalgan Deltaning yuqori va o‘rta qismlarida kuchsiz sho‘rlanish, quyi qismida esa kuchli va o‘rta kuchli sho‘rlanish davom etmoqda Sug‘orilmayd igan eng yuqori qismida 7-10 m, sug‘oriladiga n hududlarda 0-3 m. Sudochye ko‘li atrofida 0-1 m dir Sho‘rlanish darajasi deltaning yuqori qismidan quyi qism tomon tartib bilan o‘zgarib boradi Asosan sug‘orma dehqonchilikd a foydalaniladi Sug‘orma dehqonchilikni yanada rivojlantirish. Quyi qismida joylashgan Sudochye ko‘lining maydonini kengaytirish hisobiga baliqchilikni rivojlantirish 4. Kichik deltalar invariant daraxtsimon strukturasini saqlagan holda tabiiy geografik jarayonlar obyektlarning ichki strukturasi bilan aloqadorligi sababli ular bir-biridan farq qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Лопатин Г.В. Строения дельты Амударьи и история ес формирования. //Тр. лаборатории озероведения. — М. - Л.: Изд-во АН СССР, 1957. - Т. IV. - С. 5-34. 2. Лопатин Г.В., Деньгина Р.С., Егоров В.В. Дельта Амударьи. -М.: Изд-во АН СССР, 1958.- 158 С. 3. Лопатина Е.Б. Состояние и задачи разработки теории и методики оценки природных условий и ресурсов //Изв. АН ССР. –Сер. геогр. -1970. -№4. –С. 45-54. 4. Ретеюм А.Ю. О геокомплексах с односторонним системообразующем потоком вещества и энергии. //Изд. АН СССР. -Сер. геогр. - 1971. -№5. - С. 122-128 с. 5. Уразбаев А.К. Системная организация природно-мелиоративных условий современной дельты Амударьи. //Автореферат диссерт. на соиск.уч.степени докт.геогр.наук. – Т.: 2002. -48 с. 6. Шафрановский И.И. Симметрия в природе.-Л.: Недра, 1986.-184 с.