TABIIY GEOGRAFIYA FANIDAGI ILMIY MAKTABLAR VA ULARNING RIVOJLANISH BOSQICHLARI

239 TABIIY GEOGRAFIYA FANIDAGI ILMIY MAKTABLAR VA ULARNING RIVOJLANISH BOSQICHLARI Urazbayev A.K., Tursunboyeva Yu.O. Chirchiq davlat pedagogika universiteti, O‘zbekiston DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392956 Annotatsiya: Ushbu maqolada tabiiy geografiya fanida shakllangan ilmiy maktablar, ularning nazariy-metodologik asoslari hamda tarixiy rivojlanish bosqichlari ilmiy tahlil qilinadi. Geografik tafakkurning taraqqiyoti qadimgi davrlardan to zamonaviy davrgacha bo‘lgan jarayonlarda turli ilmiy yo‘nalishlar, konsepsiyalar va maktablarning paydo bo‘lishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Maqolada Yevropa, Rossiya va Markaziy Osiyoda shakllangan tabiiy geografik maktablarning o‘ziga xos xususiyatlari, ularning ilmiy izlanishlar tizimidagi o‘rni va ta’siri yoritiladi. Shuningdek, tabiiy geografiya fanining rivojlanishida klassik maktablardan zamonaviy ekologik-geografik yondashuvlargacha bo‘lgan evolyutsion bosqichlar ko‘rib chiqiladi. Maqola natijasida tabiiy geografiyaning ilmiy maktablari nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy geografik muammolarni hal etishda ham muhim o‘rin tutishi asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: tabiiy geografiya, ilmiy maktablar, rivojlanish bosqichlari, geografik tafakkur, nazariy yondashuv. Annotation: This article examines the scientific schools in physical geography, their theoretical and methodological foundations, as well as the historical stages of their development. The evolution of geographical thought is closely connected with the emergence of different directions and concepts—from ancient traditions to modern ecological-geographical approaches. The study highlights the characteristics of scientific schools in Europe, Russia, and Central Asia, their role and impact within the system of geographical research. Furthermore, the transitional stages from classical schools to contemporary approaches in physical geography are analyzed. The conclusion emphasizes that scientific schools of physical geography are significant not only in the theoretical dimension but also in addressing practical geographical issues. Keywords: physical geography, scientific schools, stages of development, geographical thought, theoretical approaches. Tabiiy geografiya fani insoniyat tafakkurining eng qadimiy va muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u Yer tabiati, landshaftlari, tabiiy jarayonlar hamda ularning o‘zaro aloqadorligini o‘rganadi. Ushbu fan faqatgina tabiiy muhitni tavsiflash bilan cheklanmay, balki undagi murakkab qonuniyatlarni tahlil qilish, ularni nazariy jihatdan asoslash va amaliy faoliyatda qo‘llashni ham o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Shu boisdan tabiiy geografiya fanining taraqqiyoti davomida turli ilmiy maktablar, yo‘nalishlar va konsepsiyalar shakllanib, ular fanning nazariy hamda metodologik asoslarini boyitib bordi. Tabiiy geografik tafakkurning shakllanishi qadim zamonlardayoq boshlangan bo‘lib, qadimgi yunon, rim, arab va sharq olimlarining qarashlari bu jarayonning dastlabki poydevorini tashkil etgan. Keyinchalik Yevropa va Rossiya geografiya maktablari, shuningdek, Markaziy Osiyo olimlarining ilmiy qarashlari tabiiy geografiyaning rivojlanishida muhim bosqich 240 bo‘lib xizmat qildi. Har bir ilmiy maktab o‘ziga xos metodologik yondashuvga, ilmiy konsepsiyaga hamda o‘rganish obyekti va predmetiga nisbatan o‘z qarash tizimiga ega bo‘ldi. Zamonaviy davrda esa tabiiy geografiya fani ekologik, kompleks va tizimli yondashuvlar asosida yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu esa nafaqat ilmiy-nazariy izlanishlarda, balki amaliy geografik muammolarni hal etishda ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shunday qilib, tabiiy geografiya fanidagi ilmiy maktablarning rivojlanish bosqichlarini o‘rganish — fanning bugungi holatini chuqur anglash, kelajakdagi ilmiy yo‘nalishlarni belgilash va tabiiy muhitni boshqarish bo‘yicha samarali strategiyalar ishlab chiqish uchun muhim nazariy hamda amaliy asos yaratadi. Sankt-Peteburg universiteti professori V.V.Dokuchev tomonidan yaratilgan ilmiy maktab mamlakatimiz miqyosida ham, jahon fanida ham alohida hodisadir. Dokuchev maktabi ilmiy jihatdan shunchalik kuchli ediki, shu qadar innovatsion va ijodiy jihatdan samarali bo‘libchiqdiki, u ko‘plab fanlarni boyitdi: geologiya, mineralogiya, tuproqshunoslik, botanika, o‘rmon haqidagi ta’limotni yaratdi. Dokuchaevning g‘oyalari kuchli ta’sir ko‘rsatgan fanlarning favqulotda holatida geografiya ham mavjud. Dokuchaevning Sankt-Peterburg universiteti va uning uchta eng yirik ekspeditsiyasi Nijniy Novorod va Poltava viloyatlaridagi erlarini baholash va maxsus dasht ekspeditsiyasi bo‘yicha bevosita talabalari mineralogist va geokimyogar V.I.Vernadskiy, geology va petrograf F.Levinson-Lessing, tuproqshunoslar N.M.Sibirtsev va K.D.Glinka, botaniklar va geograflar A.N.Krasnov,G.I.Tanfilyev va G.N.Vysotskiy , gidrogeolog P.V.Ototskiy, o‘rmon haqidagi ta’limotning asoschisi G.F.Morozov va ko‘plab tuproqshunoslar va geograflar L.I.Prasolov, B.P.Polinov, S.S.Nestruyev, botanik va geograf V.N.Sukachev, geokimyogarlar A.E.Fersman va A.P.Vinogradov ikkinchi avlod Dokuchayevlar qatoriga kiradi. Uchinchi avlod “Dokuchayevlar” ga tuproqshunoslar va geograflar Y.A.Liverovskiy, I.P.Gerasimov, M.A.Glazovskaya, A.I.Perelman va boshqalar kiradi. Siz Dokuchaev maktabining “Rodo-so‘z daraxti” ni tuzishingiz mumkin va uning yonida jahon fanida siz kamdankam hollarda bir xil darajada kuchli “daraxtlar” qo‘yishingiz mumkin. Dokuchaev g‘oyalarining geografiya uchun ahamiyatini geograflar L.S.Berg va B.B.Polinov juda yuqori baholaydilar. L.S.Berg shunday yozgan: “Dokuchaevni haqli ravishda geografiyaning zamonaviy yo‘nalishi asoschisi deb atash mumkin”. B.P.Polinovning aytishicha, “V.V.Dokuchaev u yoki bu tarzda landshaft dinamikasini tuproq orqali bilishga intilgan va shuning uchun agar u geograf bo‘lsa, unda zamonaviy geografiyadan ancha oldinda bolgan geograf, Geografikada o‘sha oqimning vakili faqat so‘nggi paytlarda rivojlangan landshaftlar haqidagi ta’limotda va bu geografik 241 ob’ektlarni inventarizatsiya qilishga emas, balki ular o‘rtsidagi murakkab munosabatlarni o‘rganishga intiladi. Ushbu geografiya faqat xorologiya fani bo‘lishni to‘xtatadi, chunki landshaftning kelib chiqishi va rivojlanishini o‘rganib chiqib, u jarayonlarni bilishga majbur bo‘ladi, ya’ni Kosmos bilan emas, balki vaqt bilan ham hisobga olinadi. Ushbu geografiya o‘z ishini keng qamrovli tadqiqotlar orqali olib borishga majbur va V.V.Dokuchayev bu zamonaviy geografiyaning yorqin vakili edi. Berg-Borzovning sovet fizika-Geografya maktabi Anuchin maktabi bilan uzviy bog‘liqdir. Anuchin maktabining ilmiy g‘oyalarini tahlil qilish va ushbu olimlar faol ishtirok etgan sovet geografiyasini shakllantirish jarayonini ko‘rib chiqish bilan bog‘liq holda biz ushbu geograf geograflari haqida allaqachon bilamiz. L.S.Berg va A.A.Borzov haqli ravishda sovet fizik geografiyasi landshaft yo‘nalishining asoschilari hisoblanadi. Ular atrof-muhitning o‘zaro ta’sir qiluvchi tarkibiy qismlari tizimlari va uni ishlab chiqarish va odamlar hayoti nuqtai nazaridan baholash bo‘yicha keng qamrovli tadqiqotlarni ishlab chiqdilar. Hech qachon Berg va bugungi kunda ba’zi olimlar tushunganidek, greynhounds faqat bitta landshaftshunoslikda landshaftlarni ajratib ko‘rsatish, tasniflash va tavsiflashda yopilmagan. Ular kandshaft usulidan foydalanib, tabiatning turli tomonlarinicho‘kindi jinslarni, relyefni, ko‘llarni, iqlimni va boshqalarni o‘rganishdi, shu bilan birga tabiat tarkibiy qismlarining genezisi va zamonaviy o‘zaro ta’sir jarayonlariga chuqur kirib bordi. Zamonaviy atamalardan foydalangan holda aytishimiz mumkinki, Berg va Borzov maktabi fizik-geograflarning ishlarini diskretlikva tabiatning aksariyat tarkibiy qismlarini doimiy kombinatsiyasiga yo‘naltirgan. Ushbu maktab tabiatning ko‘plab tarkibiy qismlarini geografik jihatdan, o‘ziga xos landshaftlar ob’ektivi orqali ko‘rib chiqish va tabiatning ayrim tarkibiy qismlarining tarixi va geografiyasi qonunlari fonida landshaftlarni o‘rganish bilan tavsiflanadi. P.P.Semyonov-Tyan-Shanskiy kompleks geografik maktabi. Ko‘p qirrali bilimdon olim P.P.Semyonov-Tyan-Shanskiy fizik geograafiya, entomologiya, statistika, geografiya tarixi bo‘yicha ajoyib asarlarini qoldirdi. 1856-1857 yillarda Tyan-Shanga sayohat qilib, bu mamlakatning tabiatini evropalilar uchun ochib berdi. Uning sayohatidan so‘ng, Tyan-Shanning haqiqiy orografiyasi birinchi marta kengliklekin cho‘zilgan tizmalar tizimi, Alp muzliklari, baland balandlikdagi landshaft kamarlari shaklidagi yangilik bo‘ldi. Ushbu tog‘larni o‘rganishdagi xizmatlari uchun uning familyasiga Tyan-Shanskiy qo‘shildi .. 40 yildan ortiq vaqt davomida rus Geografiya jamiyatining vitsa-prezidenti bo‘lib, u mashhur sayohatchi geograflar galaktikasini tarbiyaladi (N.N.Mikluxo-Mak-Lay, N.M.Przhevalskiy, M.V.Pevtsov, G.N.Potanin, V.I.eo-Borovskiy, P.Qazlov, A.P.Fedchenko va boshqalar). 242 Polynovning geografik-geokimyoviy maktabi Berg-Borzov maktabini yaxshi to‘ldirdi va zamonaviy fizik-geograflar, ayniqsa yosh avlodlar vakillari, Berg-Borzov landshaftlaridagi nazariy tushunchalarni v tabiatdagi moddaning hududiy aylanish tizimlarihaqidagi yangi g‘oyalarni ishlatib, o‘z g‘oyalarini “aralashtiradilar”. Uning salafi V.I.Vernadskiy bo‘lib, u hayotni o‘rganishni maqsad qilgan tabiatdagi kimyoviy elementlar, Mendelev elementlari tizimining qonunlarini o‘rganishni dunyoning tabiiy sohalariga va kosmosga o‘tkazing, ularning fazoviy birikmalarini, harakatlarini, zonal va boshqa o‘ziga xos xususiyatlarini kuzatib boring. Ularning tarixi vernadski kimyoviy elementlarning harakatiga ayniqsa katta ahamiyat berdi, ularning natijasida er qobig‘ida “turli xil kimyoviy muvozanatlarning katta tizimlari” yaratildi. Bunday yirik tizmlarning eng muhimlaridan biri bu Vernadski o‘z vazni, kimyoviy tarkibi, energiyasi, hajmi va “ularga mos keladigan makonning tabiati” nuqtai nazaridan o‘rganishni boshlagan tirik moddadir. Tabiiy geografiya fanining shakllanishi va rivojlanishi davomida yuzaga kelgan ilmiy maktablar fanning nazariy, metodologik va amaliy asoslarini boyitishda muhim o‘rin tutadi. Har bir davrda vujudga kelgan geografik maktablar — o‘z davrining ilmiy ehtiyojlari, tabiiy jarayonlarga bo‘lgan yondashuv hamda ilmiy tafakkur darajasini ifoda etgan. Yevropa, Rossiya va Markaziy Osiyo geografiya maktablari o‘ziga xos ilmiy maktab sifatida nafaqat tabiiy muhitni o‘rganishda, balki uni boshqarish, saqlash va inson faoliyati bilan uyg‘unlashtirishda katta ahamiyat kasb etgan. Zamonaviy davrda tabiiy geografiya fani ekologik, tizimli va kompleks yondashuvlar asosida yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu esa geografik tadqiqotlarning amaliy samaradorligini oshirish, tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni chuqurroq o‘rganish imkonini bermoqda. Shu nuqtai nazardan, tabiiy geografiya fanidagi ilmiy maktablarning tarixiy taraqqiyoti — bu fanning faqat o‘tmishdagi merosi emas, balki kelajakdagi ilmiy izlanishlar uchun mustahkam nazariy poydevordir. Shunday qilib, tabiiy geografik maktablarning shakllanish va rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash tabiiy geografiya fanining yanada takomillashuvi, yangi ekologik-geografik yo‘nalishlarning vujudga kelishi hamda amaliy muammolarni hal etishda ilmiy yondashuvlarni kuchaytirish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Abdurahmonov, A. (2018). Umumiy tabiiy geografiya. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 2. Beruni, A. (1980). Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Toshkent: Fan nashriyoti. 3. Gvozdetskiy, N. A., & Mikhailov, N. I. (1972). Fizicheskaya geografiya materikov i okeanov. Moskva: Prosveshcheniye. 4. Karimov, F. (2020). Tabiiy geografiya asoslari. Toshkent: Innovatsiya-Ziyo nashriyoti. 243 5. Komilova, D. (2022). Tabiiy geografiya fanining zamonaviy yondashuvlari. Geografiya va tabiiy resurslar jurnali, 3(1), 45–52. 6. Mendeléev, V. A. (2015). The development of geographical thought in Russia. Journal of Geographical Sciences, 25(4), 512–520. https://doi.org/10.1007/s11442-015-1194-2 7. Saidov, S. (2019). Geografik tafakkur va ilmiy maktablar taraqqiyoti. Samarqand: SamDU nashriyoti. 8. Soliyev, N. (2021). Ekologik-geografik yondashuvlarning tabiiy geografiyada qo‘llanilishi. O‘zbekiston Geografiya jamiyati axboroti, 2(3), 77–84. 9. Tivy, J. (1993). Biogeography: A study of plants in the ecosphere (3rd ed.). Harlow: Longman Scientific & Technical.