MAISHIY CHIQINDILARNI BOSHQARISH JARAYONIDA GIS TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH

284 MAISHIY CHIQINDILARNI BOSHQARISH JARAYONIDA GIS TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH Aleuov A.S., Oteuliev M.O., Alimbetov Z.N. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17393013 Annotatsiya. Maqolada qattiq kommunal chiqindilarni kompleks tartibga solish jarayonida GIS texnologiyalaridan foydalanishning xususiyatlari va istiqbollari muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: geoaxborot tizimi, qattiq maishiy chiqindilar, poligonlar, xarita, qatlamlar. Abstract. The article discusses the features and prospects of using GIS technologies in the process of integrated regulation of municipal solid waste. Keywords: geographic information system, municipal solid waste, landfills, map, layers. Inson hayotining atrof-muhitga eng muhim salbiy ta’siridan biri bu qattiq kommunal chiqindilarning (QKCh) shakllanishi bo‘lib, ularning omborlari (poligonlar) aholi punktlarini har tomondan o‘rab oladi. Maishiy chiqindilarning global oqimining umumiy massasi har yili taxminan 400 million tonnani tashkil etadi, shundan 80 foizi yer ostiga ko‘mish yo‘li bilan zararsizlantiriladi, bu miqdorni mubolag‘asiz geologik o‘lchov deb hisoblash mumkin [3]. XIX asrning o‘rtalariga qadar deyarli sezilmaydigan axlatni yo‘q qilish muammosi XX asrning ikkinchi yarmida falokat belgilarini topdi. Bugungi kunda chiqindilarni boshqarish bo‘yicha xalqaro amaliyot ularni maksimal darajada qayta ishlashga qaratilgan. Evropa Ittifoqi davlatlarida (QKCh) qayta ishlash darajasi 60% ni tashkil qiladi va postsovet hududida chiqindilarni yo‘q qilish umumiy axlat hajmining 95% ni tashkil qiladi va atigi 5% qayta ishlanadi [4]. Shubhasiz, bunday sharoitda poligonlarni nazorat qilish va monitoring qilish katta moliyaviy, vaqt va inson resurslarini talab qiladi. Aynan shu holatlar MDHning aksariyat davlatlari QKCh bilan ishlash sohasida hali ham haqiqiy va yagona ma’lumotlar bazasiga ega emasligiga olib keladi. Ishonchli va to‘liq ma’lumot bo‘lmasa, davlat oldida turgan muammolarning murakkabligini baholash va QKChning atrof-muhit va aholiga ta’sirini kamaytirish bo‘yicha samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish qiyin. QKCh poligonlari muhandislik ixtisoslashtirilgan inshootlari ekanligini hisobga olib, ekologik ofatlardan samarali foydalanish va oldini olish uchun chiqindilarni joylashtirish ob'ektlarining geoaxborot monitoringini olib borish bilan bog‘liq bir qator ishlarni bajarish juda muhimdir. Geografik axborot tizimlarining ko‘p funktsional imkoniyatlari bilan bir vaqtda, bu turli xil ma’lumotlarni (topografik rejalar, xaritalar, aerofotosuratlar, muhandislik va geodezik o‘lchovlar natijalari) 285 raqamli relyef modellarini yaratish, vizualizatsiya qilish, bashorat qilish, modellashtirish va tahlil qilish uchun birlashtirishga imkon beradi. Shunday qilib, olib borilayotgan tadqiqotning dolzarbligi QKCh bilan ishlash sohasida yuqori sifatli boshqaruv qarorlarini qabul qilishga imkon beradigan ishonchli ma’lumotlarni taqdim etish uchun GIS texnologiyalaridan foydalangan holda QKCh ko‘pburchaklarini monitoring qilish tizimlarini takomillashtirish vazifalarining ahamiyati bilan bog‘liq. GIS marshrutlarni rejalashtirish jarayonida, omborxonalarni tashish va joylashtirishda, chiqindilarni qayta ishlash va utilizatsiya qilishda vaqt va moddiy xarajatlarni tejaydigan muhim funktsional vositadir [5]. QKCh poligonlarini monitoring qilishning asosiy vazifasi ularning atrofmuhitga salbiy ta’sirini minimallashtirish va qo‘shni hududlarning sanitariyaekologik ko‘rsatkichlarini yaxshilash bo‘yicha qarorlarni axborot bilan qo‘llabquvvatlashdir. Ushbu muammoni hal qilish uchun quyidagilar zarur: - ma’lum bir retrospektiv nuqtai nazaridan ularning dinamikasini aniqlash uchun ko‘pburchaklarning topogeodezik parametrlarini aniqlash; - atmosferaning yer usti qatlamida chiqindilarning yonish mahsulotlari ko‘chishining asosiy yo‘nalishlari va ularning yer yuzasiga cho‘kish uchastkalari chegaralarini aniqlash; - to‘plangan chiqindilarni yo‘q qilish mahsulotlarining birinchi suvli qatlam suvlari va yer usti oqimlari bilan migratsiya yo‘nalishlarini belgilash; [1]. Ushbu vazifalarni GIS texnologiyalari asosida kosmik tasvirlarni tematik dekodlashning zamonaviy usullari bilan birgalikda juda samarali amalga oshirish mumkin. GIS va vektor elektron xaritalaridan foydalanish aholi punktlari va tabiiytexnogen tizimlarga nisbatan qattiq maishiy chiqindilar poligonlari joylashuvining individual xususiyatlarini tahlil qilish imkonini beradi. Bu xususiyatlar chiqindilarni saqlash sharoitlarini va uning atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirini, ya’ni poligonlarni ishlatish jarayonida hosil bo‘ladigan ifloslantiruvchi moddalarning migratsiyasi shartlarini belgilaydi. Qattiq maishiy chiqindilar poligonlarining joylashuvini aniqlash amaliyotida GISdan foydalanish fazoviy ma’lumotlar bilan keng ko‘lamli operatsiyalarni avtomatlashtirish va bajarish imkonini beradi. Ularga quyidagilarni kiritish mumkin: yer uchastkalaridan foydalanishni monitoring qilish, avtomatlashtirilgan kartalashtirish, shu jumladan yer uchastkalarini raqamlashtirish, bazaviy xaritalarni yaratish va aniqlashtirish, elektron xaritalarni yaratish, atributiv ma’lumotlarni kiritish, shuningdek, xaritalarni rasmiylashtirishning keng imkoniyatlari, ma’lumotlarni koordinatali bog‘lash va geodezik syomkalar ma’lumotlarini qayta 286 ishlash, fazoviy tahlil va qidirish, shu jumladan mantiqiy va fazoviy so‘rovlar, turli xil ma’lumotlarni integratsiya qilish – skanerlangan hujjatlar ko‘rinishida, chizmalarni qo‘llab-quvvatlash, shu jumladan standart tasvir formatlari va masofadan zondlash ma’lumotlari (aerofotosuratlar, termal tasvirlar va boshqalar) [2]. Shunday qilib, GIS texnologiyalari, sun'iy yo‘ldosh tasvirlari va raqamli xaritalardan foydalanish aholi punktlarida ruxsat etilmagan chiqindilarni to‘plash joylarini, ular joylashgan hududlardagi tabiiy-texnogen tizimlarning xususiyatlarini hisobga olgan holda aniqlash va tahlil qilish imkonini beradi. Shuning uchun GIS texnologiyasi yer axborot tizimining ishlashining asosiy texnologiyasiga aylanishi va hududning hududiy muvofiqlashtirilgan (koordinatali) ma’lumotlarini to‘plashni, ularni tizimli tahlil qilishni, kompyuter grafikasidan foydalangan holda kartografik tasvirlar ko‘rinishida talqin qilishni ta’minlashi kerak. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Байдулова М.К. Результаты биотестирования почвы при проведении мониторинга полигонов твердых бытовых отходов // Инженерно-строительный вестник Прикаспия. 2016. №4(18). С. 44-48. 2. Варламов, А. А. Земельный кадастр. Т. 6. Географические и земельные информационные системы: учеб. пособие / А.А. Варламов, С.А. Гальченко. - Москва: КолосС, 2005. - 400 с. 3. Сафрончук М.В., Кандауров С.В. Стимулирование «мусорного» рынка снижает накопление отходов (опыт регулирования в США) // Экономика и управление: проблемы, решения. 2019. Т. 8. №1. С. 4-15. 4. Чемодин Ю.А. Анализ особенностей управления твёрдыми бытовыми отходами на современном этапе в Российской Федерации и за рубежом // Московский экономический журнал. 2018. №5. С. 40. 5. Щербакова К.Э. Мониторинг полигонов твердых бытовых отходов г. Казани по спутниковым снимкам // Научному прогрессу - творчество молодых. 2019. №3. С. 167169.