KADASTRDA MA'LUMOTLAR INTEGRATSIYASI VA GEOINFORMATSION TIZIMLAR YORDAMIDA YER KADASTRI MONITORINGI

309 KADASTRDA MA’LUMOTLAR INTEGRATSIYASI VA GEOINFORMATSION TIZIMLAR YORDAMIDA YER KADASTRI MONITORINGI Sabirova Z.A., Amandurdiyev D.Y., Utepova G.T., Rahimboyeva M.U. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti, O‘zbekiston DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17393052 Annotatsiya. Ma’lumotlar integratsiyasi va geoinformatsion tizimlar (GAT) zamonaviy er kadastri monitoringida muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada ma’lumotlar integratsiyasining ahamiyati, GAT texnologiyalarining imkoniyatlari va kadastr tizimlarida yuzaga keladigan muammolar tahlil qilinadi. Shuningdek, amaliy misollar va zamonaviy texnologiyalar asosida er resurslarini boshqarish samaradorligini oshirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Yer kadastri, ma’lumotlar integratsiyasi, geoinformatsion tizimlar, yer monitoringi, raqamli transformatsiya. Abstract. Data integration and geoinformation systems (GIS) play an important role in modern land cadastre monitoring. This article analyzes the importance of data integration, the capabilities of GIS technologies, and problems arising in cadastral systems. Ways to improve the efficiency of land resource management based on practical examples and modern technologies will also be considered. Keywords: Land cadastre, data integration, geoinformation systems, land monitoring, digital transformation. Yer kadastri – yer uchastkalari, ularning egasi va chegaralari haqidagi aniq ma’lumotlarni taqdim etuvchi asosiy tizimlardan biridir. Yer resurslarini samarali boshqarish va ulardan oqilona foydalanish uchun kadastr ma’lumotlarining aniq va yangiligi juda muhimdir. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi bilan kadastr tizimlari ham raqamlashtirilmoqda. Buning asosi – turli manbalardan olingan ma’lumotlarni integratsiya qilib, yagona, birlashtirilgan ma’lumotlar bazasini yaratishdir. Bu jarayonda geoinformatsion tizimlar (GAT) muhim vosita hisoblanadi, chunki ular makoniy ma’lumotlarni boshqarish va tahlil qilish imkonini beradi.Kadastrda ma’lumotlar integratsiyasi deganda, turli manbalardan olingan ma’lumotlarni yagona tizimga birlashtirish tushuniladi. Bu manbalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Yuzaki o‘lchovlar va geodezik ma’lumotlar, yer uchastkalari hujjatlari va huquqiy ma’lumotlar, masofaviy zondlash (remote sensing) va sun’iy yo‘ldosh tasvirlari, foydalanuvchi, hukumat va boshqa tashkilotlar ma’lumotlari. 310 1-rasm. Earth Explorer Sun’iy yo’ldosh ma’lumotlari ko’rinishi Ma’lumotlar integratsiyasi yer kadastri monitoringida quyidagi afzalliklarni beradi: Aniqlikni oshirish-ma’lumotlar bir necha manbadan tekshiriladi va mos kelmagan joylar aniqlanib, tuzatiladi. Yangilanishning tezligi: Birlashtirilgan tizim orqali kadastr ma’lumotlari real vaqt rejimida yangilanadi. To‘liq va keng qamrovli ma’lumot: Bir joyda er resurslari haqida ham makoniy, ham atributiv ma’lumotlar jamlanadi. Oson kirish va boshqaruv: Ma’lumotlar markazlashgan holda saqlanib, foydalanuvchilar uchun qulay interfeys orqali taqdim etiladi. Geoinformatsion tizimlar – bu geografik ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash, tahlil qilish va taqdim etish uchun mo‘ljallangan dasturiy va apparat vositalar majmuasi. Kadastr monitoringida GAT quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi: Makoniy ma’lumotlarni vizualizatsiya qilish: Yer uchastkalari va ularning chegaralari xaritalar orqali ko‘rsatiladi. Murakkab tahlillar: Masalan, yer ajratilishi, erdan foydalanish o‘zgarishlari, yer zaxiralari monitoringi va boshqalar. Real vaqt monitoring: GPS va masofaviy zondlash ma’lumotlari asosida kadastr doimiy yangilanadi. Axborot almashinuvi: Turli tashkilotlar o‘rtasida ma’lumotlar oson almashiladi, qaror qabul qilish samaradorligi oshadi. Bugungi kunda kadastr sohasida quyidagi texnologiyalar keng qo‘llaniladi: GPS texnologiyalari: Yer uchastkalarining aniq koordinatalarini olish uchun. Dronlar: Qiyin hududlarni xaritalash va yuqori aniqlikdagi suratlar olish uchun. Sun’iy yo‘ldosh tasvirlari: Yer qoplamini tahlil qilish va o‘zgarishlarni aniqlashda muhim manba hisoblanadi. 311 2-rasm. ArcMap dasturida Kadastr ma’lumotlar bazasi ko’rinishi Bulutli hisoblash: Ma’lumotlarni saqlash va tahlil qilish imkoniyatlarini kengaytiradi, foydalanuvchilarga masofadan kirish imkonini beradi. Maxsus dasturlar: ArcGIS, QGIS kabi dasturiy ta’minotlar, shuningdek, davlat tomonidan ishlab chiqilgan raqamli kadastr platformalari. Misol tariqasida, qishloq joylarda yer taqsimoti monitoringi, shaharsozlikda esa er uchastkalarining o‘zgarishlarini aniqlash uchun GAT asosidagi tizimlar muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Kadastrda ma’lumotlar integratsiyasi va GAT qo‘llanilishida quyidagi muammolar uchraydi: Ma’lumotlarning nomuvofiqligi va sifatsizligi: Turli manbalardan olingan ma’lumotlarning formati va sifatida farqlar mavjud. Standartlashtirish va sifat nazorati zarur. Texnik muammolar: Tizimlar orasidagi integratsiya qiyinligi, dasturiy ta’minotlar mos kelmasligi. Ochiq standartlar asosida yechimlar izlash muhim. Kadrlar yetishmovchiligi: GAT va ma’lumotlar integratsiyasi sohasida malakali mutaxassislar yetarli emas. Ta’lim va qayta tayyorlash dasturlarini rivojlantirish lozim.Moliya yetishmasligi: Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish uchun katta sarmoya talab qilinadi. Davlat va xususiy sektor hamkorligi kerak. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, ma’lumotlar integratsiyasi va geoinformatsion tizimlar yer kadastri monitoringining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Ushbu texnologiyalar yordamida yer resurslarini yanada aniq, tezkor va shaffof boshqarish mumkin. Kelajakda kadastr tizimlarini yanada rivojlantirish uchun malakali kadrlarni tayyorlash, standartlashtirish va texnologiyalarni keng joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. 312 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2020. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kadastr sohasini raqamlashtirish va ma’lumotlarni yuritish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4898-sonli Qarori, 2020 yil 7 sentabr. 3. To‘laganov B., Karimov A., Norqulov M. “Geoinformatsion tizimlar asoslari”. – Toshkent: TDIU, 2021. – 215 b. 4. Abdurahmonov Q. “Yer resurslarini boshqarish va monitoringi”. – Toshkent: TUP, 2019. 5. Boltiyev M.S., O‘rinboyeva G.S. “Kadastr tizimlarida GIS texnologiyalari”. – Samarqand: SamDAQI, 2022. 6. Islamov I., Nishonov B. “Geoinformatsion tizimlar va masofaviy zondlash”. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 7. GOST 52439-2005. Geoinformatsion tizimlar. Atamalar va ta’riflar. – Moskva: Rosstandart, 2005. 8. https://earthexplorer.usgs.gov/