BAQSÍ JAPAQ SHAMURATOV DÓRETIWSHILIGI

Oktabr, 2025-Yil 197 BAQSÍ JAPAQ SHAMURATOV DÓRETIWSHILIGI Yoldasheva Asal Maxamatdinova Lola Qaraqalpaqwstan Respublikasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17395668 Annotaciya. Bul maqalada Japaq Shamuratov dóretiwshilik kompozitorlıq jolında shıǵarǵan namaları qosıqlar hám dóretken shıǵarmalari haqqında sóz etilgen. Gilt sózi: muzıka, nama, kompozitor, pesa, drama, baqsı, kórkem óner. BAXSHI JAPAQ SHAMURATOV IJODI Annotatsiya. Ushbu maqolada Japaq Shamuratov ijodiy kompozitorlik yo‘lida yaratgan kuylari, qo‘shiqlari va yaratgan asarlari haqida so‘z yuritilgan. Kalit so‘z: musiqa, kuy, bastakor, pesa, drama, baxshi, san’at. Japaq Shamuratov dóretiwshilik kompozitorlıq jolında kem-kemnen tájriybe bolıp júyrik qıyalı oy-sezimi mudamı jańa ırǵaqlarǵa, namalarǵa tolıp, turmıstıń ózi kórsetken ájayıp ózgeris hám waqıyalarına, xalıqtıń talabına say etip jańadan-jańa namalar dóretip shıǵarǵan namaların xalqımızdıń miynet jeńisine, xalqımızǵa arnaydı. Japaq Shamuratov óziniń kompozitorlıq jolında joqarıdaǵı atı atalǵan qosıqlar menen birge koncertlerde aytılıwǵa, xalıq namalarına júdá jaqın jeńil janrdaǵı oynaqı lapar (chastushka) túrindegi házil xarkterdegi qosıqlar shıǵarǵan. Bul qosıqlar kompozitordıń dórtiwshilik uqıbınıń hár tárepleme óskenligin hár qıylı janrda da jetiskenliginen derek berid. “Oynasın”, “Tolqın”, hámde “Sonday kúldim” qosıqları kompozitordıń yoshlı qosıqlarınan orın alıp, bul qosıqlarǵa, oyınlar saxnalastırıwı, sonday-aq háweskerler dógerekleriniń koncert programmaların keńnen orın aldı. Japaq Shamuratov kóp ǵana massalıq qosıqlar, sazlar, dóretiw menen bir qatarda drammalıq shıǵarmalarǵa, pesalarǵa muzıkalar jazıp, Qaraqalapaq teatr saxnasın kórkemlik jaqtan bayıtıwǵa, respublikamızdıń muzıka mádeniyatına óziniń salmaqlı úlesin qosa bildi. Kompozitor Tumanyan menen birge S.Majitovtıń “Baǵdagúl”, M.Dáribaevtıń “Kóklen batır” pesalarına hám «Gárip ashıq» pesasına, sonday-aq V.Shafrannikov birlikte Jolmırza Aymurzaevtıń «Leytenant Elmuratov» taǵı basqa kóplegen pesalarǵa muzıkalar jazdı. Qaraqalpaq muzıkasınıń jetik mamanı bolıp jetilisken kompozitor Alimjan Xalimov penen Japaq baqsı Shamuratovtıń kompozitor uzaq jıllar birge islesiwi óziniń jemisin beredi. Japaq baqsı Shamuratov kompozitor Alimjan Xalimovtan teoriyalıq jaqtan jaqınnan tálim aldı. Qaraqalpaq xalıq namaların jaqsı biletuǵın ataqlı baqsı J.Shamuratovtan xalıq nama-qosıqların Alimjan Xalimovta úyrenip bir-birine járdem berip hám járdem alıp, sońın ala avtorlıqtı Sapar Xojanıyazovtıń “Súymegenge súykenbe” Amet Shamuratovtıń “Aral qızı”, J.Aymurzaevtıń “Aygúl Abat”, Berdaq hám taǵı basqa pesalarına muzıkalar jazadı. Házirgi waqıtta bul qosıqlar koncert programmalarında atqarılıp kelmekte hám tıńlawshılar tárepinen jaqsı qabıl alınıp kelmekte. Sonıń menen birge “Súymegenge súykenbe” komediyası jámietshiligimizge keńnen belgili bolǵan hám xalqımız tárepinen súyip tıńlaytuǵın milliy repertuarlarımızdıń biri bolıp qaldı. Oktabr, 2025-Yil 198 1957-jılı 24-yanvardan 3-fevral aralıǵında Tashkent qalasında ótkerilgen Qaraqalpaq ádebiyatı hám iskusstvosınıń “10” kúnligi Qaraqalapqstanda muzıka iskusstvosınıń tarıyxında úlken waqıya boldı. On kúnlik Qaraqalpaqstan muzıkası menen draması gúllenip óskenliginiiń ayqın gúwası boldı. Onda J.Shamuratov penen A.Xalımovtıń “Súymegenge súykenbe” muzıkalı draması basqada spektaklleri menen tamashagóyler tárepinen qarsı alınadı. Usı jılları J.Shamuratov penen A.Xalımovtıń “Súymegenge súykenbe”, “Aygúl Abat”, “Berdaq” muzıka dramaları xalqımız tárepinen úlkne qızıǵıwshılq penen kútip alınadı. Ondaǵı jazılǵan qosıq, arıyalar xalqımızdıń súyip tıńlaytuǵın hám qosıqshılarımızdıń súygen qosıqlarına aylanadı hám olardıń kúndelikli koncert repertuarlarınan keńnen orın aladı. “Súymegenge súykenbe” muzıkalı dramasında Aysenemniń arıyalarınıń barlıǵıda júdá sheber hám sulıw jazılǵan namalar bolıwı menen bul arıyalardıń kóbisi qızlarımızdıń súyip aytatuǵın qosıqlarına aylanadı. Bul arıyalar házirgi kúnde de keńnen aytılıp kiyatır. Olardan “Adıńnan”, “Qosıq aysam”, “Gúl shıraylı”, “Awezim” hám taǵı basqada Aysenemniń arıyaların ayrıqsha atap ótsek orınlı boladı. Sonday-aq bul muzıkalı komediyaǵa Ǵodalaqtıń arıyalarınan “Kelsin janan”, “Bir shıq janım”, “Naz uyqısı”, “Tússin jamalıń” basqada kóplegen arıyalardı hám qosıqlardı ayrıqsha atap ótiw kerek. Bul arıyalarında sol waqıtları sheber atqarǵan Toxta Romanova, Gúlxan Sherazıevalardıń atqarıwındaǵı Aysenemniń arıyaların tıńlaǵanlar házirde magnit lentasına jazılıp qoyılǵanın efirden úlken súyispenshilik penen tıńlaydı. Sonday-aq Abdulla Saparǵalıevtıń atqarıwınaǵı Ǵodalaqtıń arıyaları xalqımıız yadınan shıqpaydı. Ulıwma “Súymegenge súykenbe” muzıkalı komediyasınıń sheber saxnalastırılıwı hám akterlar tárepinen júdá jaqsı atqarılıwı, shıǵarmanıń kórkem ideyalıq oyın hár tárepleme tolıq ashıp beriliwi onı úlken tabıslarǵa eristirdi. Sonday-aq J.Shamuartov penen A.Xalımovtıń, J.Aymurzaevtıń “Aygúl Abat” pesasınıń dáslepki premerası 1947-jıldıń mart ayında qoyılıp, ol teatrdıń eń sátli shıqqan spektaklleriniń qatarınan orın aladı. Pesanıń muzıkası tiykarınan alǵanda Qaraqalpaq xalıq namaları tiykarında jazılıp, olardı taza mazmun, jańa akcentler menen bayıtıp, sheberlik penen islengen, onda Qaraqalpaq xalıq namalarınıń kóplegen jaqsı nama qosıqları bilgirlik hám ustalıq penen orınlı paydalanılǵan. Onda xalıq terme-tolǵawları, salt jırları sıyaqlı dástúr óneri saxnalıq jaqtan biyillestirilip, baqsı jırawlardıń sóz benen taqmaqlap bayan etiw usılları yaǵınıy regitatıvlik ayırmashılqları orkestrge tapqırlıq penen ıqshamlastırılǵan. Pesa bastan ayaǵına shekem qosıq penen jazılǵan bolıp, muzıkamız aytılatuǵın dialog penen monologlarda tamashagóylerge oy taslaytuǵcn danalıq sózler tiykarında quralǵan. Pesadaǵı kompoziciya, konflektlerdiń muzıkaǵa baylanıstırılıwı kútá sheberlik penen iske asırılǵan.Bul dramada basqa dramalarǵa qaraǵanda bir dawıslı unison usılınan kóp dawıslı xarlarǵa ótiwi, shıǵarmanıń professonallıq dárejesin joqarlatadı. Solay etip ataqlı baqsı-kompozitor J.Shamuratov Mırzaǵalıy Darıbaevtıń “Kóklen batır” Seyfulǵabiyt Majıtovtıń “Baǵdagúl”, “Ǵárip ashıq” pesalarına dáslepki M.Dáribaev varıantına, kompozitor D.Tuamanyan menen óz aldına Asan Begimovtıń “Qorlıqtan azat” pesasına, utandarlıq urıs jılları hám urıstan keyin kompozitor A.Xalmiov penen birlikte S.Xojanıyazovtıń “Súymegenge súykenbe” komediyasına J.Aymurzaevtıń «Aygúl Abat» hám «Berdaq», «Aral qızı» pesalarına, ol kompozitor Viktor Shafrannikov penen J.Aymurzaevtıń “Leytenant Esemuratov” hám taǵı basqa kóplegen shıǵarmalarǵa muzıkalar jazadı. Oktabr, 2025-Yil 199 J.Shamuartov bir qansha muzıkalı dramalarǵa jaqsı muzıkalar dóretiw menen birge qosıqshı qız-jigitlerdiń koncert repertuarlarına arnapta kóplegen qosıq namalar dóretti.Qosıq, xor,oyınsazların dóretiwinen kópshiliktiń dıqqatın ózine qarattı. El súygen kompozitor-baqsı dárejesine jetisti. Urıs jılları mártlikke shaqırıwshı, tıldaǵı miynet jemislerin súwretlewshi qosıqları menen birge, liirkalıq muxabbat qosıqların dóretti. Ol 1945-jılı Jeńis kúnine arnap pútkil xalıqlıq bayramǵa «Jeńis marshı» atlı sazın dóretti. Marshlıq háwiji shadlıqqa tolı, kóterińki yosh benen shertiledi. Muzıkalıq ırǵaqlar, ritmikalıq ózgerisler arqalı xalıq quwanıshın tolıq súwretelydi. Nama ápiwayı, biraq ótkir tásirli hám muzıkalıq tili jaǵınan naǵız xalıqlıq shıǵarmaǵa aynalıp ketedi. Kompozitordıń dóretiwshilik jolı kem-kemnen keńeyip, turmıstıń barlıq tárepine teńdey itibar berip hár qıylı janrda muzıkalıq shıǵarmalar dórete basladı. J.Aymurzaevtıń “Berdaq súygen yar” qosıǵına dóretken naması báhárdiń sulıw kelbeti ǵana emes, al miynet báháriniń barlıq ózgeshliklerin ashıp berdi. Namada usı qásietlerge qosıp báhárdiń gózzallıǵı menen paraxat turmıs xalqımızdıń kewil kóterińkiligi, waqtı xoshlıǵı, názik lirikalıq melodiyalıq ırǵaqları arqalı tolqınlanıp turadı. Úlken talant iesi bolǵan kompozitor óziniń dóretiwshilik ónerin jetilistirip barıw ushın bárhulla izleniw, úyreniw ústinde jumıs alıp bardı. Onıń júrek tórinen shıqqan “Namárt jigit nege dárkár”, “Tazagúl”, “Ishek-silem qattı meniń”, “Qurdasjan”, “Oynasın”, “Sonday kúldim” taǵı basqada kóplegen qosıqları tıńlawshılarǵa yosh baǵıshlap olardı doslıqqa, adamgershilikke, sulıw jańlı hadallıqqa miynetke shaqıradı. Xalqımızdıń miynettegi tabısların, jetiskenliklerin, quwınıshın táriypleytuǵın táriyp qosıqların dóretiwde-de Japaq Shamuratov úlgi bolarlıq dárejede kóplegen jańadan jańa qosıq namaların dóretip muzıka mádeniyatımızdıń rawajlandırıwǵa, barınsha kúsh ǵayratın jumsap xalqımızǵa unamlı qosıq-namaların baǵıshlap keldi. Paydalanılǵan ádebiyatlar: 1. Адамбаева Т. «Қарақалпақ музыкасының тарийхынан» Нөкис Қарақалпақстан 1985-ж 27-бет. 2. Жапақ бақсы Шамуратов «Қосықлар ҳәм намалар» «Қарақалпақстан мәденияты» газетасының редакциясы Нөкис-1995 3. Мақсетов қ. «Халық бақсысы» Нөкис Қарақалпақстан 1970. 52-бет.