FOLKLORLIQ SHIǴRAMALARDIŃ ULIWMA TIL BILIMINDE ÚYRENILIWI

Oktabr, 2025-Yil 200 FOLKLORLIQ SHIǴRAMALARDIŃ ULIWMA TIL BILIMINDE ÚYRENILIWI Sherniyazova Dilnaz Qaraqalpaqstan Respublikasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17395718 Annotatsiya. Bul maqalada folklorlıq shıǵramalardıń ulıwma til biliminde úyreniliwi haqqında sóz etilgen. Gilt sózler: Lingvofolkloristika, til bilimi, ilimpaz, ádebiy til. THE ORGANIZATION OF FOLKLORE WORKS IN GENERAL LINGUISTICS Abstract. This article discusses the organization of folklore works in general linguistics. Keywords: Linguistics, linguistics, scientific, literary language. ОРГАНИЗАЦИЯ ФОЛЬКЛОРНЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЙ В ОБЩЕМ ЯЗЫКОЗНАНИИ Аннотация. В статье рассматривается организация фольклорных произведений в общем языкознании. Ключевые слова: Языкознание, лингвистика, научный, литературный язык. Lingvofolkloristikalıq izertlewler áyyemgi Greciyada b.e.sh. V ásirlerde payda boldı. Bul dáwirde grek ilimpazları Gomerdiń «İliada» hám «Odisseya» dástanlarınıń tilin izertlew menen shuǵıllanǵan. Sebebi bul dástanlardıń tili grek xalqınıń sóylew tilinen alıslap qarapayım xalıqqa túsiniksiz bola baslaǵan. Dáslepki grek ilimpazları bul dástanlardaǵı xalıq túsiniwi qıyın sózlerge túsinik sózlerin jazǵan. Áyyemgi İndiyadaǵı Panini grammatikasında da hind xalqınıń diniy Veda jazba estelikleriniń tili-sanskrit tili menen xalıqtıń awızeki sóylew tili prakrit tili arasındaǵı ayırmashılıqlar kórsetilip sanskrit tilindegi sózlerge túsinikkommentariyalar berilgenin kóremiz. Orta ásirlerdegi arab tilshileri Islam dinindegi muqaddes kitap esaplanatuǵın «Quran»ǵa túsinikler beriw menen shuǵıllanǵan. Sebebi qurannıń súreleri hám ayatların hár bir izertlewshi ózinshe túsindirgen, sonnan súrelerdiń kóp mánililigi kelip shıǵadı. Ásirese, islam dúńyasındaǵı ekinshi kitap «Hádis»lerde súrelerdiń ańlatatuǵın mánileri arab til biliminde tilshiler arasında kóp ilimiy tartıslarǵa sebepshi bolıp olar ózleriniń pikirlerin dálillew ushın awızeki xalıq dóretpelerinen alınǵan ańızáńgimelerdi, aforizmlerdi súrelerdiń mánilerin túsindiriw ushın paydalanǵan. Awızeki xalıq dóretpeleriniń tilin izertlew máselesine kórnekli nemis ilimpazı Yakob Grimm (1785-1865) belgili dárejede dıqqat awdarıp nemis folklorınıń úlgilerin jıynadı. Ol dúńya ádebiyatında «Tuwısqan Grimm ertekleri» degen at penen keńnen málim. Ol óziniń tuwısqan inisi Vilgelm menen birge nemis tiliniń sózligin baspaǵa tayarladı. Yakob Grimm xalıqtıń awızeki sóylew tilin, folklorlıq shıǵarmalardıń tilin izertlewdiń zárúrliligin kórsetip bılay dep jazadı: «..Ádette grek hám latın jazba esteliklerinde jumsalǵan sózler hám grammatikalıq formalardı ideallastırıp olarǵa háwesimiz keledi. Negizinde nemis xalqınıń awızeki sóylew tili hám dialektleri materialların tereńirek izertlew arqalı bul sóz hám grammatikalıq formalardı onnan tabıw múmkin.» Orıs til bilimindegi dáslepki lingvofolkloristikalıq pikir júrgiziwler A.X.Vostokovtıń (17811864) miynetlerinen baslandı. Ol jaslayınan sóz ónerine qızıqsınadı. Orıs xalıq qosıqları, naqılmaqalların jıynadı. «Naqılmaqallar jıynaǵın», «Orıslardıń qosıq qurılısı boyınsha tájiriybeler» miynetlerin járiyaladı. Sankt-Peterburgta İmperatordıń kitapxanasında jumıs islewi oǵan eski slavyan qol jazbaların tereń úyreniw múmkinshiligin beredi. «Rumyancev muzeyindegi slavyan hám orıs qol jazbaların bayanlaw» (1841), «Shirkew-slavyan tiliniń sózligi» (1861) miynetlerin járiyaladı. Oktabr, 2025-Yil 201 F.İ.Buslaev «Watandarlıq tildi oqıtıw tuwralı» (1844) miynetinde xalıq qosıqlarınıń poetikası, onıń til ózgesheliklerin izertlegen. A.A.Potebnya «Oylaw hám til» miynetinde ózi islep shıqqan keste tiykarında poeziya hám proza, kórkem-óner hám ilim teoriyasın quradı. Ol «poeziya hám proza, kórkem-óner hám ilim til arqalı júzege asadı»,-degen V.Gumboldttıń ideyaların dawam etti. Potebnya «Til, sóz arqalı jasaytuǵın mifler, ápsanalardı úyreniw júdá áhmiyetli sebebi olar adamlardı bir jámiyetke birlestiredi»,-dep jazadı. A.A.Potebnya óziniń «O nekotorıx simvolax v slavyanskoy narodnoy poeziy» dep atalatuǵın magistrlik disertatsiyasınan baslap sońǵı miynetlerine shekem folklorlıq dóretpelerdiń til ózgesheliklerin anıqlaw ushın slavyan xalıqlarınıń folklorınan kóplep mısallar keltirgen. İlimpazdıń xalıq qosıqlarınıń tábiyatına, metrika menen tildiń baylanısı máselelerine arnalǵan pikirleri óziniń ilimiy áhmiyetin elege shekem joǵaltqan joq. A.X.Vostokovtıń shákirti Vena universitetiniń professorı Frants Mikloshich (1813-1891) serb-xorvat, bolgar, rus hám ukrain xalıqlarınıń epikalıq qosıqlarında, dástanlarında ushırasatuǵın tildiń kórkemlew quralların izertledi. Til biliminde estetikalıq mekteptiń tiykarın salıwshı Karl Fossler (1871-1949) tildiń emocional-ekspressivlik xızmetin izertlewdiń oǵada áhmiyetliligin kórsetip ulıwma xalıqlıq til menen kórkem sóz sheberleri tiliniń qarım-qatnasın izertlew, tildiń rawajlanıwın mádeniyat tariyxı menen tıǵız baylanıslı úyreniwdiń zárúrliligin «Tilde ruwx hám mádeniyat máselesi» (1915), «Franciyadaǵı til hám mádeniyat» miynetlerinde kórsetedi. Til biliminde Praga lingvistikalıq dógeregi wákilleri (V.Matezius, V.Gavranek, V.Skalichka, N.S.Trubeckoy h.t.b.) til sisteması elementlerin funkcional differensiaciya jasaw, kórkem shıǵarmalardıń tilin úyreniw, til mádeniyatı máselelerin izertlewge úlken dıqqat awdaradı. Orıs folklorınıń tilin izertlewdiń házirgi etabı XX ásirdiń 40-jıllarınan baslanadı. Rus folklorınıń tilin izertlewshilerdiń biri İ.A.Ossoveckiy óziniń «Ob izucheniy yazıka russkogo folklora» degen maqalasında xalıq qosıqları menen bılinaları (batırlıq haqqında qosıqlar) materialları tiykarında folklorlıq dóretpelerdiń tili menen ádebiy tildiń hám rus ádebiy tiliniń tariyxınıń baylanısın analizleydi. Ol bılay dep jazadı: «Yazık folklora tesno svyazan s literaturnım yazıkom, potomu chto oba oni imeyut svoey bazoy obshenarodnıy yazık i okazıvayut drug na druga sil`neyshee vliyanie. Polnotsennoe izuchenie istorii literaturnogo yazıka nevozmojno bez izucheniya yazıka folklora». P.G.Bogatırov óziniń «Nekotorıe ocherednıe voprosı sravnitel`nogo izucheniya eposa slavyan» degen miynetinde folklorlıq dóretpelerdiń tiliniń ádebiy tilden ayırmashılıǵı onı belgili bir dialektte sóylewshi atqarıwshılardıń bolıwı menen xarakterlenetuǵının kórsetedi. Ol óziniń «Yazık folklora» degen maqalasında folklorlıq dóretpeniń til ózgesheliklerine toqtap, dialekt hár qanday folklorlıq dóretpeniń tiliniń tiykarı degen pikirdi bildiredi. A.P.Evgeńeva «Ocherki po yazıku russkoy ustnoy poeziy v zapisax XVII-XX vv.» degen doktorlıq dissertaciyasında folklorlıq dóretpelerdiń tilin dialektke baylanıslı izertlewge úlken áhmiyet bergen. Onıń pikirinshe, «… yazık ustnoy poeziyeto jivoy yazık dlya tvortsov i nositeley ee, a ne prishedshiy izvne ili «spustivshiysya sverxu» i mexanicheskiy usvoennıy ili usvoyaemıy. Dialektnıe chertı v nem ne vneshnyaya pozdneyshaya obolochka.» Avtor folklordıń tili menen dialekttiń ara qatnası máselesin folklorlıq shıǵarmalardıń tariyxıy dáwirler dawamında xalıqlılıǵı hám aktuallılıǵı máselesi menen baylanıstırıp qaraydı. Sebebi folklordı dóretiwshiler de, atqarıwshılar da xalıq bolıp olar belgili bir dialektte sóyleydi. Sonıń ushın da folklorlıq shıǵarmalardıń tili dialektlik til bolıp esaplanadı dep kórsetedi. Oktabr, 2025-Yil 202 Folklorlıq dóretpelerdiń tilin izertlewshiler arasında:«folklorlıq dóretpelerde ushırasatuǵın dialektizmlerdiń payda bolıwı, qollanılıw tiykarı nede» degen soraw ústinde tartıslı pikirler ushırasadı. Paydalanılǵan ádebiyatlar: 1. Abdinazimov Sh., Pirniyazova A., Shınnazarova S. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili fonetika, leksikologiya. T. – 2018. 2. Abdiev A. «Alpamıs» dástanı tilniń túsindirme sózligi. Nókis, «Bilim» 2012. 3. Dáwletov A. Til bilimi tiykarları. – Nókis «Qaraqalpaqstan», 2013. 4. Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfemika. Morfonologiya. Sóz jasalıw. Morfologiya. Nókis. Bilim, 2010. 5. Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfemika. Morfonologiya. Sóz jasalıw. Morfologiya. Nókis. Bilim, 2010.