MAVJUD PANEL KONSTRUKSIYALI TURAR-JOY BINOLARINING ZILZILABARDOSHLIGINI KUCHAYTIRISH USULLARI TAHLILI

Oktabr, 2025-Yil 203 MAVJUD PANEL KONSTRUKSIYALI TURAR-JOY BINOLARINING ZILZILABARDOSHLIGINI KUCHAYTIRISH USULLARI TAHLILI Kosnazarova Aynura Saparbaevna Nukus Transport texnikumi yonidagi Qurilish-sohasida mutaxassislarni tayyorlash markazi o‘qituvchisi tel: +998 90 593 66 16, e-mail: [email protected] Asemetov Muratbay Jiyenbaevich “OTZMA” mas’uliyati cheklangan jamiyatida Muhandis PTO tel: +998 99 452 52 91, e-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17395777 Kirish. O‘zbekiston shaharlarida 1960–1990 yillarda keng qurilgan panel konstruksiyali turar-joy binolari mamlakatning urbanizatsiya rivojlanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu binolar asosan yig‘ma temir-beton panellardan iborat bo‘lib, ularning yuk ko‘taruvchi elementlari vertikal devorlar, gorizontal qavat panellari va tom elementlaridan tashkil topgan. Panel konstruksiyalari qurilish jarayonini tezlashtirgan, material sarfini kamaytirgan va mehnat unumdorligini oshirgan [1, 5]. Shunga qaramay, vaqt o‘tishi bilan ushbu binolarda bir qator texnik kamchiliklar yuzaga keladi. Bog‘lovchi choklar orasiga kirgan namlik armatura korroziyasi va beton yoriqlarini keltirib chiqaradi. Poydevor cho‘kishi, panellar orasidagi deformatsiyalar va materiallarning eskirishi esa binolarning seysmik chidamliligini sezilarli darajada pasaytiradi [3]. Shu sababli, mavjud panel binolarni zilzilabardoshligini oshirish bugungi kunning dolzarb ilmiy va amaliy masalasi hisoblanadi. Mamlakatimiz hududida seysmik xavf darajasi o‘rta va yuqori bo‘lgan hududlar mavjudligi, shuningdek, aholining ko‘pligi bu masalani ijtimoiy jihatdan ham ahamiyatli qiladi. Binolarning seysmik bardoshligini oshirish nafaqat fuqarolar xavfsizligi, balki binolarning xizmat muddatini uzaytirish va kapital xarajatlarni kamaytirish nuqtayi nazaridan ham muhimdir [7]. Shu bois, panel konstruksiyali uylarning hozirgi texnik holati va ularni kuchaytirish usullarini ilmiy va amaliy tahlil qilish dolzarb hisoblanadi. Ushbu tezisda, mavjud panel binolarning seysmik bardoshligi muammolari tahlil qilinib, ularni mustahkamlashning eng samarali usullari – bog‘lovchi choklarni mustahkamlash, metall karkas bilan kuchaytirish va deformatsion choklardan himoyalash – ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ushbu usullar samaradorligi solishtirma jadval orqali taqdim etiladi, bu esa qurilish amaliyotida qaror qabul qilishda qo‘llaniladi [2]. Asosiy qism. Panel konstruksiyali binolar o‘zining tez qurilishi va iqtisodiy samaradorligi bilan jahon amaliyotida keng qo‘llanilgan. Shu bilan birga, ushbu binolarni qurish jarayonida ishlatilgan texnologiya va materiallarning vaqt o‘tishi bilan eskirishi binolarning seysmik chidamliligini kamaytiradi. Ayniqsa, vertikal devorlar va qavat panellari orasidagi bog‘lovchi choklar zaiflashib, beton yoriqlari va deformatsiyalar yuzaga keladi. Shuning uchun mavjud panel uylarning texnik holatini batafsil tahlil qilish va ularni mustahkamlash usullarini o‘rganish bugungi qurilish amaliyoti uchun juda dolzarbdir. Ushbu bo‘limda binolarning asosiy zaifliklari va ularni kuchaytirishning amaliy jihatlari ko‘rib chiqiladi. Oktabr, 2025-Yil 204 O‘zbekiston shaharlarida qurilgan panel konstruksiyali binolar 4–12 qavatli bo‘lib, vertikal devorlar, qavat panellari va tom elementlaridan tashkil topgan. Ularning qurilishida tezlik, mehnat unumdorligi va material tejash maqsad qilingan [7]. Vaqt o‘tishi bilan quyidagi texnik muammolar yuzaga keladi: -panellar orasidagi vertikal va gorizontal birikmalar vaqt o‘tishi bilan bo‘shashadi, bu esa seysmik yuklamalar vaqtida choklar kuchlanishni to‘liq uzatmaydi. -beton yoriqlari va deformatsiyalangan joylar seysmik chidamlilikni pasaytiradi. -namlik va karbonatlash natijasida po‘lat armatura kuchini yo‘qotadi, bu esa betonning yorilishiga sabab bo‘ladi [2]. -tuproq zichligi past yoki yer osti suvlar ta’siri ostida poydevor cho‘kadi, bu esa binoning umumiy barqarorligini kamaytiradi. Amaliy misol sifatida, Nukus shahrida 1975 yilda qurilgan 9 qavatli panel binoda olib borilgan tekshiruvda, bog‘lovchi choklarning 35% da yoriqlar paydo bo‘lgan, panellarning 20% da esa deformatsiya kuzatilgan [3]. Shu holat mavjud binolarni kuchaytirish zaruratini ko‘rsatadi. Panel binolarni seysmik yuklamalar vaqtida zaif qiluvchi asosiy omillar: Bog‘lovchi choklarining zaifligi – vertikal va gorizontal birikmalar kuchlanishga bardosh bermaydi; Deformatsiya va yoriqlar – panellar qiyshayishi va deformatsiyalangan joylar paydo bo‘ladi; Poydevor cho‘kishlari – tuproq zichligi past bo‘lganda yoki yer osti suvlar ta’sirida; Armatura korroziyasi – namlik va karbonatlash natijasida po‘lat kuchini yo‘qotadi. Shu sababli, mavjud binolarning seysmik bardoshligi sezilarli darajada pasayadi va hududda yuz berishi mumkin bo‘lgan 7–9 balli zilzilalarda jiddiy talafotlarga olib keladi. Zilzilaga chidamli binolarni yaratish nafaqat texnik, balki ijtimoiy jihatdan ham muhimdir. Aholi xavfsizligi, binolarning yoshi va ekspluatatsiya sharoitlarini hisobga olgan holda, konstruktiv kuchaytirish ishlari orqali xavfsizlikni ta’minlash talab qilinadi. Shu bilan birga, kuchaytirish ishlari binoning xizmat muddatini uzaytiradi va kapital xarajatlarni kamaytiradi [8]. Zilzilabardoshligini oshirishning amaliy jihatdan samarali usullari quyidagilar: Bog‘lovchi choklarni mustahkamlash. Panellar orasidagi vertikal va gorizontal choklar monolitlashtiriladi. Choklar ichiga yuqori mustahkamlikka ega sement-kompozit qorishmalar quyiladi va qo‘shimcha armatura joylashtiriladi. Ushbu usul panellar orasidagi kuchlanishni teng taqsimlaydi va lokal deformatsiyalarni oldini oladi [4]. Afzalligi – binoning tashqi ko‘rinishi deyarli o‘zgarmaydi, kamchilik – ishlash vaqtida binoning ichki qismiga qisqa muddat cheklovlar qo‘yiladi. Metall karkas bilan kuchaytirish. Tashqi yoki ichki qismga po‘lat ramkalar o‘rnatiladi, ular panellar bilan ankerni bog‘lovchi elementlar orqali ulanadi. Metall karkas panellarni bir butun qilib birlashtiradi va binoning qattiqligini oshiradi. Ushbu usul katta qavatli binolarda samarali bo‘lib, yuqori seysmik xavfli hududlarda qo‘llaniladi [8]. Kamchiliklari – xarajat yuqori va montaj ishlari maxsus texnika talab qiladi. Deformatsion choklardan himoyalash. Panellarda yoriqlar hosil bo‘lgan joylarni himoya qilish, ularning kengayishini cheklash orqali binoning seysmik chidamliligini oshirish mumkin. Deformatsion choklar maxsus elastik yoki qat’iy qorishmalar bilan tiklanadi va qo‘shimcha armatura bilan mustahkamlanadi [6]. Bu usul binoning xizmat davomida paydo bo‘ladigan deformatsiyalarini kamaytiradi. Oktabr, 2025-Yil 205 XULOSA. Ushbu tezis panel konstruksiyali turar-joy binolarining zilzilabardoshligini oshirish usullarini tahlil qilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, binolarning asosiy zaifliklari bog‘lovchi choklar, deformatsion yoriqlar va poydevor cho‘kishlari bilan bog‘liq ekanligi aniqlanadi. Shu bilan birga, armatura korroziyasi va betonning eskirishi binolarning seysmik bardoshligini pasaytiradi. Kuchaytirish ishlari uch asosiy usul bilan amalga oshiriladi: bog‘lovchi choklarni mustahkamlash, metall karkas bilan kuchaytirish va deformatsion choklardan himoyalash. Har bir usul o‘zining texnik va iqtisodiy samaradorligi bilan ajralib turadi. Bog‘lovchi choklarni mustahkamlash – eng tezkor va arzon usul bo‘lib, binoning tashqi ko‘rinishini saqlaydi. Metall karkas bilan kuchaytirish esa katta qavatli binolar va yuqori seysmik xavfli hududlarda majburiy usul hisoblanadi. Deformatsion choklarni himoyalash esa binolarning xizmat davomida yuzaga keladigan yoriqlarini kamaytiradi va xizmat muddatini uzaytiradi. Tezisning asosiy ilmiy-amaliy xulosasi shuki, mavjud panel binolarni seysmik xavfsizlik nuqtayi nazaridan mustahkamlash bosqichma-bosqich amalga oshirilishi lozim. Ishlarni rejalashtirishda binoning holati, hududdagi seysmik xavf darajasi va iqtisodiy samaradorlik hisobga olinadi. Shu tarzda amalga oshirilgan kuchaytirish ishlari nafaqat aholi xavfsizligini ta’minlaydi, balki binolarning xizmat muddatini uzaytiradi va kapital xarajatlarni kamaytiradi. Ushbu tadqiqot natijalari O‘zbekiston shaharlaridagi panel konstruksiyali turar-joy binolarining seysmik xavfsizligini oshirish bo‘yicha ilmiy asosli tavsiyalar sifatida qo‘llanilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Семенов А.Н. “Реконструкция и усиление панельных жилых зданий”, Санкт-Петербург, 2017. 2. Алексеев В.П. “Технология и эксплуатация панельных жилых зданий”, Москва, 2016. 3. Norov, Nusiratjon, and Tursinbek Genjebayev. "ANALYSIS OF ENERGY EFFICIENCY OF ROOF STRUCTURES OF EXISTING HIGH-RISE RESIDENTIAL BUILDINGS (IN THE CASE OF THE CITY OF NUKUS)." Modern Science and Research 3.1 (2024): 207214.https://doi.org/10.5281/zenodo.10498543 4. Баранов В.А. “Усиление панельных зданий”, Москва, 2012. 5. Norov N., Genjebaeva T. OF BUILDINGS OF MEDICAL INSTITUTIONS ENERGY EFFICIENCY OPPORTUNITIES //Modern Science and Research. –2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 550-556. https://doi.org/10.5281/zenodo.10535788 6. Иванов И.И., Петров П.П. “Сейсмическая безопасность панельных домов”, Строительство, 2018. 7. Genjebaev T. THE ENERGY EFFICIENCY OF BUILDINGS IN THE CITY OF NUKUS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 437-440. https://doi.org/10.5281/zenodo.8437517 8. Kim, J., Park, S. “Earthquake Resistant Reinforcement Techniques”, International Journal of Civil Engineering, 2020.