ADAPTIV JISMONIY TARBIYADA PEDAGOGIK FAOLIYAT OB'EKTINING TAVSIFI

Oktabr, 2025-Yil 206 ADAPTIV JISMONIY TARBIYADA PEDAGOGIK FAOLIYAT OB'EKTINING TAVSIFI Kenjebayeva Ulbosin Kabılovna https://doi.org/10.5281/zenodo.17395814 Annotatsiya. Ushbu tezisda adaptiv jismoniy tarbiya sohasida faoliyat yurituvchi mutaxassislar, bakalavrlar va magistrlar ish faoliyatining asosiy ob’ekti bo‘lgan nogiron shaxslarning jismoniy va psixologik xususiyatlari keng yoritilgan. Turli toifadagi nogironlik holatlari — ko‘rish, eshitish, nutq, mushak-skelet tizimi, asab tizimi va aqliy rivojlanishdagi nuqsonlar — ularning jismoniy faolligi, harakat muvofiqligi, psixik holati va reabilitatsiya jarayonlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi ilmiy asosda tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada ikkilamchi kasalliklarning paydo bo‘lish sabablari, gipodinamiya omillari va adaptiv jismoniy tarbiya dasturlarini ishlab chiqishda diagnostik ko‘rsatkichlarning ahamiyati ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: Adaptiv jismoniy tarbiya, nogironlik, reabilitatsiya, psixologik xususiyatlar, gipodinamiya, vosita faoliyati, jismoniy rivojlanish, maxsus pedagogika, sog‘lomlashtirish, koordinatsiya. Adaptiv jismoniy tarbiya sohasida mutaxassislar, bakalavrlar va magistrlar faoliyatining ob'ekti sogʻliqni saqlashdagi nogiron odamlar, shu jumladan nogironlar ekanligini hisobga olib, ularning xususiyatlarini eng umumiy shaklda koʻrib chiqamiz. Bularga koʻrishning, eshitishning, nutqning, mushak-skelet tizimining, razvedkaning, markaziy va periferik asab tizimlarining shikastlanishning murakkab (kombinatsiyalangan) shakllari boʻlgan shaxslar kiradi. Shuningdek, ular yoshi va jinsi xususiyatlariga, zararlanishning og'irlik darajasi va tuzilishiga, uning paydo boʻlish vaqtidagi farqlarga, kasallikning kelib chiqish sabablari va tabiatiga, organizmning terapevtik va reabilitatsiya ta'siriga reaksiyalariga, tibbiy istiqbollari va prognozlariga ega. Koʻrishning toʻliq yoki qisman yoʻqolishi atrof-muhitning fazoviy qiyofasini, dunyoni hissiy bilishning buzilishiga, oʻzoʻzi42 ni boshqarish va o'z-oʻzini tartibga solishga olib keladi. Bolalarda bir qator birga keladigan kasalliklar mavjud: minimal miya disfunksiyasi, pielonefrit, nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari kasalliklari, nevroz. Bundan tashqari, bunday bolalar uchun quyidagi ikkinchi darajali kasalliklar xosdir: umurtqa pogʻonasi egriligi, oyoq deformatsiyasi, nafas olish mushaklarining etarli darajada rivojlanmaganligi, mushak tizimining zaifligi (L.N. Rostomashvili, L.I. Solntseva). Eshitishning toʻliq yoki qisman yoʻqolishi tashqi ma'lumotni cheklaydi, uning ma'nosini idrok etishni buzadi, aloqani murakkablashtiradi, psixoharakat rivojlanish sharoitlarini murakkablashtiradi, stress reaktsiyalarini keltirib chiqaradi, nutqning buzilishiga, toʻliq yoʻqolgunga qadar. Xarakat sohasi uchun harakatlarning aniqligi, statik va dinamik muvozanat, fazoviy yo'nalish va harakatning u yoki bu ritmini singdirish qobiliyatining buzilishi odatiy holdir (B.V. Sermeev, N.G. Baykina). Miya falajining (miya yarim palsiyasi) oqibatlari boʻlgan bolalarda vosita sohasi eng ko'p ta'sir qiladi: harakatlarning muvofiqlashtirilishi, qoʻllab-quvvatlash qobiliyati, muvozanat, mekansal yoʻnalish, mushaklarning ohanglari (gipertoniklik); kontrakturalarning rivojlanishi, mushak atrofiyasi, lokoharakat aktlarning shakllanishining etishmasligi, ish qobiliyatining pastligi, charchoq (E. M. Mastyukova, K. A. Semenova, L. O. Badalyan). Lezyonning har bir turi odatdagi birga keladigan kasalliklar, ikkilamchi kasalliklar, tananing saqlanib qolgan funksiyalari va tizimlarining o'ziga xos xususiyatlariga ega, ular ushbu toifadagi fuqarolar bilan ishlashda e'tiborga olinishi kerak. Hayot davomida orttirilgan nogironlik va funksiyalarning doimiy yoʻqolishi odatda psixologik komplekslar Oktabr, 2025-Yil 207 bilan birga keladi: zaiflik, oʻziga boʻlgan ishonchni yoʻqotish, passivlik, ba'zi hollarda xudbinlik, egosentrizm, ishda qarindoshlari va sobiq hamkasblariga tajovuzkorlik, ba'zan esa antisosional harakatlar. Nogiron bolalarda sekinlashuv (qoloqlik), bolaning harakatlanish, oʻyin, hissiyot va aloqa uchun tabiiy ehtiyojlari kamayadi. Bularning barchasi ularni oʻqitish va oʻqitish jarayonlarini murakkablashtiradi, ularning sog lom rivojlanishi va tengdoshlarining jis43 moniy rivojlanishi va jismoniy tayyorgarligi nuqtai nazaridan 1-3 yil yoki undan koʻproq vaqtga orqada qolishiga olib keladi. Aqliy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarda (aqliy zaiflik) nafaqat neropsixiyatrlik funksiyalar rivojlangan, balki yurak-qon tomir tizimi, oshqozon-ichak trakti, suyak, mushak, endokrin, hissiy tizimlar, shuningdek yuqori aqliy funksiyalar: nutq, fikrlash, e'tibor, xotira, hissiyotlar. Oyoqlarning amputatsiyasi (yoki tug'ma kam rivojlangan) boʻlgan bolalarda tana og'irligi, qon tomir, retseptorlari kamayadi, qo'llab-quvvatlash va yurish funksiyalari buziladi, harakatlarni muvofiqlashtirish buziladi. Amputatsiya yoki oyoq-qoʻllarning yoʻqligi tananing markaziy tartibga solish funksiyalarining pasayishiga, nerv-mushak apparatlarining degenerativ oʻzgarishiga, metabolik kasalliklarga, avtonom funksiyalarning buzilishiga olib keladi: qon aylanishi, nafas olish, ovqat hazm qilish va boshqalar. Bularning barchasi jismoniy va aqliy rivojlanish sur'atlarining pasayishiga, ijobiy yetishmovchilikka olib keladi. Pedagogik ta'sirlar ob'ektining qisqacha tavsifi barcha nozologik guruhlarga xos boʻlgan eng tipik harakat buzilishlarini ajratib koʻrsatishimizga imkon beradi: vosita faolligining majburiy pasayishi gipokinesiya omili sifatida, bu vosita faoliyati hajmi va intensivligining pasayishi, mushaklarning ishlashi uchun energiya xarajatlarini pasayishi bilan namoyon boʻladi; hayotiy jismoniy sifatlarning yomonlashishi: mushaklarning kuchi, tezligi, harakatlar kuchi, chidamlilik, epchillik, boʻgʻinlardagi harakatchanlik; - pozitsiyani buzish, oyoq, umurtqa pogʻonasi, “mushak korseti" zaifligi; - muvofiqlashtirish qobiliyatining buzilishi: reaktsiya tezligi, aniqlik, sur'at, ritm, mikro va makroharakatiyalarni muvofiqlashtirish, harakatlarning vaqtini va boʻsh joyini farqlash, vestibulyar stimullarga muvozanat va qarshilik, boʻshliqqa yoʻnaltirish, bo'shashish va boshqalar, bu harakatlarning sifatiga salbiy ta'sir qiladi (shu jumladan asosiy lokomotivlar - yurish va yugurish), oʻquv, mehnat, 44 maishiy, sport mashg'ulotlarida zarur (L.V. Shapkova). Shunday qilib, sogʻliqning holati, jismoniy va aqliy rivojlanishning xususiyatlari, birlamchi nuqson tufayli kelib chiqadigan ikkinchi darajali kasalliklar va majburiy gipodinamiya omillari toʻg'risida umumiy ma'lumotlar keltirilgan. Ushbu diagnostik koʻrsatkichlar turli xil adaptiv jismoniy tarbiya dasturlarini ishlab chiqishda koʻrsatma boʻlib xizmat qilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. L.N. Rostomashvili, L.I. Solntseva. Adaptiv jismoniy tarbiya nazariyasi va amaliyoti asoslari. – Moskva: Fizkultura i sport, 2005. 2. B.V. Sermeev, N.G. Baykina. Defektologiya asoslari va maxsus pedagogika. – Moskva: Akademiya, 2003. 3. E.M. Mastyukova, K.A. Semenova, L.O. Badalyan. Miya falaji bo‘lgan bolalar bilan jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari. – Moskva: Prosveshchenie, 2001. 4. L.V. Shapkova. Adaptiv jismoniy tarbiya va sog‘lomlashtirish tizimlari. – Moskva: VLADOS, 2010. Oktabr, 2025-Yil 208 5. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Nogiron shaxslar reabilitatsiyasi bo‘yicha metodik qo‘llanma. – Toshkent, 2021.