XALQ XO'JALIGIDA SUV OMBORLARINING AHAMIYATI

ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 1 XALQ XO'JALIGIDA SUV OMBORLARINING AHAMIYATI Xaydarov Javlon Mamadaminovich Oriental Universiteti o’qituvchisi [email protected] Juraboyev Lochin Shavkat o‘g‘li Samarqand davlat universiteti Urgut filiali talabasi [email protected] Hamdamova Muhoyyo Samarqand Shahar 65-maktab geografiya o’qituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada suv omborlarining xalq xoʻjaligidagi oʻrni va ahamiyati yoritiladi. Maqolada suv omborlarining qishloq xoʻjaligi, energetika, sanoat, ichimlik suvi ta'minoti, baliqchilik va ekologik muvozanatni saqlashdagi roli tahlil qilinadi. Shuningdek, suv omborlarining daryolardagi suv oqimini tartibga solish, toshqinlar xavfini kamaytirish va hududiy rivojlanishga qoʻshgan hissasi haqida ma'lumotlar beriladi. Maqolada suv omborlarining samarali boshqaruvi va ulardan foydalanishning xalq xoʻjaligi uchun ahamiyati asoslab beriladi. Kalit so‘zlar :suv omborlari, xalq xoʻjaligi, sugʻorish, energetika, sanoat, ichimlik suvi, baliqchilik, ekologik muvozanat, toshqinlar, hududiy rivojlanish. Аннотация: В данной статье освещается роль и значение водохранилищ в народном хозяйстве. Рассматриваются функции водохранилищ в сельском хозяйстве, энергетике, промышленности, обеспечении питьевой водой, рыболовстве и сохранении экологического баланса. Также приводятся сведения о регулировании стока рек, снижении риска наводнений и вкладе водохранилищ в региональное развитие. В статье обоснована значимость эффективного управления водохранилищами и их рационального использования для народного хозяйства. ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 2 Ключевые слова: водохранилища, народное хозяйство, ирригация, энергетика, промышленность, питьевая вода, рыболовство, экологический баланс, наводнения, региональное развитие. Abstract: This article highlights the role and significance of reservoirs in the national economy. It analyzes the functions of reservoirs in agriculture, energy, industry, drinking water supply, fisheries, and maintaining ecological balance. The article also provides information on how reservoirs regulate river flow, reduce the risk of floods, and contribute to regional development. The importance of effective reservoir management and their rational use for the national economy is substantiated. Keywords: reservoirs, national economy, irrigation, energy, industry, drinking water, fisheries, ecological balance, floods, regional development. Kirish. Suv resurslari har bir mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim oʻrin tutadi. Suv – hayot manbai bo‘lib, insoniyatning turmush tarzi, iqtisodiy faoliyati va ekologik barqarorligi uchun muhim resursdir. Aholi sonining o‘sishi, qishloq xo‘jaligi va sanoatning kengayishi suv resurslaridan oqilona va samarali foydalanishni talab qiladi. Shu boisdan suv omborlari xalq xo‘jaligi uchun katta ahamiyat kasb etadi. Suv omborlari – bu daryolar oqimini to‘xtatib, suvni to‘plash va undan muayyan maqsadlarda foydalanish uchun barpo etilgan sun’iy suv havzalaridir. ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 3 Asosiy qism: Suv resurslari har bir mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim oʻrin tutadi. Ayniqsa, qurgʻoqchil iqlim sharoitiga ega boʻlgan Oʻzbekiston kabi davlatlarda suv resurslarini toʻgʻri boshqarish va ulardan samarali foydalanish dolzarb masalalardan biridir. Suv omborlari bu insoniyat tomonidan qurilgan sun’iy suv havzalari boʻlib, ular suv resurslarini yigʻish, saqlash va boshqarish orqali xalq xoʻjaligining turli sohalarida muhim rol oʻynaydi. Ular orqali qishloq xoʻjaligi ekinlarini sugʻorish, sanoat va aholini ichimlik suvi bilan ta’minlash, elektr energiyasi ishlab chiqarish, baliqchilikni rivojlantirish va ekologik muvozanatni saqlash kabi ko‘plab muhim vazifalar amalga oshiriladi. Shuningdek, suv omborlari daryolardagi suv oqimini tartibga solib, toshqinlar xavfini kamaytiradi. Oʻzbekistonda suv resurslarining 80 foizi boshqa davlatlar (Qirg’iziston va Tojikiston) dan oqib keladi, atigi 20 foizi mamlakatimiz hududidan hosil bo‘ladi. Bu holat suv omborlarining ahamiyatini yanada oshiradi, chunki ular suvni yig‘ish, saqlash va taqsimlash orqali suv tanqisligini kamaytirishga yordam beradi. Suv omborlari orqali sugʻoriladigan yerlar maydoni kengaytiriladi. Bu esa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqarishni ko‘paytirish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi. Suv omborlari gidroelektr stansiyalarining samarali ishlashini ta’minlaydi. Masalan, To‘xtag‘ul, Norak, Chorvoq kabi yirik suv omborlari orqali elektr energiyasi ishlab chiqariladi. Suv omborlari ekologik muvozanatni saqlashda ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 4 muhim rol o‘ynaydi. Ular orqali suv oqimlari tartibga solinib, toshqinlar xavfi kamaytiriladi. Shuningdek, suv omborlari atrofidagi hududlarda mikroiqlimni yaxshilashga yordam beradi. Suv omborlari baliqchilikni rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratadi. Shuningdek, suv omborlari atrofida turizm infratuzilmasini rivojlantirish imkoniyati mavjud. Suv omborlari qurilishi va ulardan foydalanish hududiy rivojlanishga turtki beradi. Bu esa yangi ish o‘rinlari yaratish va aholi bandligini oshirishga xizmat qiladi. Suv resurslari har bir mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim oʻrin tutadi. Maʼlumki, suv omborlari xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlarini suvga boʻlgan ehtiyojini taʼminlashdagi oʻrni va ahamiyati beqiyosdir. Suv omborlari barpo etishning asosiy maqsadi ham daryolar suv rejimini tartibga solish va aholining maishiy - kommunal, xoʻjalik ehtiyojlarini uzluksiz suv bilan taʼminlashdan iborat. Soʻnggi yillarda sugʻoriladigan maydonlarni kengayishi, qishloq xoʻjaligi samaradorligini oshirish, yerlarning meliorativ holatini yaxshilash va yangi yerlarning oʻzlashtirilishi, suvdan energetika va boshqa maqsadlarida foydalanish hamda suv oqimlarini rostlashda suv omborlarining ahamiyati ortib bormoqda. Hozirda respublikamizda 300 ga yaqin yirik gidrotexnik inshootlar, shu jumladan 20 mlrd m² sigʻimga ega boʻlgan 60 dam ortiq suv omborlari va sel ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 5 omborlaridan samarali foydalanib kelinmoqda. Suv omborlari barpo etish suv resurslaridan oqilona va unumli foydalanish imkonini beradi. Suv omborlarida toʻplangan suv yerlarni sugʻorish aholi punktlari va sanoat korxonalarini suv bilan taʼminlashda, daryo, kanallarni tozalashda, yilning qurgʻoqchil davrida suv tanqisligi muammolarini bartaraf etishda keng foydalaniladi. Suv omborlaridan baliqchilik xoʻjaliklarini rivojlantirish, suv transporti, dam olish, suv sporti maqsadlarida ham keng foydalanish mumkin. Soʻnggi yillarda mamlakatimizda daryolar suv rejimini tartibga solish bilan birgalikda suv resurslaridan samarali foydalanishni tashkil etish maqsadida koʻplab suv omborlari tashkil etilgan. Tuyamoʻyin (Amudaryo), Chordara (Sirdaryo), Tuyaboʻgʻiz (Ohangaron), Andijon (Qoradaryo), Quyimozor (Amu-Zarafshon), Oqtepa (Amu-Zang), Ular orqali suv oqimlari tartibga solinib, toshqinlar xavfi kamaytiriladi. Shuningdek, suv omborlari atrofidagi hududlarda mikroiqlimni yaxshilashga yordam beradi. Suv omborlari baliqchilikni rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratadi. Shuningdek, suv omborlari atrofida turizm infratuzilmasini rivojlantirish imkoniyati mavjud. Suv omborlari qurilishi va ulardan foydalanish hududiy rivojlanishga turtki beradi. Janubiy Surxon (Surxondaryo), Chimqoʻrgʻon (Qashqadaryo), Shoʻrkoʻl (Zarafshon), Toʻdakoʻl (Amu - Buxoro kanali), Qorovultepa (Eski Tuyatortar kanali), Uchqizil (Amu-Zang kanali), Kosonsoy (Kosonsoy), Karkidon (Isfayramsoy), Zomin (Zominsoy), Jizzax (Sangzor), Qamashi (Qorabogʻdaryo), ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 6 Oqdaryo (Oqdaryo), Hisorak (Oqsuv), daryosida qurilgan. Suv omborlarining xoʻjalikdagi ahamiyati nihoyatda katta. Mamlakatimizda daryolar suv rejimini tartibga solish maqsadida barpo etilgan suv omborlaridan xoʻjalik ehtiyojlarida ham keng koʻlamda foydalanilmoqda. Qishloq xoʻjaligi asosan sugʻorma dehqonchilikka asoslangan. Respublikamiz hududida 50 dan ortiq suv omborlar mavjud bo’lib, har bir suv ombori qurishdan ma’lum bir maqsad ko’zlangandir. Suv omborining qanday maqsadlar uchun bunyod etilayotganligi avvalo shu hududning ehtiyojlaridan kelib chiqib amalga oshiriladi. Bugungi kunga kelib suv omborlari faqatgina bir maqsad uchun emas, balki ko’plab maqsadlar asosida bunyod etilmoqda. Lekin respublikamiz sharoitida suv omborlari asosan qishloq xo’jaligini suv bilan ta’minlash va yangi yerlarni o’zlashtirish maqsadida bunyod etiladi. Aynan Sardoba suv ombori suvi bilan Sirdaryo viloyatining Oqoltin va Mirzaobod tumanlari, Jizzax viloyatining Arnasoy, Mirzacho’l va Do’stlik tumanlaridagi 146,2 ming gektar yerlarni sug’orish ko’zda tutilgan. Ya’ni, Jizzax va Sirdaryo yerlarini suv bilan ta’minlanishini yaxshilash maq Xulosa Suv omborlari xalq xoʻjaligida koʻplab sohalarning samarali ishlashini taʼminlaydigan muhim infratuzilma hisoblanadi. Ular qishloq xoʻjaligida sugʻorish, sanoatda suv taʼminoti, energetika sohasida gidroelektr stansiyalarini ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 7 ishlatish, ichimlik suvi bilan taʼminlash, ekologik muvozanatni saqlash va toshqinlarni oldini olish kabi turli vazifalarni bajaradi. Oʻzbekistonda suv omborlarining qurilishi va samarali ekspluatatsiyasi qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini koʻpaytirish, oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash, elektr energiyasi ishlab chiqarishni oshirish va ekologik barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi. Masalan, To‘xtag‘ul va Norak kabi yirik suv omborlari gidroelektr stansiyalarini taʼminlab, mamlakatning energiya xavfsizligini mustahkamlashga yordam beradi. Shuningdek, suv omborlari baliqchilikni rivojlantirish, turizmni qoʻllab-quvvatlash va hududiy rivojlanishga turtki berishda muhim rol oʻynaydi. Ular orqali yangi ish oʻrinlari yaratiladi va aholi bandligi oshadi. Biroq, suv omborlarining qurilishi va ekspluatatsiyasi ekologik va ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, koʻplab odamlarni koʻchirish, tabiiy yashash muhitining yoʻqolishi va suvning ifloslanishi kabi salbiy oqibatlar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli, suv omborlarini qurish va ulardan foydalanishda ekologik barqarorlik, ijtimoiy adolat va iqtisodiy samaradorlikni taʼminlash zarur. Bu maqsadga erishish uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish va xalqaro tajribalarni oʻrganish muhim ahamiyatga ega. Suv omborlari xalq xo‘jaligining barqaror rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Ular nafaqat qishloq xo‘jaligidagi sug‘orish tizimlarini rivojlantirishga xizmat qiladi, balki sanoat, energetika va ijtimoiy sohalar uchun ham muhim suv zaxiralarini ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 8 ta’minlaydi. Suv omborlari yordamida suv resurslarini to‘plash va boshqarish imkoniyati yaratiladi, bu esa qurg‘oqchilik va suv tanqisligi kabi muammolarning oldini olishga yordam beradi. O‘zbekistonda suv omborlari ayniqsa katta ahamiyatga ega, chunki mamlakatning ko‘p hududlari qurg‘oqchil iqlimga ega va suv resurslari chegaralangan. Suv omborlari qishloq xo‘jaligi maydonlarini kengaytirish, elektr energiyasi ishlab chiqarish va ekologik muvozanatni saqlashda katta rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, ular atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy ofatlarning oldini olishda ham muhim vosita hisoblanadi. Shu bilan birga, suv omborlarini qurish jarayonida ekologik va ijtimoiy muammolar paydo bo‘lishi mumkin, masalan, tabiiy muhitning o‘zgarishi, aholi ko‘chirilishi va suv sifatining buzilishi kabi holatlar. Shuning uchun suv omborlarini loyihalash va ekspluatatsiya qilishda atrof-muhitni muhofaza qilish va ijtimoiy manfaatlarni hisobga olish zarur. Kelajakda suv omborlari tizimini yanada takomillashtirish uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, samarali boshqaruv tizimlarini yaratish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish lozim. Bu esa xalq xo‘jaligining barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim omil bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Sultonov A.S., Xudoyberganov Z.Ya., Qo’chqorova S.A. Suv xo’jaligi iqtisodiyoti. ILM – FAN TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR, MUAMMOLAR, TAKLIF VA YECHIMLAR Respublika miqyosidagi ilmiyommabop konferensiya http://bestarticle.fast-page.org / KONFERENSIYA | 9 Toshkent: Toshkent Irrigatsiya va Melioratsiya Instituti, 2007. 2. Qudratov Z. Suv omborlari gidrologiyasi: oʻquv qoʻllanma BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP), 2020. 3. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligi Suv xo‘jaligi iqtisodiyoti Toshkent: “Sharq” nashriyoti, 2007. 4. O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi Suv omborlari va ularning ahamiyati O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi, 2021. 5. Sultonov A.S., Xudoyberganov Z.Ya., Qo’chqorova S.A. Suv xo’jaligi iqtisodiyot Toshkent: Toshkent Irrigatsiya va Melioratsiya Instituti, 2007.