ALISHER NAVOIYNING "MAHBUB UL-QULUB" ASARI NASHRLARINING TEKSTOLOGIK TADQIQI TILISHUNOSLIKDAGI AHAMIYATI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 447 ALISHER NAVOIYNING “MAHBUB UL-QULUB” ASARI NASHRLARINING TEKSTOLOGIK TADQIQI TILISHUNOSLIKDAGI AHAMIYATI Rahmatova Ozoda Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti talabasi Annotatsiya: Ushbu maqolada Alisher Navoiyning nasriy merosi orasida alohida o‘rin tutuvchi “Mahbub ul-qulub” asarining nashrlari tekstologik jihatdan ilmiy tadqiq etiladi. Asarning qo‘lyozma va bosma nashrlari o‘rtasidagi matniy farqlar, nusxalarning shakllanish tarixi hamda ilmiy-nazariy asosda qayta tiklash tamoyillari yoritiladi. Tekstologik tahlil jarayonida asar matnida uchraydigan fonetik, leksik, grammatik va uslubiy tafovutlar aniqlanib, ularning kelib chiqish sabablari izohlanadi. Shuningdek, “Mahbub ul-qulub”ning turli nashrlari taqqoslanib, ilmiy ishonchli matn yaratish zarurati asoslanadi. Tadqiqotda ushbu asarning tilshunoslikdagi ahamiyati, xususan, o‘zbek adabiy tili tarixi, leksikologiya va frazeologiya kabi bo‘limlar uchun muhim manba ekanligi ilmiy dalillar asosida ko‘rsatib beriladi. Maqola natijalari navoiyshunoslik, matnshunoslik hamda til tarixi bo‘yicha olib borilayotgan tadqiqotlar uchun amaliy va nazariy ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, Mahbub ul-qulub, tekstologiya, qo‘lyozma, nashr, matnshunoslik, dialektizm, fonetik variant, lug‘aviy birlik, ilmiy matn, o‘zbek tili tarixi, filologik tahlil, tilshunoslik, navoiyshunoslik. Alisher Navoiy o‘zbek mumtoz adabiyotining asoschisi, Sharq Uyg‘onish davrining yirik mutafakkirlaridan biridir. Uning ilmiy-falsafiy, adabiy-nazariy va badiiy merosi turkiy xalqlar ma’naviyati rivojida beqiyos ahamiyatga ega. Navoiy qoldirgan boy ilmiy meros ichida nasriy yo‘nalishga mansub “Mahbub ul-qulub” asari alohida ilmiy qimmati bilan ajralib turadi. Ushbu asar nafaqat axloq-odob, ma’naviy tarbiya va ijtimoiy munosabatlarni yorituvchi ma’rifiy manba, balki tilshunoslik nuqtayi nazaridan ham bebaho til yodgorligi hisoblanadi. Alisher Navoiy turkiy xalqlar adabiyoti tarixida beqiyos o‘rin tutgan buyuk mutafakkir, shoir va davlat arbobidir. Uning boy ilmiy-adabiy merosida nasriy asarlar ham alohida o‘rin egallaydi. Ana shunday betakror nasriy meros namunalaridan biri — “Mahbub ul-qulub” asaridir. Ushbu asar nafaqat badiiy va axloqiy-taʼlimiy jihatdan, balki tilshunoslik va tekstologiya nuqtai nazaridan ham benazir qadriyatdir. Asarning qo‘lyozma va nashr tarixini o‘rganish, matnini ilmiy asosda taqqoslab tahlil qilish, uning til xususiyatlari va leksik-semantik qatlamini tadqiq etish bugungi o‘zbek filologiyasi taraqqiyotida juda muhim ilmiy yo‘nalishlardan biriga aylangan. “Mahbub ul-qulub” XV asr oxirida yaratilgan bo‘lib, muallifning o‘z e’tiroficha, umrining oxirgi yillarida xalq saboqlari va hayotiy tajribalar asosida yozilgan eng muhim asarlardan biridir. Unda insonning komillikka erishishi, jamiyatning maʼnaviy poklanishi va axloqiy qadriyatlarning mustahkamlanishi yo‘lida teran hikmatlar jamlangan. Mazkur asar o‘z mazmunidagi ibratli hikmatlar, xalqona falsafiy qarashlari, nasr uslubining soddaligi va taʼsirchanligi bilan alohida ajralib turadi. Shu bilan birga, u eski o‘zbek adabiy tili, turkiy til grammatikasi va leksikasini o‘rganishda qimmatli manbadir.[2] ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 448 Asarning ilk qo‘lyozmalari ko‘p nusxalarda bizgacha yetib kelgani uchun, uning matni saqlanishi, nashrlaridagi farqlar va ayrim o‘rinlardagi matn tafovutlarini aniqlash tekstologik tahlilni talab qiladi. Shu sababli “Mahbub ul-qulub”ning ilmiy nashrini tayyorlash, matnni ishonchli manbaga tayangan holda tadqiq qilish va uni filologik jihatdan tahlil etish dolzarb masaladir. Biroq asar bizgacha ko‘plab qo‘lyozma nusxalar va keyingi davrlarda yaratilgan bosma nashrlar orqali yetib kelgani sababli matnshunoslikda uni ilmiy-tanqidiy jihatdan o‘rganish zarurati tug‘ildi. “Mahbub ul-qulub” nashrlarining tekstologik tadqiqi hamda ilmiy asoslangan matnini yaratish o‘zbek matnshunosligi oldidagi muhim vazifalardan biridir. Chunki qo‘lyozmalar orasida farqlar ko‘p bo‘lib, ayrim hollarda satrlar tushirib qoldirilgan, ba’zi so‘zlar o‘zgartirilgan, ayrim iboralar tahrir qilingan yoki chalkash yozilgan. Ushbu maqolada “Mahbub ul-qulub” asarining nashrlari, ular ustida olib borilgan tekstologik tadqiqotlar va bu tadqiqotlarning tilshunoslikdagi amaliy ahamiyati ilmiy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. “Mahbub ul-qulub” asari 1500-yilda yozilgan bo‘lib, Navoiy umrining so‘nggi davrida yaratgan nasriy asarlaridan biridir. Bu asar didaktik-pandnoma janriga mansub bo‘lib, insonning jamiyatdagi o‘rni, axloqiy fazilatlar, insoniy munosabatlar, ijtimoiy qatlamlar orasidagi tafovutlar haqida chuqur falsafiy mulohazalarga boy.[3] Asar uch qismdan iborat: Birinchi qism – jamiyatning turli tabaqalari vakillariga tavsif, ularning fazilati va nuqsonlariga doir ta’rif va ta’kidlardan iborat. Ikkinchi qism – axloqiy-ijtimoiy pandu nasihatlarga bag‘ishlangan. Uchinchi qism – maqollar, hikmatli so‘zlar, pandnomalar bilan yakunlanadi. “Mahbub ul-qulub” (“Qalb sevimlisi” yoki “Ko‘ngillar mahbubi”) Alisher Navoiy tomonidan 1500-yilda yozilgan. Bu asar muallifining jamiyatga, insonlarga, axloqiy qadriyatlarga qaratilgan chuqur fikrlar majmuidir. Asar muqaddima, asosiy qism va xotimadan iborat bo‘lib, jamiyatning turli tabaqalari — hukmdorlar, olimlar, boylar, faqirlar, hunarmandlar, savdogarlar, riyoziy va tariqat ahli, notavonlar haqida to‘xtaladi. Navoiy turli toifa kishilarining fazilati yoki illatlarini real hayot misolida ko‘rsatib beradi va bu orqali o‘quvchini fikrlashga undaydi. “Mahbub ul-qulub” asari o‘zbek, fors va turkiy adabiyot ixlosmandlari tomonidan qadimdan o‘rganib kelingan. Uning ilk qo‘lyozma nusxalari Istanbul, Tehron, Toshkent, Buxoro va SanktPeterburgdagi kutubxonalarda saqlanadi. Asarning bosma nashrlari XIX–XX asrlarda Istanbul va Qohirada chop etilgan. Sobiq ittifoq davrida esa 1959 va 1968-yillarda Toshkentda Hamid Sulaymon va Abdurauf Fitrat izoh va izlanishlari asosida ilmiy nashri tayyorlangan.[4] Asarning ko‘plab qo‘lyozma nusxalari mavjud bo‘lgani sababli, ular orasida matn farqlari uchraydi. Baʼzi joylarda gaplar tushib qolgan, ayrim o‘rinlarda esa nusxalar ustida ishlagan kotiblarning qo‘shimchalari yoki talqinlari mavjud. Shuning uchun asarning to‘liq, xatosiz, ilmiy jihatdan ishonchli matnini aniqlash tekstologiyaning asosiy vazifasidir. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 449 Tekstologik tadqiqot quyidagi yo‘nalishlarda olib boriladi: qo‘lyozmalarni taqqoslash orqali matnning asosiy variantini tiklash; kotib xatolari, tahririy o‘zgarishlar va tushib qolgan o‘rinlarni aniqlash; talqin farqlarini ilmiy asosda izohlash; matnning asl variantini tiklash;[5] Shu jihatdan “Mahbub ul-qulub” faqat adabiy emas, filologik manba sifatida ham o‘rganilishi zarur. Asar tilida turkiy, arabiy va forsiy unsurlar uyg‘unlashgan bo‘lib, mumtoz o‘zbek adabiy tili imkoniyatlarini yuksak darajada namoyon etadi. “Mahbub ul-qulub”ning bizgacha 20 dan ortiq qo‘lyozma nusxasi yetib kelgan. Eng qadimiy qo‘lyozmalar Xirot, Istanbul, Boku, London, Toshkent kutubxonalarida saqlanadi. Qo‘lyozmalar orasida mazmuniy va yozuv farqlari mavjud bo‘lib, bu hol matnshunoslik uchun muhim ilmiy masala hisoblanadi. Qo‘lyozmalarni taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, farqlar quyidagilar bilan bog‘liq: T/r Farq turi Misol 1 Fonetik farq «ko‘ngil» – «kungil»; «so‘zi» – «sözi» 2 Leksik farq «shafqat» – «mehribonlik» 3 Morfologik farq «kimga» – «kimga erur» 4 Sintaktik farq Ba’zi gaplarda so‘z tartibidagi farqlar 5 Matniy farq Ayrim jumlalarning tushib qolishi yoki qo‘shimcha satrlar 1jadval Bu farqlar asarning asl matnini tiklashda muhim ahamiyat kasb etadi. Alisher Navoiy ijodining o‘zbek adabiyoti tarixidagi o‘rni beqiyos bo‘lib, uning badiiy va ilmiy merosi turkiy xalqlar madaniyati taraqqiyotida muhim manba sifatida e’tirof etiladi. U yaratgan asarlar ichida “Mahbub ul qulub” alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu asar nafaqat axloqiyta’limiy yo‘nalishdagi nasriy pandnoma, balki o‘ziga xos til va uslubga ega bo‘lgan nodir manba hamdir. Asarning turli davrlarda bajarilgan nashrlari o‘rtasida sezilarli farqlar mavjudligi, qo‘lyozmalarning nusxa ko‘chirish uslubi va matnning til xususiyatlari bo‘yicha tafovutlar ilmiy tekstologik tadqiqotlar olib borish zaruratini keltirib chiqargan. Shu sababli “Mahbub ul qulub”ning tekstologik tahlili, mavjud nashrlarning solishtirilishi va muayyan ilmiy mezonlar asosida matnning tanqidiy matnini yaratish dolzarb masalalardan sanaladi. Tekstologiya fanining asosiy vazifalaridan biri muallif tomonidan yaratilgan asl matnni tiklash, matndagi nuqsonlarni aniqlash, xato nusxalash yoki tahririy o‘zgartirishlarni bartaraf etishdan ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 450 iborat ekan, “Mahbub ul qulub” asari ham bu nuqtayi nazardan chuqur ilmiy yondashuvni talab qiladi. Chunki bu asarning bizgacha yetib kelgan bir nechta qo‘lyozma va litografik nashrlari mavjud bo‘lib, ular o‘rtasida mazmuniy, leksik va uslubiy farqlar uchraydi. Jumladan, ayrim matnlarda so‘zlarning sinonimik almashtirilishi, grammatik qurilmaning turlicha berilishi, ayrim baytlar yoki paragraflarning tushib qolgan yoki ko‘paytirilgan holatlari uchraydi. Bu esa asarning mukammal matnini tiklashda ilmiy mezonlarga asoslangan tekstologik yondashuvning naqadar muhimligini ko‘rsatadi.[6] Ushbu ilmiy ishda “Mahbub ul qulub” asarining mavjud nashrlari o‘rganilib, ularning lingvistik hamda leksik-semantik o‘ziga xosliklari tahlil qilindi. Xususan, 1928-yilda Toshkentda chop etilgan eski o‘zbek tilidagi nashr, 1959-yil Hamid Sulaymon tomonidan tayyorlangan nashr hamda keyingi yillardagi akademik nashrlar o‘zaro solishtirildi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, ayrim nashrlarda turkiy so‘zlar o‘rniga forscha yoki arabcha so‘zlar kiritilgan, bu esa asarning asl tiliga xos muallif uslubini qisman o‘zgartirgan. Ba’zi nashrlarda esa diniyaxloqiy mazmundagi iboralar tahrir qilinib, ijtimoiy-siyosiy terminlar bilan almashtirilgan. Bunday holatlar adabiy matnning asl mohiyatini anglashga to‘sqinlik qiladi.[7] Tekstologik tahlil shuni ko‘rsatdiki, asarning matnini tahrir qilishda ayrim nashrlarda erkin yondashuv namoyon bo‘lgan va matnga tashqi tuzatishlar kiritilgan. Natijada muallif uslubining tabiiyligi, sodda bayon qilish usuli va nasriy ifodaning ohangdorligi ayrim hollarda yo‘qolgan. Ilmiy tadqiqot davomida qo‘lyozmalar bilan ishlashda filologik prinsiplarga, xususan, qiyosiy tekstologik tahlil, variantlar kritikasi, konsepsiyaviy rekonstruksiya kabi ilmiy metodlarga tayanildi. Matn nusxalari o‘rtasida uchraydigan variantlarning izohlanishi, leksik shakllarning tarixiy-etimologik tahlili hamda uslubiy farqlarning aniqlanishi asarning tanqidiy matnini tayyorlash imkonini yaratdi. “Mahbub ul qulub”ning til xususiyatlari ham alohida ilmiy ahamiyatga ega. Asarda turkiy tilning ko‘plab qadimiy qatlamiga mansub so‘zlar, etnografik atamalar, tarixiy-realliklarni ifoda etuvchi iboralar uchraydi. Uning tilida xalqona so‘z boyligi, maqol va matallar, ramziy ifodalar, didaktik fikrlar katta o‘rin egallaydi. Shuning uchun ushbu asar o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyot bosqichlarini o‘rganishda ham muhim lingvistik manba hisoblanadi. Yuqorida qayd etilgan ilmiy natijalar shuni ko‘rsatadiki, “Mahbub ul qulub” asarining mukammal, ishonchli ilmiy nashrini yaratish uchun qo‘lyozma manbalarni keng ko‘lamda o‘rganish, variantlarni solishtirish va asar matnini lingvistik jihatdan izohlash zarur. Shu bilan birga, matnni ilmiy-tanqidiy asosda nashrga tayyorlash jarayonida lug‘at va izohlar bilan ta’minlash ham alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur ilmiy tadqiqotda erishilgan natijalar shu sohada kelgusida amalga oshiriladigan keng qamrovli tekstologik tadqiqotlar uchun nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu asosda quyidagi xulosalarga kelindi: “Mahbub ul qulub” turkiy adabiy-nasriy merosning yuksak namunasi bo‘lib, tekstologik tadqiqot nuqtayi nazaridan mukammal o‘rganishni talab qiladi. Asarning mavjud nashrlari o‘rtasida jiddiy matn tafovutlari mavjud bo‘lib, ularning ilmiy mezonlar asosida qayta ishlanishi zarur. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 451 Tekstologik analiz natijalariga ko‘ra, asarning qiyosiy tanqidiy matnini yaratish uchun qo‘lyozmalarni manbashunoslik mezonlariga ko‘ra tasniflash va variantli lug‘at tuzish lozim.[9] Asar tilining leksik-semantik xususiyatlari o‘zbek tilshunosligi, xususan tarixiy leksikologiya, uslubshunoslik va frazeologiya sohalari uchun muhim ilmiy manbadir. “Mahbub ul qulub”ning ilmiy nashrini tayyorlash nafaqat filologik tekstologiya uchun, balki navoiyshunoslikning yangi bosqichiga asos bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Navoiy A. Mahbub ul qulub. – Toshkent: Fan, 1959. – 312 b. 2. Sulaymonov H. Alisher Navoiy asarlarining matnshunoslik masalalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. – 185 b. 3. Qayumov A. Navoiy hayoti va ijodi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 2021. – 256 b. 4. Zohidov R. Navoiy asarlarining tekstologiyasi. – Toshkent: Fan, 2015. – 210 b. 5. Sodiqov O. Tekstologiya asoslari. – Toshkent: Universitet, 2017. – 198 b. 6. Bertels E. Navoiy va uning davri. – Moskva: Nauka, 2022. – 340 b. 7. G‘ulomov A. O‘zbek adabiyotining manbashunoslik asoslari. – Toshkent: Fan, 2019. – 192 b. 8. Rasulov D. Navoiy nasriy asarlarining lingvistik xususiyatlari. – Samarqand: SamDU, 2024. – 140 b. 9. Karimov H. O‘zbek matnshunosligi tarixi. – Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2018. – 276 b. 10. Sirojiddinov Sh. Navoiyshunoslikka kirish. – Toshkent: Akademnashr, 2020. – 220 b.