ALISHER NAVOIYNING "MUHOKAMAT UL LUG'ATAYN" ASARI TRANSKRIPSION NASHRI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 452 ALISHER NAVOIYNING “MUHOKAMAT UL LUG‘ATAYN” ASARI TRANSKRIPSION NASHRI Xalilova Barchinoy Baxtiyor qizi Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti Talabasi Annotatsiya: Ushbu maqolada buyuk mutafakkir va ulug‘ shoir Alisher Navoiy ijodining eng muhim ilmiy-filologik manbalaridan biri bo‘lgan “Muhokamat ul lug‘atayn” asarining transkripsion nashri tahlil etiladi. Asarda turkiy va forsiy tillarning ilmiy-mukammal qiyosiy taqqoslanishi, turkiy tilning badiiy imkoniyatlari himoyasi hamda lingvistik asoslari yoritilgan. Mazkur tadqiqotda transkripsion nashrning mazmun-mohiyati, uning tayyorlanish tamoyillari va matnshunoslik jihatlari o‘rganiladi. Shuningdek, asarning arab yozuvidan hozirgi o‘zbek lotin yozuviga o‘girilishida duch kelinadigan fonetik, grammatik, morfologik va leksik muammolar ilmiy asosda bayon etilgan. Tadqiqot davomida mavjud nashrlar taqqoslanib, o‘zbek filologiyasida ushbu asarning o‘rni qayta talqin qilinadi. Navoiy asarlarining transkripsion nashrlari milliy adabiyotshunoslik va tilshunoslik rivojiga salmoqli hissa qo‘shgani ta’kidlanadi. Tadqiqot ilmiy-nazariy xulosalarga tayangan holda olib boriladi va kelgusida “Muhokamat ul lug‘atayn”ning ilmiy-kritik matnini yaratishda asosiy metodologik manbalardan biri sifatida xizmat qilishi mumkin. Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, Muhokamat ul lug‘atayn, transkripsion nashr, matnshunoslik, filologiya, turkiy til, forsiy til, qiyosiy tahlil, til tarixi, fonetika, leksikologiya, adabiyotshunoslik, ilmiy meros, o‘zbek tili, manbashunoslik. Alisher Navoiy ijodiy merosining bebaho qatlami bo‘lgan “Muhokamat ul lug‘atayn” asari turkiy til taraqqiyotida burilish yasagan ilmiy-nazariy risola sifatida tilshunoslik tarixida alohida o‘rin egallaydi. XV asrning ikkinchi yarmida yozilgan ushbu asar o‘z davri uchun o‘ta dolzarb bo‘lgan lingvistik masalalarni yoritib berishi bilan ajralib turadi. Asarning asosiy g‘oyasi turkiy tilning adabiy imkoniyatlarini ilmiy asosda isbotlash, uni forsiy til bilan teng maqomga ega ekanini ko‘rsatish hamda turkiy tilda ijod qiluvchi shoirlarni rag‘batlantirishga qaratilgan. “Muhokamat ul lug‘atayn”ning zamonaviy ilmiy talqini va transkripsion nashrini yaratish o‘zbek filologiyasida katta ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, bu boradagi tadqiqotlar hali-hanuz dolzarbligini yo‘qotmagan. Mazkur asar tilshunoslik tarixida ilk qiyosiy-lisoniy tadqiqotlardan biri sifatida tan olingan. Unda muallif arab va fors tillari bilan bir qatorda turkiy tilning lug‘aviy boyligini, grammatik qurilishini, fonetik hususiyatlarini chuqur tahlil qiladi. Navoiy o‘z asarida tilning ijtimoiy ahamiyatini, xalqning ma’naviy boyligi aynan ona tilida aks etishini alohida ta’kidlaydi. Muallif asarda turkiy tilni “kam iste’dodli til” va “ilmiy fikr ifodalay olmaydigan til” sifatida baholagan ayrim fors-tojik olimlari tanqidini qat’iy rad etadi. U bunga qarshi turkiy tilning badiiy imkoniyatlari boyligini aniq misollar bilan isbotlaydi. “Muhokamat ul lug‘atayn” ikki bobdan iborat bo‘lib, birinchi bobida forsiy tilning imkoniyatlari tanqidiy tahlil qilinadi. Bu bobda forsiy tildagi ko‘plab so‘zlarning ma’nosi tor yoki bir xil semantik qatlamga mansubligi tanqid qilinadi. Ikkinchi bobda esa turkiy tilning keng imkoniyatlari, so‘z yasalishining serqirraligi, sinonimik va antonimik qatorlarining ko‘pligi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 453 asoslar bilan ko‘rsatib beriladi. Navoiy turkiy tilning ifoda kuchini isbotlash uchun xalq og‘zaki ijodi namunalaridan, shuningdek, o‘z devonidan olingan misralardan foydalanadi. U ko‘p marotaba “turkiy tilning boyligi shoirning iste’dodiga bog‘liq” degan fikrni ilgari suradi. Asarning o‘rganilish tarixi ham diqqatga loyiq. XIX asr va XX asr boshlarida bu asarga qiziqish kuchaysa-da, ilmiy matn sifatida o‘rganilishi Sovet davrida jadallashdi. Lekin asarning qo‘lyozma holatdagi nusxalari arab yozuvida bo‘lgani sababli uni keng tadqiqot doirasiga olib kirish qiyin edi. SHu boisdan matnshunoslar tomonidan “Muhokamat ul lug‘atayn”ning ilmiynazariy asoslangan transkripsion nashrini tayyorlash zarurati tug‘ildi. Bugungi kunda bu asarning bir necha transkripsion nashrlari mavjud bo‘lib, ular orasida eng mukammallari sifatida O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti olimlari tomonidan tayyorlangan nashrlar e’tirof etiladi. Bular orasida A.Hayitmetov, S.Mutallibov, N.Mallayev, B.Valixo‘jayev kabi navoiyshunos olimlar xizmatlari alohida tilga olinadi. Transkripsion nashr yaratishda yuzaga keladigan ilmiy muammolar ham bor. Jumladan: Grafik muammo – arab yozuvidagi ayrim so‘zlarning shakliy o‘qilishida turli farqlar uchraydi. Fonetik muammo – arab yozuvida unli tovushlar to‘liq ifodalanmagani sabab ayrim so‘zlarning talaffuzi aniqligini qayta tiklash talab etiladi. Morfologik muammo – ba’zi qo‘shimchalar tushirib qoldirilgan yoki yozuvda bir xil shaklda ifodalangan bo‘lishi mumkin. Leksik muammo – qadimgi o‘zbek tilidagi ayrim so‘zlar bugungi o‘quvchilar uchun tushunarsiz bo‘lib qolgan. Semantik muammo – ayrim so‘z va iboralarning ma’nosi davr o‘tishi bilan o‘zgargan, buning natijasida to‘g‘ri talqin qilishda ilmiy izoh talab qilinadi. Transkripsion nashr tayyorlashda yuqoridagi masalalarni hal qilish matnshunoslik yondashuvlarini talab qiladi. Masalan, “qol” so‘zining o‘rta asrlardagi yozuvlarda “qo‘l” ma’nosida kelishi yoki “yuz” so‘zining “chehra” emas, balki “ming” ma’nosida qo‘llanishini farqlay olish muhimdir. Shuningdek, lug‘at tahlilida turkiy so‘zlarning fonetik variantlari qayd etiladi: masalan, “bo‘ldi” – “boldi”, “ko‘ngul” – “ko‘ngil”, “yig‘lag‘ay” – “yig‘laydir” kabi shakllar uchraydi.[2] Transkripsion nashr tayyorlashda yana bir muhim masala – matnning autentikligini saqlab qolishdir. Ba’zan tahrirchilar o‘quvchi uchun qulay bo‘lishi maqsadida matnni ortiqcha “zamonaviylashtirishga” urinadilar. Biroq bu usul matnning tarixiy va lingvistik mohiyatiga putur yetkazishi mumkin. Shu bois Navoiy asarlarining transkripsiyasi ilmiy mezonlar asosida amalga oshirilishi lozim. “Muhokamat ul lug‘atayn”ning transkripsion nashri nafaqat matnshunoslik, balki tilshunoslik va adabiyotshunoslik uchun ham muhim ilmiy asos vazifasini bajaradi. Chunki Navoiy bu asarida turkiy tilning ichki imkoniyatlarini nafaqat poetik darajada, balki lingvistik jihatdan ham asoslab beradi. U arab tilidagi istilohlarni, forsiy tildagi qofiya tizimini, turkiy tildagi fe’l yasash qonuniyatlarini qiyosiy tahlil qilgan. Masalan, u turkiy tilning fe’l yasash imkoniyatlari forsiy tilga nisbatan ancha boy ekanini quyidagicha izohlaydi: "turkiy tilda har qanday otni fe’lga ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 454 aylantirish mumkin", deya ta’kidlaydi va buni “yor”, “yoq”, “bor”, “kel” kabi fe’llardan hosil bo‘lgan yangi ma’nodagi so‘zlar bilan isbotlaydi. Shuningdek, Navoiy turkiy tilning tasviriy ifoda imkoniyatlarini bayon etar ekan, undagi ranglarni ifodalovchi so‘zlar, tabiat hodisalarini ifodalovchi leksik birliklar, ko‘p ma’nolilik va sinonimiya misollarini keltiradi. U turkiy tilda “ko‘ngil” so‘zi o‘rniga “dil”, “qalb”, “sog‘inch”, “ichra” kabi ko‘plab sinonimik qatlam mavjudligini bildirib, buning tasviriy ta’sirchanligini yuqori baholaydi.[4] Transkripsion nashrning ilmiy ahamiyati shundaki, u matnning asl shakli va mazmunini keng ilmiy doiraga taqdim etadi. Bugungi kunda oliy ta’lim tizimida filologiya yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalarga “Muhokamat ul lug‘atayn”ning transkripsion matni asosida darslik va o‘quv qo‘llanmalar yaratilmoqda. Bu nashrlar til tarixi, leksikologiya, qiyosiy tilshunoslik, Navoiyshunoslik va matnshunoslik kurslarida asosiy manba sifatida qo‘llanilmoqda. “Muhokamat ul lug‘atayn”ning transkripsion nashri ustida ishlash jarayonida muhim masalalardan biri — matnning izohli nashrini tayyorlashdir. Chunki XV asr til tizimi bilan XXI asr til tizimi o‘rtasida sezilarli fonetik, morfologik va semantik farqlar mavjud. Masalan, Navoiy davrida turkiy tildagi “anga”, “andog‘”, “sharifluk”, “kim” kabi bog‘lovchi va ko‘makchi so‘zlar keng qo‘llanilgan bo‘lsa, bugungi adabiy o‘zbek tilida bu birliklarning shakli o‘zgarib ketgan yoki qo‘llanmay qo‘ygan. Shu bois transkripsion matn bilan birga izohli lug‘at va qo‘shimcha ilmiy sharhlarning berilishi zaruriy hisoblanadi. Aks holda matnning mazmuni to‘laqonli tushunilmaydi.[6] Shuni alohida ta’kidlash kerakki, transkripsion nashrning asosiy talabi – matnni asl nusxaga maksimal darajada sodiq holda yetkazishdir. Bu borada matnshunoslikda ikkita asosiy yondashuv mavjud: birinchisi – diplomatik transkripsiya (asl grafika va yozuv shakllarini iloji boricha saqlash), ikkinchisi – normalizatsiyalangan transkripsiya (zamonaviy o‘quvchi uchun qulaylashtirilgan shaklda matn berish). “Muhokamat ul lug‘atayn”ning ayrim nashrlarida diplomatik transkripsiya tanlangan bo‘lsa, ayrimlarda normalizatsiya usuli qo‘llanilgan. Ilmiy jihatdan eng maqbul yechim – har ikkala usulni uyg‘unlashtirishdir. Bu Navoiy matnining ilmiy ishonchliligini saqlagan holda keng o‘quvchilar tomonidan o‘qilishi va tushunilishini ta’minlaydi. O‘zbekiston navoiyshunoslari tomonidan tayyorlangan nashrlarda matnning fonetik holati to‘liq aks ettirilgan bo‘lib, arabcha va forscha so‘zlarning asl yozilishi ham e’tiborga olingan. Chunki Navoiy ilmiy risolasida ko‘plab arabiy istilohlar, she’riy terminlar, grammatik tushunchalar aynan asl shaklda qo‘llanadi. Masalan, “qofiya”, “vazn”, “fe’l”, “sifat”, “ma’nolar ittihodi” kabi terminlar arab tilidan kirgan bo‘lib, asarda ham shu shaklda qo‘llanadi. Transkripsion nashrda bu terminlarni noto‘g‘ri oddiylashtirish nafakat matn mazmunini o‘zgartirib qo‘yadi, balki ilmiy mantiq buzilishiga ham olib keladi. Shuningdek, asarda o‘ziga xos sintaktik uslub mavjud. Navoiy ilmiy fikr yuritar ekan, murakkab gap konstruksiyalaridan, ritorik so‘roq va ta’kid qurilmalaridan keng foydalanadi. Bu jihat transkripsiya jarayonida ayniqsa seziladi. Masalan, quyidagi jumlani ko‘rish mumkin: “Agar bu nav’ lug‘at turkiy tilning qobiliyati o‘lchovida bo‘lsa, bas, ul tilni kam baholamak aqlga muvofiq ermas.”[7] ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 455 Bu kabi murakkab qurilmalarni soddalashtirish mumkin emas, chunki ularda muallif fikrining ruhiy kuchi va mantiqiy yo‘nalishi mujassam. Shu bois transkripsion nashrda Navoiy uslubini saqlab qolish muhim talab hisoblanadi. “Muhokamat ul lug‘atayn”ning transkripsion nashrini tayyorlash nafaqat matnni o‘qish qulayligini ta’minlaydi, balki bir necha ilmiy yo‘nalishlarda keng foydalaniladi: Xulosa qilib aytganda, Bu asarda XV asr turkiy tili — eski o‘zbek tilining grammatik qurilishi, so‘z yasalish tizimi, semantik taraqqiyoti haqida qimmatli ma’lumotlar mavjud. Masalan, Navoiy o‘z asarida fe’lning zamon shakllarini, qo‘shimchalarning funksiyasini va so‘z birikmalarining tuzilishini izohlab beradi. Bu ma’lumotlar turkiy til tarixiy grammatikasini o‘rganishda asosiy manba hisoblanadi. Asarda forsiy va turkiy tillar qiyosiy tahlil qilinadi. Bu esa qiyosiy tilshunoslikning ilk nazariy namunasi sifatida qadrlanadi. Navoiy turkiy tilning boyligi va ifoda imkoniyatlarini ilmiy asoslar bilan himoya qilib, qiyosiy-lisoniy yondashuvning dastlabki ilmiy prinsiplarini qo‘llaydi. “Muhokamat ul lug‘atayn” shunchaki til haqidagi risola emas, balki Navoiy ijodiy mafkurasining ilmiy va adabiy manifestidir. U til va adabiyotning o‘zaro bog‘liqligini chuqur tahlil qiladi. Bu esa adabiyotshunoslikda badiiy tafakkur rivojini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Transkripsion nashrni tayyorlashda matnshunoslik metodlari — manbani tanlash, variantlarni solishtirish, matnni qayta tiklash, ilmiy izoh berish kabi bosqichlar qo‘llanadi. Bu esa Navoiy asarlarining boshqa ilmiy nashrlarini tayyorlash uchun metodik tajriba beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Navoiy, A. Muhokamat ul lug‘atayn. – Toshkent: Fan, 1983. – 96 b. 2. Hayitmetov, A. Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati. – Toshkent: Fan, 2022. – 215 b. 3. Mallayev, N. Alisher Navoiy hayoti va ijodi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018. – 356 b. 4. Valixo‘jayev, B. Navoiy asarlarining matnshunoslik masalalari. – Toshkent: Fan, 2019. – 144 b. 5. Sodiqov, Q. O‘zbek tilining tarixiy grammatikasi. – Toshkent: Fan, 2021. – 298 b. 6. Rasulov, R. Alisher Navoiy – tilshunos olim // Til va adabiyot jurnali. – 2021. – №3. – B. 22– 30. 7. Zohidov, P. Navoiy tilining fonetik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2022. – 110 b.