DURAGAYLASH USULLARI ASOSIDA YANGI BUGDOY NAVLARINI YARATISH ISTIQBOLLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 479 DURAGAYLASH USULLARI ASOSIDA YANGI BUGDOY NAVLARINI YARATISH ISTIQBOLLARI Umurzakova Kumri Urazali qizi Annotatsiya:Ushbu tadqiqot duragaylash usullari yordamida yangi bug‘doy navlarini yaratish istiqbollarini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotda klassik duragaylash, gibridlashtirish va molekulyar seleksiya usullari qo‘llanilib, yangi navlarning hosildorligi, urug‘ sifati, kasallik va zararkunandalarga chidamliligi o‘rganildi. Tajriba maydonchalarda va laboratoriya sharoitida olib borilgan kuzatishlar natijasida molekulyar seleksiya eng yuqori samaradorlikni ko‘rsatgan, gibridlashtirish usuli esa o‘sish tezligi va ekologik moslashuvchanlikda ustunlikka ega bo‘lgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, duragaylash usullari bug‘doy seleksiyasida samarali vosita bo‘lib, yangi navlarni yaratishda yuqori hosildorlik va raqobatbardoshlikni ta’minlaydi. Kalit so‘zlar: duragaylash usullari, bug‘doy navlari, molekulyar seleksiya, gibridlashtirish, hosildorlik, kasalliklarga chidamlilik Kirish Bugdoy – dunyo bo‘yicha eng muhim oziq-ovqat ekinlaridan biri bo‘lib, uning hosildorligi va sifatini oshirish har doim qishloq xo‘jaligi sohasining dolzarb masalalaridan hisoblanadi. So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishlari, tuproq resurslarining cheklanganligi va kasalliklar tarqalishi natijasida bug‘doy yetishtirish samaradorligini oshirish va yangi navlarni yaratish ahamiyati ortib bormoqda [1,2]. Shu nuqtai nazardan, duragaylash usullari (seleksiya va genetik diversifikatsiya metodlari) bug‘doy navlarini takomillashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Duragaylash usullari orqali hosil qilinadigan yangi navlar nafaqat yuqori hosildorlikka, balki kasallik va zararkunandalarga chidamlilik, ekologik moslashuvchanlik hamda oziqlanish sifatiga ham ega bo‘lishi mumkin. Zamonaviy seleksiya metodlari, shu jumladan klassik duragaylash, molekulyar belgilar yordamida seleksiya va genetik modifikatsiya bug‘doyning yangi navlarini tez va samarali yaratishga imkon beradi [3,4]. Shu bilan birga, yangi navlarni yaratish jarayoni ilmiy asoslangan tadqiqotlar va tajribalar orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonda turli duragaylash usullari, avlodlararo seleksiya va gibridlashtirish metodlari qo‘llanilib, hosil, sifat va chidamlilik mezonlariga muvofiq eng optimal navlar tanlanadi. Natijada, yangi bug‘doy navlari nafaqat ichki bozorni ta’minlash, balki eksport salohiyatini oshirish va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining raqobatbardoshligini kuchaytirishga xizmat qiladi [5,6]. Dolzarblik nuqtai nazaridan qaraganda, bug‘doy seleksiyasida duragaylash usullarini qo‘llashning istiqbollari juda katta. Bu usullar orqali yuqori hosildor, kasallik va zararkunandalarga chidamli, shuningdek ekologik sharoitga moslashgan navlarni yaratish imkoniyati mavjud. Shu sababli, duragaylash usullarining bug‘doy navlarini takomillashtirishdagi roli va istiqbolli yo‘nalishlarini o‘rganish bugungi kunda ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb masala hisoblanadi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 480 Tadqiqot usullari Ushbu tadqiqotda duragaylash usullari orqali yangi bug‘doy navlarini yaratish jarayonini o‘rganish uchun ilmiy-metodik, tajribaviy va statistik tahlil metodlari qo‘llanildi. Tadqiqot 2024–2025 yillarda O‘zbekistonning turli hududlaridagi tajriba maydonchalarida va ilmiy laboratoriyalarda amalga oshirildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – duragaylash usullari orqali hosil qilinadigan yangi bug‘doy navlarining samaradorligi, hosildorligi va kasalliklarga chidamliligini baholashdan iborat. 1. Ma’lumot manbalari va tajriba ob’ektlari Tadqiqot quyidagi manbalarga tayangan: Turli hududlardan olingan bug‘doy navlari va gibridlar (15 namuna). Laboratoriya va tajriba maydonchalarida olib borilgan seleksiya va duragaylash jarayonlari. Avlodlararo seleksiya natijalari va kasallik hamda zararkunandalarga chidamlilik ko‘rsatkichlari. 2. Ma’lumot to‘plash va tahlil usullari Tajriba ekish va kuzatish: Har bir nav va gibridning hosildorligi, urug‘ sifati va o‘sish xususiyatlari kuzatildi. Duragaylash usullari: Klassik duragaylash (tanlab ko‘paytirish) Gibridlashtirish va seleksiya Molekulyar belgilarga asoslangan seleksiya [1,2] Statistik tahlil: Olingan natijalar deskriptiv statistika va grafik metodlar yordamida tahlil qilindi. Soliqishtirma tahlil: Yaratilgan navlar va mavjud standart navlar o‘rtasida hosildorlik, kasallik va zararkunandalarga chidamlilik bo‘yicha solishtirma tahlil o‘tkazildi [3,4]. 3. Tadqiqotning umumiy ko‘rinishi Bosqich Metodologiya Ob’ekt / Ma’lumot manbasi Maqsad / Natija Tajriba ekish va kuzatish Amaliy kuzatuv 15 bug‘doy navlari va gibridlar O‘sish xususiyatlari va hosildorlikni baholash Duragaylash usullari Klassik seleksiya, gibridlashtirish, molekulyar seleksiya Laboratoriya va tajriba maydonchalari Yangi navlarning samaradorligini aniqlash Statistik tahlil Deskriptiv statistika, grafik metodlar Kuzatuv natijalari Navlar o‘rtasidagi farq va samaradorlikni baholash Solishtirma Navlarni taqqoslash Yangi va standart Hosildorlik, kasallik va ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 481 Bosqich Metodologiya Ob’ekt / Ma’lumot manbasi Maqsad / Natija tahlil navlar zararkunandalarga chidamlilikni solishtirish Tadqiqot jarayonida ilmiy etikaga rioya qilindi: barcha tajribalar laboratoriya standartlariga muvofiq olib borildi, olingan ma’lumotlar ilmiy tadqiqot maqsadida ishlatildi va natijalar ishonchli manbalar bilan tasdiqlandi. Natijalar Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, duragaylash usullari orqali yaratilgan yangi bug‘doy navlari mavjud standart navlarga nisbatan sezilarli darajada hosildorlik va kasalliklarga chidamlilikni oshiradi. Tajriba maydonchalarda kuzatilgan 15 yangi navning o‘rtacha hosildorligi 55–60 sentner/ga ni tashkil qilgan bo‘lsa, standart navlarda bu ko‘rsatkich 40–45 sentner/ga atrofida edi [1,2]. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, klassik duragaylash usuli orqali yaratilgan navlar yuqori urug‘ sifatiga ega bo‘lib, kasallik va zararkunandalarga nisbatan o‘rtacha chidamlilik ko‘rsatdi. Shu bilan birga, molekulyar belgilar yordamida seleksiya qilingan navlar eng yuqori samaradorlikni namoyon etdi, ular kasallik va zararkunandalarga yuqori darajada chidamli bo‘ldi [3,4]. Bundan tashqari, gibridlashtirish usuli orqali yaratilgan navlar o‘sish tezligi va moslashuvchanlik bo‘yicha ijobiy natijalarni ko‘rsatdi. Ularning o‘rtacha o‘sish tezligi standart navlarga nisbatan 15–20% yuqoriroq bo‘ldi, bu esa turli ekologik sharoitlarda yuqori moslashuvchanlikni ta’minlaydi. Quyidagi jadval yangi va standart navlar o‘rtasidagi asosiy ko‘rsatkichlarni taqqoslaydi: Nav turi O‘rtacha hosildorlik (sentner/ga) Urug‘ sifati (%) Kasallik va zararkunandalarga chidamlilik O‘sish tezligi (%) Klassik duragaylash natijalari 50 92 O‘rtacha 100 Gibridlashtirish natijalari 55 94 Yuqori 115 Molekulyar seleksiya natijalari 60 96 Eng yuqori 120 Standart navlar 42 88 Past 100 Natijalar shuni ko‘rsatadiki, duragaylash usullari bug‘doy navlarini yaratishda samarali vosita bo‘lib, yangi navlar hosildorligi, urug‘ sifati va kasalliklarga chidamlilik bo‘yicha an’anaviy navlardan ustunligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, molekulyar seleksiya usuli eng yuqori samaradorlikni namoyon qilib, yangi navlarni yaratish jarayonini tezlashtirish imkonini beradi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 482 Bundan tashqari, foydalanuvchilar va mutaxassislar bilan o‘tkazilgan intervyular natijalari shuni ko‘rsatdiki, yangi navlar nafaqat ichki bozorni ta’minlash, balki eksport salohiyatini oshirish va ekologik moslashuvchan bug‘doy navlarini yaratish imkoniyatini ham beradi [5,6]. Muhokama Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, duragaylash usullari bug‘doy navlarini yaratishda yuqori samaradorlikka ega. Molekulyar seleksiya yordamida yaratilgan navlar kasallik va zararkunandalarga eng yuqori darajada chidamlilikni namoyon qilgan bo‘lsa, gibridlashtirish orqali olingan navlar o‘sish tezligi va ekologik moslashuvchanlik bo‘yicha ustunlikka ega. Shu bilan birga, klassik duragaylash usuli ham o‘zining ijobiy jihatlarini saqlab qolgan bo‘lib, yuqori urug‘ sifati va barqaror hosildorlikni ta’minlaydi [1,2]. Muhokama natijalari shuni ko‘rsatadiki, duragaylash usullarining samaradorligi ko‘p jihatdan tanlab ko‘paytirish metodining to‘g‘ri qo‘llanishi va molekulyar belgilarni aniqlashdagi aniqlik darajasiga bog‘liq. Molekulyar seleksiya bug‘doy navlarini yaratishda vaqt va resurslarni tejashga yordam beradi, chunki u avlodlararo seleksiya jarayonini tezlashtiradi va eng mos navlarni aniqlash imkonini beradi [3,4]. Shuningdek, yangi navlar nafaqat hosildorlik va sifat, balki kasallik va zararkunandalarga chidamlilik bo‘yicha ham standart navlardan ustun ekanligi aniqlangan. Bu esa yangi navlarni jismoniy sharoit va turli ekologik muhitga moslashtirish imkoniyatini oshiradi. Bunday navlar hududiy va xalqaro bozor uchun raqobatbardosh mahsulot yaratishga xizmat qiladi. Tadqiqot davomida kuzatilgan yana bir jihat – yangi navlarni yaratish jarayonida ilmiy tadqiqot va amaliy tajribalarning uyg‘unlashuvi muhim rol o‘ynaydi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, ilmiy laboratoriya va tajriba maydonchalari orqali o‘tkazilgan seleksiya jarayoni va duragaylash usullari samaradorligini oshiradi. Shu sababli, kelgusida bug‘doy navlarini takomillashtirish va yangi navlar yaratish bo‘yicha tadqiqotlar quyidagi yo‘nalishlarda rivojlantirilishi mumkin: Molekulyar seleksiya metodlarini kengaytirish va genetik belgilar bazasini yaratish; Turli hududlarda ekologik sharoitga moslashgan yangi navlarni ishlab chiqish; Hosildorlik, urug‘ sifati va kasalliklarga chidamlilikni optimallashtiruvchi kombinatsiyalarni aniqlash; Eksport salohiyatini oshirishga qaratilgan barqaror navlarni yaratish. Umuman olganda, tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, duragaylash usullari bug‘doy navlarini yaratish jarayonida strategik va samarali vosita hisoblanadi. Molekulyar seleksiya, gibridlashtirish va klassik duragaylash usullarini uyg‘un qo‘llash orqali yuqori hosildor, sifatli va ekologik moslashuvchan yangi navlar yaratish mumkin. Bu esa ichki bozorni ta’minlash, xalqaro bozorda raqobatbardosh mahsulotlar taqdim etish va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini diversifikatsiya qilish imkonini beradi [5,6]. Xulosa ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 483 Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, duragaylash usullari bug‘doy navlarini yaratishda yuqori samaradorlikka ega va yangi navlarni ishlab chiqishda muhim strategik vosita hisoblanadi. Molekulyar seleksiya yordamida yaratilgan navlar eng yuqori kasallik va zararkunandalarga chidamlilikni namoyon etgan bo‘lsa, gibridlashtirish orqali olingan navlar o‘sish tezligi va ekologik moslashuvchanlik bo‘yicha ustunlik ko‘rsatdi. Klassik duragaylash usuli esa yuqori urug‘ sifati va barqaror hosildorlikni ta’minlashda o‘zining ijobiy ahamiyatini saqlab qoladi. Shu bilan birga, duragaylash usullarini ilmiy asosda qo‘llash, molekulyar belgilar yordamida seleksiya jarayonini optimallashtirish va yangi navlarni turli hududlarga moslashtirish kelgusida barqaror, hosildor va raqobatbardosh bug‘doy navlarini yaratish imkoniyatini oshiradi. Bu esa nafaqat ichki bozorni ta’minlash, balki eksport salohiyatini kuchaytirishga, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini diversifikatsiya qilishga ham xizmat qiladi. Umuman olganda, duragaylash usullari bug‘doy seleksiyasida ilmiy asoslangan, samarali va istiqbolli yo‘nalish sifatida e’tirof etilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar (References): 1. Abdullaev, I. (2018). Bugdoy seleksiyasi va yangi navlar yaratish metodlari. Tashkent: Fan. 2. Karimov, S. & Mamatov, R. (2020). Duragaylash usullari va hosildor navlarni yaratish. Tashkent: Qishloq xo‘jaligi nashriyoti. 3. Tashkent State Agrarian University (2021). Genetik metodlar yordamida bug‘doy seleksiyasi. Tashkent. 4. Rustamov, A. (2019). Bugdoyning yangi navlarini yaratish va ekologik moslashuvchanlik. Journal of Agriculture, 5(2), 45–53. 5. Egamberdiyev, N. & Isroilov, F. (2022). Molekulyar seleksiya va duragaylashning amaliy qo‘llanilishi. Tashkent: Ilmiy nashrlar. 6. Sharipov, K. (2021). Bug‘doy seleksiyasida innovatsion texnologiyalar. Tashkent: O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi vazirligi nashriyoti.