OILADAGI MULOQOT MADANIYATINING O'SMIR IJTIMOIY ONGIGA TA'SIRI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 484 OILADAGI MULOQOT MADANIYATINING O‘SMIR IJTIMOIY ONGIGA TA’SIRI Toshtemirova Nigora Ibrohimovna, Andijon davlat universiteti tayanch doktoranti Qo`qon universtiteti Andijon filiali o’qituvchisi, e-mail: [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada oiladagi muloqot madaniyatining o‘smir shaxsining ijtimoiy ongi, qarashlari va xulq-atvoriga ko‘rsatadigan psixologik hamda tarbiyaviy ta’siri tahlil qilinadi. Muloqotning emotsional va axloqiy jihatlari, ota-ona va farzand o‘rtasidagi munosabat uslublari, o‘smirlik davrida shaxsning ijtimoiy o‘zini anglash jarayonidagi oila muhitining roli ilmiy manbalar asosida yoritiladi. Kalit so‘zlar: oila, muloqot madaniyati, o‘smir, ijtimoiy ong, tarbiya, psixologik iqlim, kommunikatsiya. Abstract: This article analyzes the psychological and educational influence of family communication culture on the social consciousness, views, and behavior of adolescents. It examines the emotional and moral aspects of communication, the styles of relationships between parents and children, and the role of the family environment in the process of social selfawareness during adolescence, based on scientific sources. Keywords: family, communication culture, adolescent, social consciousness, education, psychological climate, communication. Аннотация: В данной статье анализируется психологическое и воспитательное влияние культуры общения в семье на социальное сознание, взгляды и поведение подростка. Рассматриваются эмоциональные и нравственные аспекты общения, стили взаимоотношений между родителями и детьми, роль семейной среды в процессе социального самопознания личности в подростковом возрасте на основе научных источников. Ключевые слова: семья, культура общения, подросток, социальное сознание, воспитание, психологический климат, коммуникация. Kirish Oila - bu inson hayotining birinchi ijtimoiy maktabi bo‘lib, unda shaxsning qadriyatlari, axloqiy qarashlari va ijtimoiy o‘rni shakllanadi. Ayniqsa, o‘smirlik davri shaxsning o‘zini anglash, mustaqil fikrlash va ijtimoiy munosabatlarni o‘rganish bosqichi sifatida alohida e’tiborni talab qiladi. Shu nuqtayi nazardan, oiladagi muloqot madaniyati o‘smirning dunyoqarashi, ijtimoiy roli va xulqiy namunalari shakllanishida asosiy omillardan biridir. Ota-onalar o‘rtasidagi, shuningdek, ota-ona va farzand o‘rtasidagi kommunikativ munosabatlar o‘smirda ijobiy yoki salbiy ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantiradi. Muloqotning samimiyligi, hurmat asosida olib borilishi o‘smirning o‘zini qadrlash hissini oshiradi, ijtimoiy faolligini ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 485 kuchaytiradi. Aksincha, befarqlik, zo‘ravonlik yoki mensimaslik ruhida muloqot esa o‘smir ruhiyatida iz qoldiradi, ijtimoiy moslashuvda qiyinchiliklar tug‘diradi. Tadqiqotning nazariy asosini pedagogika, psixologiya va ijtimoiy fanlar sohasidagi klassik va zamonaviy ilmiy konsepsiyalar tashkil etadi. Xususan, shaxs nazariyasi, ijtimoiy ongi shakllanishi, kommunikativ jarayon qonuniyatlari bo’yicha G.M. Andreeva, A.V. Mudrik, I.S. Kon, B.D. Parygin kabi olimlarning ishlanmalari muhim ahamiyatga ega. Asosiy qism. Muloqot madaniyati – bu insonlar o‘rtasida o‘zaro hurmat, tinglash, fikr almashish, murosaga kelish va his-tuyg‘ularni boshqarish madaniyatidir. Oilada muloqot nafaqat axborot almashinuvi, balki tarbiyaviy jarayonning eng muhim tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi. Psixolog A. Bandura tomonidan ilgari surilgan ijtimoiy o‘rganish nazariyasiga ko‘ra, inson xulqi va ijtimoiy qadriyatlari kuzatish, taqlid va mustahkamlash orqali shakllanadi. O‘smir o‘z oilasidagi muloqot uslubini bevosita kuzatib, undagi emotsional ohang, nutq madaniyati va muomala odoblarini o‘zlashtiradi. O‘smirlik (taxminan 11–17 yosh) inson hayotidagi o‘tish davri bo‘lib, unda shaxsning o‘zini anglash, mustaqillikka intilish, do‘stlar bilan aloqaga ehtiyoj kuchayadi. Shu bosqichda oila o‘smir uchun “psixologik tayanch nuqtasi” bo‘lib xizmat qiladi. Agar oilada ijobiy muloqot, ishonch va erkin fikrlash muhiti mavjud bo‘lsa, o‘smirda ijtimoiy o‘zini qadrlash, mas’uliyat, bag‘rikenglik kabi fazilatlar shakllanadi. O‘z navbatida, o‘smirlik davrida ota-onaning haddan ortiq nazorati, doimiy tanbeh yoki tanqidlar muloqotning buzilishiga, ichki qarama-qarshiliklarga olib keladi. Natijada o‘smir o‘zini anglash jarayonida psixologik inqirozga duch kelishi mumkin. Tadqiqotlarda oilaviy muloqot asosan uch turga bo‘linadi: 1. Demokratik muloqot turi – tenglik, hurmat, fikr almashish asosida qurilgan. Bu turdagi oila muhitida o‘smir ijtimoiy faol, o‘z fikrini ochiq bildiruvchi bo‘lib voyaga yetadi. 2. Avtoritar muloqot turi – qat’iy nazorat va buyruq ohangidagi muloqot. Bunda o‘smirda qo‘rquv, mustaqil fikrlay olmaslik, ijtimoiy sustlik kuzatiladi. 3. Liberal muloqot turi – befarq, loqayd munosabat ustuvor. O‘smirda e’tiborsizlik hissi, ijtimoiy chetlashish holatlari rivojlanadi. Demokratik muloqot oilaning sog‘lom psixologik iqlimini ta’minlaydi, o‘smirda o‘z fikrini bildirish, boshqalarni tinglash, o‘zaro hurmatni shakllantiradi. Ijtimoiy ong — bu insonning jamiyatga, qadriyatlarga, me’yorlarga, axloqiy tamoyillarga nisbatan qarashlar tizimidir. Oila esa bu qarashlarning dastlabki shakllanish muhitidir. Otaonaning muloqotdagi xatti-harakatlari, nutq uslubi, muammolarga yondashuvi o‘smir ijtimoiy ongi uchun “model” bo‘lib xizmat qiladi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 486 Masalan, ota-onasi o‘zaro hurmatda, bir-birining fikrini qadrlab yashasa, o‘smir ham ijtimoiy aloqalarda xuddi shunday konstruktiv muloqotni namoyon etadi. Aks holda, o‘zaro nizoli yoki befarq munosabatlar o‘smirda tajovuzkorlik, begonalashuv yoki o‘zini past baholash holatini keltirib chiqaradi. Amaliy tavsiyalar Ota-onalar farzand bilan muntazam samimiy suhbatlar olib borishlari lozim; O‘smirning fikrini eshitish, qaror qabul qilishda uni ham ishtirok ettirish zarur; Oila a’zolari o‘rtasida ijobiy emotsional aloqa va ishonchni mustahkamlash kerak; Konflikt paytida “ayblash” o‘rniga “tushuntirish” usulidan foydalanish tavsiya etiladi; Birgalikdagi dam olish, sport, o‘qish va ijodiy faoliyatlar o‘zaro muloqotni boyitadi. Xulosa Xulosa qilib aytganda - oiladagi samimiy va hurmatga asoslangan muloqot o‘smirlarning o‘zini ifoda etish, boshqalar bilan munosabatlarni to‘g‘ri qurish va jamiyatga moslashish qobiliyatini rivojlantiradi. Bu esa ularning ijtimoiy ongini kengaytirib, mas’uliyat, hamkorlik va boshqalar bilan hurmat asosida muloqot qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Aksincha, muloqot madaniyatining sustligi yoki salbiyligi o‘smirlarning ijtimoiy muammolarga duchor bo‘lishi va psixologik qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Shunday qilib, oiladagi muloqot madaniyati yoshlarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Oilada muloqotni rivojlantirish va ijobiy muhit yaratish o‘smirlarning ijtimoiy ongining sog‘lom shakllanishiga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi “Oila kodeksi”. Toshkent, 2019. 2. Bandura, A. Social Learning Theory. Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1997. 3. Vygotskiy, L.S. Psixologiya razvitiya rebenka. Moskva: Pedagogika, 1984. 4. Karimova V.M. Oila psixologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2018. 5. Rasulova M.X. O‘smir shaxsining ijtimoiylashuvi psixologiyasi. Toshkent, 2021.