TASVIRIY SAN'AT MASHG'ULOTLARIDA O'QUVCHILARNI MANZARA CHIZISHGA O'RGATISH METODIKASI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 117 TASVIRIY SAN’AT MASHG‘ULOTLARIDA O‘QUVCHILARNI MANZARA CHIZISHGA O‘RGATISH METODIKASI 1Bozorov Farxod Toyir o‘g‘li, 2Qadamboyeva Shohida Qurbonnazar qizi, 3Salomova Zahro Botir qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi o‘qituvchisi. 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” yo‘nalishi 3bosqich talabasi, 3Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” yo‘nalishi 3-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17400208 Annotatsiya. Ushbu maqolada tasviriy san’at darslarida o‘quvchilarni manzara chizishga o‘rgatishning metodik asoslari va amaliy yondashuvlari ko‘rib chiqiladi. Manzara chizish orqali o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlari, tabiatni kuzatish va tasvirlash ko‘nikmalari rivojlantiriladi. Maqolada kuzatuv, bosqichma-bosqichlik, individual yondashuv kabi metodik tamoyillar va ularni amalda qo‘llash usullari tahlil qilinadi. Shuningdek, tayyorgarlik, eskiz chizish, rang berish va tafsilotlarni qo‘shish kabi bosqichlar batafsil yoritilgan. O‘quv jarayonidagi qiyinchiliklar va ularning yechimlari, shu jumladan motivatsiyani oshirish va turli materiallardan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar beriladi. Ushbu metodika boshlang‘ich sinflardan yuqori sinflargacha qo‘llanilishi mumkin bo‘lib, o‘quvchilarda estetik did, sabr-toqat va ijodiy fikrlashni shakllantirishga xizmat qiladi. Аннотация. В статье рассматриваются методические основы и практические подходы к обучению рисованию пейзажей на уроках изобразительного искусства. В процессе рисования пейзажей развиваются творческие способности учащихся, навыки наблюдения и описания природы. Анализируются такие методические принципы, как наблюдение, постепенность, индивидуальный подход, а также методы их практического применения. Подробно рассматриваются этапы подготовки, выполнения эскиза, раскрашивания и детализации. Приводятся трудности, возникающие в процессе обучения, и пути их решения, включая рекомендации по повышению мотивации и использованию различных материалов. Данная методика может применяться с начальных до старших классов и способствует формированию эстетического вкуса, терпения и творческого мышления у учащихся. Abstract. This article examines the methodological foundations and practical approaches to teaching students to draw landscapes in fine arts classes. Through landscape drawing, students' creative abilities, skills in observing and describing nature are developed. The article analyzes methodological principles such as observation, gradualism, individual approach and methods for their practical application. It also covers in detail stages such as preparation, sketching, coloring and adding details. Difficulties in the learning process and their solutions, including recommendations for increasing motivation and using various materials, are given. This methodology can be used from primary to higher grades and serves to form aesthetic taste, patience and creative thinking in students. Kalit so‘zlar: manzara chizish, tasviriy san’at, ijodiy qobiliyat, estetik did, perspektiva, kompozitsiya, ranglar nazariyasi, kuzatuv, bosqichma-bosqich o‘qitish, individual yondashuv, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 118 akvarel texnikasi, eskiz chizish, tabiatni tasvirlash, o‘quvchilar motivatsiyasi, integratsiya, rassomlar ilhomi, portfolio yaratish, muvaffaqiyatli ta’lim. Ключевые слова: пейзажная живопись, изобразительное искусство, творческие способности, эстетический вкус, перспектива, композиция, теория цвета, наблюдение, поэтапное обучение, индивидуальный подход, акварельная техника, зарисовка, изображение природы, мотивация учащихся, интеграция, вдохновение художников, создание портфолио, успешное образование. Keywords: landscape painting, fine arts, creative ability, aesthetic taste, perspective, composition, color theory, observation, step-by-step teaching, individual approach, watercolor technique, sketching, depicting nature, student motivation, integration, artists' inspiration, portfolio creation, successful education. Tasviriy san’at ta’limida manzara chizish o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish, tabiatni kuzatish va tasvirlash ko‘nikmalarini shakllantirish uchun muhim ahamiyatga ega. Manzara (landshaft) chizish orqali bolalar ranglar, shakllar, kompozitsiya va perspektiva qonuniyatlarini o‘rganadilar. Ushbu maqolada tasviriy san’at darslarida o‘quvchilarni manzara chizishga o‘rgatishning metodik asoslari, bosqichma-bosqich yondashuvlar va amaliy maslahatlar ko‘rib chiqiladi. Metodika yosh guruhlariga qarab moslashtirilishi mumkin bo‘lib, boshlang‘ich sinf o‘quvchilaridan tortib yuqori sinflargacha qo‘llaniladi. Manzara chizish o‘quvchilarda estetik didni, sabr-toqatni va tafakkurni rivojlantiradi. O‘qituvchi bu jarayonda nafaqat texnik ko‘nikmalarni, balki ijodiy fikrlashni ham rag‘batlantirishi kerak. Metodika asosida progressiv yondashuv yotadi: oddiy elementlardan murakkab kompozitsiyalargacha. Asosiy metodik tamoyillar Manzara chizishni o‘rgatishda quyidagi tamoyillarga amal qilish lozim: 1. Kuzatuv va tahlil: O‘quvchilarni tabiatni diqqat bilan kuzatishga o‘rgatish. Dars boshida real manzaralarni (masalan, bog‘, dala yoki shahar ko‘chalari) ko‘rish yoki fotosuratlardan foydalanish tavsiya etiladi. Bu orqali ular ranglarning o‘zgarishini, yorug‘lik va soyaning ta’sirini tushunadilar. 2. Bosqichma-bosqichlik: Chizish jarayonini oddiy bosqichlarga bo‘lish. Boshlang‘ich bosqichda eskiz chizish, keyin rang berish va nihoyat tafsilotlarni qo‘shish. 3. Individual yondashuv: Har bir o‘quvchining qobiliyatini hisobga olish. Ba’zilar uchun abstrakt manzaralar, boshqalar uchun realistik tasvirlar mos keladi. 4. Materiallar va vositalar: Qog‘oz, qalam, akvarel, guash yoki raqamli vositalar (planshetlar)dan foydalanish. Boshlang‘ich sinflarda oddiy qalam va rangli qalamlardan boshlash yaxshi. 5. Integratsiya: Manzara chizishni boshqa fanlar bilan bog‘lash, masalan, geografiya (turli iqlim zonalarini chizish) yoki adabiyot (she’riy tasvirlarni tasvirlash). Bosqichma-bosqich o‘rgatish metodikasi 1. Tayyorgarlik bosqichi • Maqsad: O‘quvchilarni mavzuga kirish va motivatsiya qilish. • Usullar: Darsni suhbat bilan boshlash: "Manzara deganda nima tushunasiz? Qanday manzaralarni yoqtirasiz?" Fotosuratlar, video yoki virtual ekskursiyalarni ko‘rsatish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 119 • Amaliy maslahat: O‘quvchilarga oddiy savollar berib, ularni faol ishtirok etishga undash. Misol uchun, "Bu manzarada qanday ranglar ko‘p?" deb so‘rash. 2. Eskiz chizish bosqichi • Maqsad: Kompozitsiya va perspektivani o‘rganish. • Usullar: Perspektiva qonuniyatlarini tushuntirish: ufq chizig‘i, yaqin va uzoq ob’ektlarning o‘lchamlari. O‘quvchilarga oddiy eskiz chizdirish: tog‘lar, daraxtlar, daryo. • Texnikalar: Qalam bilan chizish, chiziqlarning qalinligini o‘zgartirish orqali chuqurlik yaratish. Boshlang‘ich sinflarda shablonlardan foydalanish mumkin. • Xatolarni tuzatish: O‘qituvchi har bir o‘quvchining ishini ko‘rib chiqib, maslahat beradi, masalan, "Ufq chizig‘ini yuqoriroq qo‘ying, shunda osmon kengroq ko‘rinadi." 3. Rang berish bosqichi • Maqsad: Ranglar nazariyasini qo‘llash. • Usullar: Issiq va sovuq ranglarni tushuntirish, masalan, quyosh botishi uchun qizil-sariq tonlar. Akvarel texnikasi: nam ustiga nam chizish yoki quruq cho‘tka usuli. • Amaliy maslahat: O‘quvchilarga ranglarni aralashtirishni o‘rgatish. Misol: ko‘k va sariqdan yashil hosil qilish. Yorug‘lik va soya effekti uchun oq va qora ranglardan foydalanish. 4. Tafsilotlarni qo‘shish va yakunlash bosqichi • Maqsad: Ishni to‘liq va ijodiy qilish. • Usullar: Kichik elementlarni qo‘shish: qushlar, odamlar, bulutlar. O‘quvchilarga o‘z tasavvurlarini qo‘shishga ruxsat berish, masalan, fantastik manzara chizish. • Baholash: Ishlarni guruhda muhokama qilish, ijobiy va konstruktiv fikrlar bildirish. 5. Baholash va takomillashtirish • Dars oxirida o‘quvchilarning ishlarini ko‘rgazma qilish yoki portfolio yaratish. • Keyingi darslarda xatolarni tuzatish va murakkabroq mavzular (masalan, mavsumiy manzaralar)ga o‘tish. Qiyinchiliklar va yechimlar • Qiyinchilik: O‘quvchilarning e’tibori tarqoq bo‘lishi mumkin. Yechim: Qisqa vaqtli topshiriqlar berish, masalan, 10 daqiqada eskiz chizish. • Qiyinchilik: Materiallar yetishmasligi. Yechim: Tabiiy materiallardan (yaproq, tosh) foydalanish yoki raqamli dasturlardan (Paint yoki GIMP) foydalanish. • Qiyinchilik: Motivatsiya pastligi. Yechim: Musobaqalar o‘tkazish yoki mashhur rassomlarning (masalan, Klod Mone yoki Ivan Shishkin) ishlarini ko‘rsatish. Xulosa. Tasviriy san’at darslarida manzara chizishni o‘rgatish metodikasi o‘quvchilarning nafaqat texnik ko‘nikmalarini oshirishga, balki ularning ijodiy va emotsional salohiyatini ham yuksaltirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda o‘qituvchi o‘quvchilarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchi rahbar va ijodiy ilhom manbai sifatida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu metodika tabiatning go‘zalligini, uning ranglari, shakllari va atmosferasini chuqurroq anglashga yordam beradi, bu esa o‘quvchilarda estetik idrok va individual ijodiy uslubning shakllanishiga zamin yaratadi. Muntazam ravishda qo‘llaniladigan ushbu usullar o‘quvchilarning tasviriy san’at orqali o‘zini ifoda etish qobiliyatini rivojlantirib, ularning ijodiy dunyoqarashini kengaytiradi va tabiat bilan muhabbat aloqasini mustahkamlaydi. Amaliyotda ushbu metodlarni sinab ko‘rish orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarning nafaqat texnik jihatdan, balki hissiy va ijodiy jihatdan ham sezilarli INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 120 yutuqlarga erishishini kuzatishlari mumkin. Ushbu yondashuvni sinchkovlik bilan joriy etish va ijodiy erkinlik bilan boyitish orqali har bir o‘quvchining o‘ziga xos ijodiy ovozi ochiladi va ularning san’atdagi muvaffaqiyatlari yanada yorqinroq namoyon bo‘ladi. QO‘LLANILGAN ADABIYOTLAR 1. Toyir o‘g‘li, B. F. (2024). LOYIHALAR METODI ORQALI TASVIRIY SAN'AT YO 'NALISHI TALABALARINING KASBIY KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH. ХАЛКАРО ИЛЬМИЙ-АМАЛИЙ КОНФЕРЕНЦИЯЛАР, 1(1), 136138. 2. Toyir o‘g‘li, B. F. (2024). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СОВРЕМЕННЫХ МЕТОДИК ПРЕПОДАВАНИЯ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА В ФОРМИРОВАНИИ ТВОРЧЕСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ СТУДЕНТОВ. Международный междисциплинарный журнал по исследованиям и разработкам, 11(06). 3. Toyir ogli, B. F. (2023). IJODIY TOGARAKLAR ORQALI TALABA-YOSHLARDAGI TADBIRKORLIK KONIKMALARINI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI. Journal of new century innovations, 27(5), 58-60. 4. Шодизода, М. А., Хасанович, К. К., и Тойир оглы, Б. Ф. (2019). Интерпретация произведений узбекских художников в пейзажных жанрах. Think India Journal, 22 (14), 10799-10803. 5. Toyir o‘g‘li, F. B. (2023). IJODIY TOGARAKLAR ORQALI TALABA-YOSHLARDAGI TADBIRKORLIK KONIKMALARINI SHAKLLANTIRISH TEXNOLOGIYALARI (TASVIRIY SAN'AT). Журнал инноваций нового века, 27 (4), 113-117. 6. Bozorov, F. (2022). Ijodiy to‘garaklarda yoshlarni tasviriy san’atdan tavirlash malaka va ko‘nikmalarni shakllantirish metodikasi. Science and Education, 3(8), 130-137. 7. Bozorov, F. (2023, December). Talabalarda ijodiy qobilyatni rivojlantirish va tadbirkorlikka yo ‘naltirishda to ‘garaklarning ahamiyati. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE on the topic:“Priority areas for ensuring the continuity of fine art education: problems and solutions” (Vol. 1, No. 01). 8. Бозоров, Ф., и Байметов, Б. Б. (2023). Использование жанра натюрморт изобразительного искусства при организации групповых занятий для студентов высшего педагогического образования. Европейский международный журнал педагогики, 3(04), 5-12.