EKOLOGIYALIQ KRIZIS JAǴDAYINDAǴI TÁBIYIY LANDSHAFTLARDI REKREACIYALIYALIQ BAHALAW MÁSELELERI (Moynaq rayonı mısalında)

336 EKOLOGIYALIQ KRIZIS JAǴDAYINDAǴI TÁBIYIY LANDSHAFTLARDI REKREACIYALIYALIQ BAHALAW MÁSELELERI (Moynaq rayonı mısalında) Allanazarov K.J., Kurbanbaeva N.A. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ózbekstan DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17400826 Annotaciya: maqalada respublikamızdıń ekeologiyalıq sharayatı keskin bolǵan Moynaq rayonı aymaǵında landshaftlardıń rekreaciyalıq potenciyalın úyreniy, keleshekte bunday aymaqlardan qanday maqsetlerde paydalanıw múmkinligi boyınsha usınıslar berilgen. Tayanısh sózlar: ekologiyalıq krizis, rekreaciya, landshaft, turizm. Annotation: The article provides recommendations for studying the recreational potential of landscapes in the Mo'ynoq district of our republic, which has a harsh ecological situation, and for what purposes such areas can be used in the future. Keywords: ecological crisis, recreation, landscape, tourism, ecological tourism. Házirgi dáwirde ekologiyalıq krizis máseleleri global máseleler qatarına kirip, tábiyat hám insan ómirine úlken tásir kórsetpekte. Ásirese, tábiyiy rekreaciya landshaftlarınıń degradaciyası turizm hám dem alıw tarawına unamsız tásir kórsetpekte. Sol sebеpli, usı landshaftlardı ilimiy tiykarda bahalaw hám olardı qorǵaw áhmiyetli esaplanadı. Tábiyiy rekreaciya landshaftlardı bahalaw - bul olardıń ekologiyalıq, ekonomikalıq hám estetikalıq tárepten áhmiyetin anıqlaw processi bolıp, bul bahalaw tómendegi principlerge tiykarlanadı. Tábiyiy-rekreaciyalıq landshaftlar insan iskerliginıń tiykarǵı bólimı bolip, olar dem alıw, turizm hám ekologiyalıq jaǵdaydı táminlewge xızmet etedi. Biraq, global ekologiyalıq krizis shárayatında bunday landshaftlardıń degradaciyası gúzetilmekte. Klimat ózgerisi, antropogen tásir hám tábiyiy resurslardıń kemeyiwi nátiyjesinde kóp sanlı aymaqlarda ekologiyalıq turaqlılıq izden shıqpaqta. Ózbekstannıń ekologiyalıq jaqtan eń awır aymaqlarınan biri bolǵan Moynaq rayonı bul processtiń ayqın mısalı bolıp tabıladı. Aral teńiziniń qurıwı nátiyjesinde aymaqtıń tábiyiy landshaftları sezilerli dárejede ózgerip, ekologiyalıq ortalıq keskin jamanlastı. Sol sebepli, tábiyiy landshaftlardı ilimiy tiykarda bahalaw, olardıń ekologiyalıq potencialın úyreniw hám turaqlı paydalanıw imkaniyatlıǵın anıqlaw aktual máselelerden biri esaplanadı. Sońǵı jıllarda rekreaciyalıq geografiya hám ekologiyalıq turaqlılıq máseleleri boyınsha kóp sanlı ilimiy izleniwler alıp barılǵan bolsa-da, ekologiyalıq krizis shárayatında tábiyiy-rekreaciyalıq landshaftlardı bahalaw usılları hám ámeliy 337 sheshimleri jetkilikli dárejede úyrenilmegen. Ásirese, Moynaq rayonı sıyaqlı ekologiyalıq mashqala menen dus kelgen aymaqlarda rekreaciyalıq imkaniyatlardı tiklew boyınsha izertlewler jetkilikli dárejede alıp barılmaǵan. Bul izertlew ekologiyalıq krizis shárayatında tábiyiy-rekreaciyalıq landshaftlardıń házirgi jaǵdayın bahalawǵa, olardıń degradaciya dárejesin anıqlawǵa hám turaqlı rekreaciyalıq rawajlanıw strategiyaların islep shıǵıwǵa qaratılǵan. Bul máseleni ilimiy jaqtan úyreniw aymaqtıń turizm hám ekologiyalıq baylanıstı tiklew imkaniyatların belgilewde áhmiyetli orın iyeleydi. Tábiyiy-rekreaciyalıq landshaftlardıń potencialı tek ǵana ekologiyalıq balanstı saqlaw, bálkim aymaqlıq ekonomikanı rawajlandırıw hám turizmdi qollap-quwatlaw boyınsha úlken áhmiyetke iye. Sol sebepten, Ózbekstan húkimeti ekologiyalıq krizisten zıyan kórgen aymaqlardı tiklew hám olardıń rekreaciyalıq imkaniyatların keńeytiw boyınsha bir qatar qararlar qabıl etken. Atap aytqanda, 2022-jıl 28-sentyabrde «2022-2026-jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikasınıń turizm potenciyalın rawajlandırıw boyınsha qosımsha ilıjlar haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 545-sanlı Qararı qabıl etilgen bolıp, ol Qaraqalpaqstan Respublikasınıń turistik potencialın rawajlandırıwǵa qaratılǵan. Sonday-aq, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2017-jıldıń 28fevralındaǵı «2017-2018-jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonin ekonomikaliq rawajlandiriw hám xaliq bántligin támiyinlewge qaratilǵan qosimsha ilájlar haqqinda»ǵi PQ-2803-sanlı Qararı tiykarında Moynaq rayonı ekonomikalıq rawajlanıwınıń baǵdarları belgilengen edi. Usı hújjetler sheńberinde aymaqta ekologiyalıq turizmdi rawajlandırıw, tábiyiy rekreaciyalıq landshaftlardan nátiyjeli paydalanıw hám xalıqtı jumıs penen támiyinlew sıyaqlı áhmiyetli maqsetler qoyılǵan. Biraq, ámeliyatta qabıl etilgen qararlarǵa qaramay, aymaqtıń tábiyiy potencialı aytarlıq dárejede paydalanılmay atır. Bul bolsa tábiyiy landshaftlardı turaqlı basqarıw sistemasın jaratıw hám olardıń degradaciyasınıń aldın alıw boyınsha qosımsha izleniwler alıp barıwdı talap etedi. Degradaciyasınıń aldın alıw degende, degradaciyaga ushraǵan aymaqlardı ekologiyalıq tiklew túsiniledi yaǵnıy, ósimlik hám topıraq qaplamlarınıń tikleniwi, shańlı-duzlı dawıllarınıń kemeyiwi. Moynaq rayonında tábiyiy rekreaciyalıq landshaftlardı bahalaw ekologiyalıq tikleniw processlerin rejelestiriw hám turaqlı turizm potenciyalin anıqlawǵa járdem beredi. Bul aymaqta ekologiyalıq turizmdi rawajlandırıw arqalı tábiyiy ortalıqtı saqlaw hám jergilikli xalıq ushın jańa ekonomikalıq imkaniyatlar jaratıw múmkin. 1-keste 338 Moynaq aymaǵı landshaftlarınıń ekologiyalıq jaǵdayı № Kórsetkishler sıpatlaması 1 Landshaft túrleri - qurǵaǵan teńiz túbi – shorlanǵan topıraqlar hám qumlı geosistemalar; - delta hám oazisler – qurıǵan dárya deltası, shorlanǵan geosistemlar; - antropogen landshaftlar – Moynaq qalası hám infrastruktura obyektleri. 2 Tiykarǵı ekologiyalıq mashqalalar - shóllesiw – Aral qurıwı nátiyjesinde topıraq degradaciyası; - duz hám shańlı dawıllar – hawaǵa záhárli shańnıń shıǵıwı; - suw jetispewshiligi – shor suwlardıń ústinligi, ishimlik suwdıń jetispewshiligi; - flora hám faunanıń jarlılanıwı – ósimlikler hám haywanlar kemeyiwi. 3 Shań hám duz dúbeleyleri tásiri - hár jılı bir neshe on mln tonna shań hám duz hawaǵa kóteriledi; - pesticid hám ximiyalıq elementlerdıń hawaǵa tarqalıwı; - qorshaǵan-ortalıq hám insan den sawlıǵına unamsız zıyan. 4 Ekologiyalıq tiklew ilajları - sahra ósimliklerin egiw – seksewil, jınǵıl hám basqalar; - ekoturizmdi rawajlandırıw – ekologiyalıq festivallar, sayaxatshılıq; - suw resursların basqarıw – suw tazalaw texnologiyaları; - infrastrukturanı jaqsılastırıw – ekologiyalıq qawipsiz transport hám dem alıw zonaların payda etiw. 5 Rekreaciyalıq potencial - ekoturizm – Aral apatshılıǵı haqqında xabardarliqtı jaratıw; - ekologiyalıq bilim beriw orayları – tábiyiy ortalıqtı úyreniw; - mádeniy hám tariyxıy turizm – Moynaq kemeler qabırıstanı, muzeyler; - ekstremal turizm – shól saparı, qum sportları (moto hám avtorallileri). Moynaq aymaǵındaǵı ekologiyalıq tikleniwi boyınsha usınıslar: Moynaq rayonı ekologiyalıq krizisten eń kóp zıyan kórgen aymaqlardan biri bolıp, onıń tábiyiy ortalıǵın tiklew ushın tómendegi ilajlar ámelge asırılıwı shárt: 1.Topıraq hám ósimlik qaplamaların tiklew. Shóllesiwge qarsı gúresiw: Aral boyı aymaǵında samal eroziyasın kemeytiw ushın jerdi ormanlastırıw zárúr. Shórlanıwın kemeytiw: Suwdı tejewshi texnologiyalar hám topıraqtı biologiyalıq rekultivaciya qılıw usılların engiziw kerek. Jergilikli ósimlik túrlerin egiw: Seksewil putaların (seksewil, jınǵıl) hám shıdamlı tereklerdi egiw arqalı topıraqtıń bekkemligin asırıw. 2. Suw resursların tiklew hám basqarıw. 339 Suw sarpın kemeytiw: suwǵarıw sistemaların tamshılatıp suwǵarıw yamasa zamanagóy irrigaciya usılları menen almastırıw. İshiwge jaramlı suw támiynatın jaqsılaw: qudıqlar hám suw saqlaǵishlardi tiklew, jer astı suwları monitoriñin ótkeriw, suwlardı tazalaw úskenelerin kóbeytiw. 3. Atmosfera hawasın jaqsılaw: Duzlı hám shańlı dawıllarına qarsı ilajlar kóriw: ıǵalliqtı uslap turıwshı jasıl aymaqlardı keńeytiw. Atmosferaǵa shıǵıp atırǵan shań hám zıyanlı zatlardıń muǵdarın qadaǵalaw. Jergilikli xalıqtı shań hám duzlar tásirinen qorǵaw. 4. Biologiyalıq túrlilikti sqlaw hám tiklew. Haywanat hám ósimlikler dúnyasın qorǵaw: Aral teńizi átirpında qorıqxana hám milliy baǵlar shólkemlestiriw. Joq bolıp ketiw qáwpi astındaǵı túrlerdi kóbeytiw: Aral boyı aymaǵına beyimlesken haywan hám quslardı (jeyran, qum qasqırı) qaytarıw. Jasalma suw saqlaǵıshlarda balıqshılıqtı rawajlandırıw; Ekologiyalıq qarım-qatnastı saqlaw ushın suw saqlaǵıshlarında jergilikli balıq túrlerin jetilistiriw. 5. Ekologiyalıq turizm hám turaqlı ekonomikalıq rawajlanıw. Ekoturizmdi rawajlandırıw: Moynaqtıń ózine tán ekologiyalıq resursların turizmge tartıw. Jergilikli xalıqtıń qatnasıwın asırıw: Ekologiyalıq ilajlar hám jasıl ekonomikaǵa baǵdarlanǵan joybarlarǵa jergilikli xalıqtı keń tartıw. Qayta tikleniwshi energiya dáreklerinden paydalanıw: Quyash hám samal energiyasınan keń paydalanıw arqalı ekologiyalıq júkti kemeytiw. 6. Ekologiyalıq tálim beriw hám úgit-násiyat. Xalıqtıń ekologiyalıq sawatlılıǵın asırıw: Mektep hám basqa da oqıw orınlarında ekologiya boyınsha arnawlı baqdarlamalar eñgiziw. Ekologiyalıq joybarlarǵa jaslardı tartıw: Jaslar ushın ekologiyalıq ekspediciyalar hám ámeliy baǵdarlamalar shólkemlestiriw. Jergilikli jámiyetshilikti ekologiyalıq háreketlerge tartıw: Biyǵárez ekologiyalıq toparlardı qáliplestiriw. Moynaq aymaǵında ekologiyalıq tikleniw uzaq múddetli hám kompleks qatnastı talap etedi. Jasıl joybarlardı keńeytiw, ekologiyalıq tálimdi rawajlandırıw hám suw resursların nátiyjeli basqarıw arqalı aymaqtıń ekologiyalıq ortalıǵın jaqsılaw hám turaqlı rawajlanıwına erisiw múmkin. Moynaq rayonı landshaftlarınan rekreaciyalıq tárepten nátiyjeli paydalanıw boyınsha usınıslar: 340 Moynaq rayonı aymaǵınıń tábiyiy hám mádeniy landshaftları turizm hám rekreaciya ushın úlken potencialǵa iye. Tómende bul landshaftlardan nátiyjeli paydalanıw boyınsha áhmiyetli usınıslar keltirilgen. 1. Ekoturizmdi rawajlandırıw boyınsha usınıslar: • Aral boyı aymaǵındaǵı ózine tán landshaftlardı ekoturizm baǵdarına aylandırıw. • Shól ekosistemasın saqlaw maqsetinde arnawlı júriw jolları hám belgilep qoyılǵan marshrutlar jaratıw. • Ekologiyalıq taza turistlik lagerler shólkemlestiriw. • Jasıl turizm prinsiplerine tiykarlanǵan agroturizm joybarların jolǵa qoyıw. 2. Ekstremal turizm hám sport turizmin rawajlandırıw boyınsha usınıslar: •Qumlı shóllerde ekstremal turizm zonaların jaratıw (quad-bike, motocikl saparı, off-road turlar). •Aral boyı aymaǵında ashıq hawada sport ilajların ótkeriw (marafonlar, velosiped jarısları). •Parashut hám hawa sharlarında sayahatlar arqalı aymaqtıń ózine tán landshaftların kózden keshiriw 3. Den-sawliqti tiklew hám tábiattı qorǵaw turizmin rawajlandırıw boyınsha usınıslar: •Shor hám minerallarga bay ılaylardan den-sawliqti tiklew maqsetinde paydalanıw (balshıq penen emlew, minerallı vannalar). •Toǵayshılıq joybarlarında qatnasıw dástúrlerin jolǵa qoyıw – jergilikli hám xalıq aralıq volontyorlardı tartıw. •Ekologiyalıq tikleniw joybarlarında qatnasıw imkaniyatın beriwshi ekovolontyorlıq dástúrlerin shólkemlestiriw. 4. Infrastruktúra hám servis sapasın asırıw boyınsha usınıslar: •Jańa miymanxana hám ekolodjlar qurıw, ásirese, ekologiyalıq taza materiallardan paydalanǵan halda. •Moynaqqa keliw hám sayahat qılıw shárayatların jaqsılaw – jollardı ońlaw, transport xızmetlerin jolǵa qoyıw. •Jergilikli xalıqtıń xızmet kórsetiw tarawındaǵı qánigeligin asırıw – til kursları, turizm xızmetleri boyınsha treningler. Juwmaqlap aytqanımızda Moynaq rayonı Aral boyı ekologiyalıq apatshılıǵı aymaǵı bolıwına qaramastan, onda ekoturizm, ekstremal turizm hám mádeniytariyxıy turizmdi rawajlandırıw ushın bir qansha múmkinshilikler bar. Bul boyınsha tómendegi ilajlar ámelge asırılıwı lazım: 341 1. Ekoturizm hám ekologiyalıq festivallardi ótkeriwdi jolǵa qoyıw – Aral apatshılıǵın keń jarıtıw hám turizmdi rawajlandırıw. 2. Infrastrukturanı jaqsılaw – jollar, miymanxanalar, zamanagóy awqatlanıw orınları, internet hám transport xızmetlerin rawajlandırıw. 3. Ekologiyalıq tiklew baǵdarlamaların keńeytiw – toǵay tiklew, suw resursların basqarıw hám duzlardıń kóteriliwin toqtatıw ilajları. Paydalanılǵan adebiyatlar: 1. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2017-jıldıń 28-fevralındaǵı «2017-2018-jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonin ekonomikaliq rawajlandiriw hám xaliq bántligin támiyinlewge qaratilǵan qosimsha ilájlar haqqinda»ǵi PQ-2803-sanlı Qararı. https://lex.uz/uz/docs/-4937435 2. Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń «2022-2026-jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikasınıń turizm potenciyalın rawajlandırıw boyınsha qosımsha ilıjlar haqqında»ǵı 545sanlı Qararı. https://lex.uz/uz/docs/-6212913. 3. Алланазаров К.Ж. Природные комплексы дельты Амударьи и их оценка в целях развития сельского хозяйства. Монография. – Нукус, ООО «Miraziz Nukus», 2021. 160 с.