IQLIM O'ZGARISHI: O'ZBEKISTON MISOLIDA SABABLARI, OQIBATLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

459 IQLIM O‘ZGARISHI: O‘ZBEKISTON MISOLIDA SABABLARI, OQIBATLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI Berdimuratova M.A., Abdikadirova Z.M. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti, O‘zbekiston DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17401290 Annotatsiya. Ushbu maqolada iqlim o‘zgarishining global muammo sifatidagi mohiyati va uning O‘zbekiston hududidagi ko‘rinishlari tahlil qilinadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi o‘n yilliklarda haroratning oshishi, suv resurslari tanqisligi, cho‘llanish va Orolbo‘yi ekologik inqirozi iqlim o‘zgarishining asosiy oqibatlari sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. Maqolada issiqxona gazlarining ortishi, sanoat chiqindilari va suvdan samarasiz foydalanish kabi omillar iqlim tizimiga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish, yashil iqtisodiyotga o‘tish va ekologik ta’limni kuchaytirish orqali barqaror rivojlanishni ta’minlash istiqbollari ham ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: iqlim o‘zgarishi, O‘zbekiston, issiqxona gazlari, Orol dengizi, cho‘llanish, barqaror rivojlanish, ekologik muammo, qayta tiklanuvchi energiya. Abstract. This article analyzes the nature of climate change as a global issue and its manifestations in the territory of Uzbekistan. In recent decades, the Republic of Uzbekistan has experienced rising temperatures, water scarcity, desertification, and the Aral Sea ecological crisis, which are considered the main consequences of climate change. The article scientifically explains the impact of factors such as the increase in greenhouse gas emissions, industrial waste, and inefficient use of water on the climate system. It also discusses the prospects for achieving sustainable development through the introduction of renewable energy sources, the transition to a green economy, and the strengthening of environmental education. Keywords: climate change, Uzbekistan, greenhouse gases, Aral Sea, desertification, sustainable development, environmental issue, renewable energy. Kirish. Bugungi kunda iqlim o‘zgarishi butun insoniyatni tashvishga solayotgan global muammolardan biridir. Yer atmosferasidagi issiqxona gazlarining ortishi, sanoatning rivojlanishi, o‘rmonlarning qisqarishi natijasida harorat ko‘tarilib, ekologik muvozanat izdan chiqmoqda. Bu jarayon O‘zbekiston hududida ham yaqqol sezilmoqda. So‘nggi yillarda yoz oylarining uzoq davom etishi, qurg‘oqchilik, suv tanqisligi va Orol dengizi inqirozi mamlakatda iqlim o‘zgarishining salbiy oqibatlarini kuchaytirmoqda. O‘zbekiston misolida iqlim o‘zgarishi omillari O‘zbekistonda iqlim o‘zgarishining asosiy sabablari sifatida sanoat faoliyati, energiya ishlab chiqarishda yoqilg‘ilarning haddan tashqari yoqilishi, transport vositalaridan chiqayotgan gazlar va o‘rmon maydonlarining kamayishi muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, suv resurslaridan noto‘g‘ri foydalanish va Orolbo‘yi mintaqasidagi ekologik muammolar ham iqlim tizimining beqarorligiga olib kelmoqda. 460 Oqibatlar va ilmiy tahlil So‘nggi yillarda O‘zbekistonda o‘rtacha yillik harorat 1,5°C ga oshgan. Bu esa suv tanqisligini, hosildorlikning kamayishini va sog‘liq muammolarining ortishini keltirib chiqarmoqda. Iqlim o‘zgarishining ta’sirini kamaytirish uchun O‘zbekiston hukumati va xalqaro tashkilotlar tomonidan turli ekologik dasturlar amalga oshirilmoqda. 461 Rivojlanish istiqbollari Iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish uchun O‘zbekiston Respublikasi qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirmoqda. Quyosh va shamol elektr stansiyalarini qurish, suv resurslarini tejovchi texnologiyalarni joriy etish, yashil iqtisodiyot tamoyillariga o‘tish — bularning barchasi barqaror rivojlanishning muhim yo‘nalishlaridir. Bundan tashqari, ekologik ta’limni kuchaytirish, aholining ekologik madaniyatini oshirish ham iqlim o‘zgarishining salbiy ta’sirlarini kamaytirishga xizmat qiladi. Xulosa. Iqlim o‘zgarishi muammosi O‘zbekiston uchun ham, butun insoniyat uchun ham jiddiy tahdiddir. Unga qarshi kurashish uchun ilmiy yondashuv, xalqaro hamkorlik va milliy darajadagi ekologik siyosat muhim ahamiyatga ega. Geografiya fani esa bu jarayonlarni tahlil qilish, hududiy farqlarni o‘rganish va moslashuv strategiyalarini ishlab chiqishda asosiy o‘rinni egallaydi. Kelgusida iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilsa, O‘zbekiston barqaror rivojlanish yo‘lida sezilarli yutuqlarga erishadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi. O‘zbekiston Respublikasida iqlim o‘zgarishining ta’siri va moslashuv choralari bo‘yicha milliy hisobot. – Toshkent, 2023. 2. Karimov A., Jo‘raeva M. Iqlim o‘zgarishi va uning O‘zbekiston ekologik tizimlariga ta’siri. – Toshkent: Fan nashriyoti, 2021. 3. FAO (Birlashgan Millatlar Tashkiloti Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti). Climate Change Impact on Agriculture in Central Asia. – Rome, 2020. 4. IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change). Climate Change 2023: The Physical Science Basis. – Geneva: IPCC Secretariat, 2023. 5. UNDP Uzbekistan. Sustainable Development and Climate Resilience in Uzbekistan. – Tashkent, 2022. 6. Rasulov, B. Orolbo‘yi hududida cho‘llanish jarayonlari va ekologik oqibatlar. – Toshkent: TGU, 2020. 7. World Bank. Uzbekistan: Climate Risk Profile. – Washington D.C., 2023.